(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi"

T.C. 
ATATURK K.ULTUR, DlL VE TARlH YUKSEK KURUMU 
TURK TARIH KURUMU YAYINLARI 

VII. DiZI — Sa. 42 a 



ISLAMiYETTEN ONCE 

TURK KULTUR 
TARIHt 

Orta Asya Kaynak ve Buluntulanna Gore 
2. Baski 

Prof. Dr. BAHAEDDIN OGEL 






TtFRK TARlH KURUMU BASIMEVl-ANKARA. 

19 8 4 



r^jJ^J'v'' C I ^ 










tSLAMtYETTEN ONCE 



Tt)RK KOLTtlR 
TARIHt 



Birinci baski : 1962 
Ikinci baski : 1984 



u^tekM 



T.G. 
ATATURK KULT0R, DlL VE TARlH YUKSEK KURUMU 
TURK TARlH KURUMU YAYINLARl 

VII. DlZt — Sa. 42» 



IslAmiyetten Once 

TURK KULTUR 
TARiHi 

Orta Asya Kaynak ve Buluntulanna Gore 
2. Baski 

Prof. Dr. BAHAEDDtN ©GEL 



TURK TARlH KURUMU B A S I M E Vi — A N K A R A 

1 9 8 4 






.Sot" 






Bu kitabi, tepik ve yardimlanm gordugum 

Ord. Prof. §EMSEDDlN GUNALTAVm 

aziz hatirasina armagan ediyorum. 






£■ 



* 



tglNDEKlEER 

ONSOZ XIII 

DERGlLER VE KISALTMALAR XIV 

I. HUNLARDAN ONCEKt ORTA ASYA .-. . . i 
Biiyuk Hun Devletinden Snceki Orta Asya 

irklanna umumi bir bakis, 5 

Ta§ Devrinde Orta Asya ........ ...... 8 

Uciincii Binde Orta Asya . . . . . . . ... 15 

Ikinci Binde Orta Asya .... . . . .".. 21 

Birinci Binde Orta Asya ......... . , . , . . . . . . 28 

Biiyiik Hun Devletinin kurulusundan onceki 

Orta Asya ................................ 33 

II. BUYUK HUN DEVLETl 43 

Giri§ ... .............../.... 43 

Hun devrinde Orta Asya'da irklar . . ...... 47 

1 . Kuzey siniri kiiltur cevresi 50 

2. Gin sinm kiiltur gevresi — 53 

3. Merkez Bolge kiiltur cevresi 57 

Noyun-Ula buluntulari 57 

4. Altay kiiltur cevresi .... 61 

Katanda 61 

Pazmk ....... 62 

§ibe ....................... .... 68 

Tuyahta ........ ... . , 71 

Yako-Nur ....... . , .-.. . . ... . 71 

Berel .................. ... 7* 

Tula............:......... 72 

5. Tanri daglari kiiltur cevresi 73 

Kizart 75 

Kircin 76 

Alami§ik . . . 76 



VIII TURK KULTOR TARlHl 

6 . Kazakhstan kiiltiir gevresi 76 

7 . Hunlar ve Fergana bolgesi 78 

8 . Harezm ve Hunlar 80 

9 . Bati Turkistan 82 

10. Hun ve Tibet miinasebetleri 84 

11. Yenisey-Kirgiz kiiltiir gevresi 85 

12 . Hunlarda ziraatcihk 88 

III. HUNLARIN BATIYA GOQLERt . . 91 

1 . Hunlar Talas'ta 91 

2 . Hunlar Volga bolgesinde 94 

3 . Hunlann Volga bolgesinde geli§inin neticeleri. * 98 

4. Hunlar Don havzasmda 100 

5 . Hunlar Dinyeper'de 101 

6. Hunlar Tuna'da 102 

7 . Hunlar Orta Avrupa'da 103 

Buluntular 108 

IV. AVARLAR 113 

Avar kulturiiniih menseleri 114 

1 . Avar kiiltiirunun Hun menseleri 114 

2. Avar kiilturunun Orta Asya menseleri ... 115 

3. Avar kiiltiirunun Sibirya men§eleri 116 

4. Avar kiilturiiniin trari men§eleri 117 

5. Avar kulturiinun Giiney Rusya men§eleri . 117 

6. Avarlann Macaristan'a gogleri 118 

7. Avar kiiltiiriinun uraumi ozellikleri 120 

8. Kultiirlerin garpifma gagi 121 

9. Avar kiikiiruniin yiikselme cagi 122 

V. GOKTORKLER . , 127 

Goktiirk caguida Orta Asya' da irklar 128 

Yeryiizii buluntulan 130 

Orhon bolgesi 'nde mezar tipleri 133 

Bilge Kagan ve Kiil Tegin'in mezari 135 

Yeralti buluntulan , 137 



!.. *.*■>• >. -"V""»> ; 



IglNDEKlLER IX 

i . Orhon kiiltur £evresi . . . . . . . . ... .. ..... ... 137 

Tula .:.. 137 

2. Baykal golii kiiltiir gevresi * . . . . 138 

3. Altay kiiltiir cevresi ..... — ........... 139 

Kudirge ..... ,. 139 

Tuyahta 143 

Kuray 144 

Kuzey Altay 146 

4. Tanri daglan kiiltiir gevresi 147 

Kogkar 147 

Gok-Bulak ... 149 

Ara-Kol . : . .'.........." / 151 

Isig-gol 152 

Narin 154 

Orhon, Altay ve Tanri daglan buluntulanna gore 

Goktiirk devri eserlerine umumi bir baki§ .... 155 

Silahlar 159 

At ko§umlan .•••.'• x 6i 

Ziraat kiiltiirii 164 

Goktiirk heykelciligi 165 

6. Bati Tiirkistan ve Fergana kiiltiir cevresi ... 176 

Fergana'da Goktiirk $agi harabeleri 179 

Pencikent , . . 181 

Bati Tiirkistan sehirleri hakkinda tahlili 

bibliyografya 185 

Goktiirkler ve Sogd kiiltiirii 187 

Goktiirk'lerde Zerdii§t an'aneleri 190 

Tiirge§ paralan . ; 194 

5. Kazakhstan kiiltiir cevresi 170 

Cu ve Ili vadisi buluntulan 1 70 

Kazakistan ve Tann daglan'nda, yerle§ik 

halklara ait kaleler 173 

7 . Goktiirk kiiltiiriine ait yeni buluntular 195 

Tonyukuk'un mezan .". 195 

Yenisey yazitlan ve yeni buluntular ..... 196 

Talas vadisinde Gokturk yazitlan 198 



X TURK KCLTOR TARIHI 

Fergana'da Goktiirk yazitlan . ...... . . . . . 199 

Toharistan'da Goktiirk ta§ nineleri . . . — . 200 

Talas vadisinde Goktiirk buluntulan ..... . 200 

lli vadisinde Goktiirk buluntulan .... 201 

Kurikan kiiltiiru ve Tiirkler. . . 202 

VI. KIRGIZLAR , ....' 207 

r. Yazih kaynaklara gore Kirgiz kulturii 207 

2. Buluntulara gore Kirgiz kultiiru ......,, . 210 

Eski kurganlar 211 

Muahhar kurganlar 213 

3 . Buluntulann tahlili 216 

Kirgiz silahlan 219 

Kargiz at ko§umlan 221 

Kirgiz'larda ziraat kultiiru 222 

VII. HAZARLAR s .. ..'. ..... 223 

1 . Ycrle§ik Hazarlar 223 

Sarkel §ehri ..... ..-. . • • • • 223 

Mayatsko §ehri .... . 226 

Diger kiiguk §ehirler 229 

2. Go^ebe Hazarlar. 230 

Saltovo buluntulan. .................... . 230 

Kafkas buluntulan 233 

Don ve Dinyeper buluntulan ...... ^ ... . 236 

Hazar kiilturunun kuzey ucu ............ 237 

VIII. VOLGA BULGARLARI . . . . ... . . . . . . . , . . . . . 239 

1 .." Bulgarlar Guney Rusya'da ...... . . ...... 239 

2. Bulgarlar Kazan bolgesinde .... . '; . ..... 240 

3. Islamiyetten once Bulgar §ehri 244 

4. Bulgarlara ait esyalar 247 

IX. TUNA BULGARLARI 255 

i . Bulgarlar Tuna'da 256 

2 . Bulgar Kiralkgi kiiltiiru 260 

Krurm§ Han ^agi ve eserleri 260 



IglNDEKlLER 



XI 



X. 



XI. 
XII. 



XIII. 
XIV. 



XV, 
XVI. 

XVII. 



XVIII. 



Omurtag Han <jagi ve eserleri ........ ,-. . 267 

Omurtag Hana ait saraylar . . ..... 270 

Omurtag Hana ait yazitiar 273 

Bulgar Keramigi 275, 

PEQENEKLER 277 

1 . Eserlerin iislup ve teknigi ............... 278 

2 . Buhmtulann tarihr onemi ............ 280 

MACARLAR 283 

KIPgAK VE KUMANLAR 289 

1 . Buluntular ............................. 289 

2 . Olii gomme adetleri 295 

IX-X. asirlarda ALTAYLAR 299 

KARLUKLAR 303 

1 . X-X. asirlarda Taraz'da tslamiyet ve 
Karluklar 303 

2 . Karluk kultiiriiniin ozellikleri ..... .... 304 

3 . Karluk kultiiriinun yaydi§i 308 



KARAHANLI KtJLTORONON BA§LAN- 
GigLARI VE YERLE§IK HAYAT . . 

KARLUK JjEHtRLERt . . . .... 

Talas'ta Karluk gagi buluntulan . . . 
Tann daglannda Karluk buluntulan 

OGUZ §EHlRLER 



Otrar bolgesi 

Siitkent ve Qardan bolgesi ........ 

Kara-Tav'in giineyi .............. 

Sayram'la Taraz arasindaki fehirler 

KlMEK VE glGtL'LER 

Nura nehri buluntulan .... . . . 

Isig-gdFde Cigil mezarlan 



3"! 

3i7 
328 
329 

233 

334 
336 
338 
340 

340 

344 
345 



XII 



TURK KtlLTtJR TARlHt 



XIX. UYGURLAR 347 

1 . Uygurlar Orhon'da 348 

2. Uygurlar Turfan Bolgesinde ............. 351 

3. Dogu Tiirkistan'da eski kultiirler 357 

4. Uygur san'atuiin ba^langici 359 

Uygurlar Cu vadisinde 361 

Uygurlar Be§balik'ta , 361 

Hitay Devleti ve Uygurlar 362 

Qingiz devleti ve Uygurlar. .............. 364 

INDEKS ....... 369 



* ->,->*^ 



~. 



■. <.t»- : 



O N S O Z 

Turk kiiltiir* tarihi iizerinde yazdmi§ bir kitap, memleke- 
timizin her zumresi icin artik bir ihtiyac, haline gelmi§tir. Bu 
ihtiyaci kar§ilamak elbette bize diisen bir vazifedir. Fakat her- 
kesin anlayabilecegi bir dille boyle bir kitabi kaleme almak 
igin, dnceden birgok ilmi hazirhklarin yapilnus, olmasi gerek- 
mektedir. I§te bu sebeple heniiz Islam dinini kabul etmemis. 
olan Tiirklerin, i§timai tarihlerine ait bahisleri bu kitapta 
inceleyemedik. Bu konu ile ilgili meseleleri heniiz daha maka*- 
leler halinde tetkik -etmekte ve karanhk noktalairi aycunlatmaga 
€ali§maktayiz. Eski Tiirklere ait devletlerm igindeki biitiin me- 
muriyet ve kabilelerin ictimai fonksiyonlari incelendikten sonra, 
tslamiyetten onceki igtimai tarihimiz hakkinda ilmi ve kat'i 
bir §ey yazabilmis, olacagiz. 

Buna mukabil Orta-Asya'da yapilan kazilar ve elde edi- 
len buluntular, arttk Tiirklerin ya§adigi bolgelerin kiiltiir ha- 
yatim bize tasvir edebilir bir duruma gelmi§tir. Bu veriler sa- 
yesinde, eski Tiirklerin gunluk hayatlan, dini inaniflari, giyi- 
nisjeri vs. hakkinda bircok bilgiler elde edebilmekteyiz. Ve bu 
bilgileri kaynaklanrmz da dogrulamaktadir. Bizi bu kitabi 
yazmaga te§vik eden en onemli sebep de budur. 

Tarih gerceklerine goz yumup, buluhan eserleri bir araya 
getirerek, bir miize te§hircisi gibi Orta-Asya'nin arkeolojik tari- 
hini yazmaky hem bizim inani§lanmiza ve hem de ihtisas sa- 
hanuza aykiri dii§er. Bu sebeple Qm tarihlefinin ve diger kay- 
naklann verdikleri bilgileri tarafsiz olarak tenkide tabi tutup, 
ewela Orta-Asya'nm tarihinin ana hatlanni ve kavimler hari- 
tastni tespit ettik. Orta-Asya'da ya«ayan kavimlerin, tarihin 
akisi icindeki yer degi§tirmelerini, komsulan ile yeni temaslar 
kurmalarmi ve bu temaslar neticesinde yeni kiiltiir ozellikleri 
edinmeleiini, gene tarih kaynaklanna gore izleyerek gormege 
cah§tik. Bundan dolayidir ki bizim eserimizle, bir arkeologun 
cah§malan arasinda elbette biiyiik farklar olacaktir. Orta-As- 
ya'daki buluntulan bu kadar geni; olarak ichie alan bir kitabin 



XIV TURK KOLTUR TARIHI 

gerek Rus dilinde ve gerekse Avrupa'da nesredilmemis, olmasi 
sebebile, bir ihtiyaci kar§ilayabildigimizi de limit ederiz. 

Eserde tatbik ettigimiz metod, muhterem hocam Wolfram 
Eberhard'm eserlerinde kullandigi "kiilttir cevreleri" metodu- 
dur. Tarihi etnografya tetkiklerinde kullamlan bu usuliin, Orta- 
Asya kultur tarihi icm 90k miisait ve aydmlatici oldugu fikrin- 
deyiz. 

Turklerin oturduklan verier"' ve kabilelerin iurklugu mese- 
lesine gelince, itiraf edelim ki bu konuda da tarafsiz olmaga ca- 
h§tik. Biiyiik Hun ve Goktiirk devetleri birer imparatorluktu. 
Bir imparatorlugun icmde, elbetteki muhtelif cinsten kavimler 
mevcuttur. Bizim icm esas olan, Hun ve Goktiirk devletlerinin 
Orta-Asya'da musterek bir kultur yaratabilmis, veya yarata- 
mami§ olmalan ve bu kulturun diger Ttirk kavimlerinde de 
devam etmis, olmasidir. Bu imparatorluklarm iginde, Pencikent, 
Harezm, Fergana ve Cu nehri havzasindaki Sogdak sehirleri 
gibi, manis, ve kultur bakimmdan Iran medeniyetine bagh 
olan bolgeler de vardir. Bu bolgeleri de kitabimizda teferruatla 
ele aldik. Ilk baki§ta, bu bolgelerin Turk ve Orta-Asya kultttr- 
lerini ilgilendirmedigi zannina vanlabilir. Bilhassa §u nokta 
ilgi gekicidir : Bu jkulturlerin Irank karakterlerine ragmen, 
umumiyet itibarile o cagdaki Iran §ehirlerinin medeniyetile 
benzerlikleri azdir. Bati Tiirkistan, daima Iran tarzinda fair 
Orta-Asya kiiltiirii ozelligi gostermistir. Bu sebeple meseleleri 
genis, olarak ele alip, gocebe Tiirk imparatorluklanmn bu bol- 
gelere ne dereee etkilerde bulunabildigini incelemege gah§tik. 
Bunun neticesi olarak da Orta-Asya'yx muhtelif kultur cevre- 
lerine ayirmak luzumu hasd oldu. 

Tiirk kulturuniin musterek ozelliklerini aramak tek hedefi- 
miz oldugundan^ cografi sahayi biraz daha genisktip, Dogu 
Avrupa'ya da gecmegi dogru bulduk. Mesela Macar ve Bulgar- 
lar Turklerle akraba kavimlerdir. Fakat Orta-Asya'da ya§a- 
mamislardir. Bununla beraber Orta-Asya ile bircok musterek 
kultiir ozellikleri gosterdiklerinden, onlan da Orta - Asya kultur 
cevresi icuide mutalaa etmekten kendimizi alikoyamadik. Fa- 
kat bu bahisleri de yazarken, yalnizca Orta - Asya ile iigili kul- 
tur ozellikleri iizerinde durmaga bilhassa dikkat ettik. 



> h*?tf*&$S0* 



:■ J»_.. -■■ .^..w .1-i— .. -- 



OnsOz XV 

Bu eserin irklara ait bahislerinde Ataturk'iin ruhunu §ad 
edecek birgok bilgiler vardir. Antropolojik raporlarin anlas.il- 
masinda, rahmetli olan Ofd. Prof Dr. Muzaffer §enyurek'in 
emekleri buyuktur. Onun hatirasim burada anmagi bir bore/ 
biliriz. 

Bulun tularin haritasmi yaparkeri, raporlarda kiigtik yer 
isimlerinin kangik ve ayn §ekillerde yazilmi§ olmasi, bilhassa 
IV. haritanuzda bazi tekerrurler mcydana getirdi. Elimizde bu- 
lunan haritalardan, bu yer adlanni kontrol edemedigimizden 
ohla-n sjmdilik aynen yazmagi dogru bulduk. 

Tiirk kultiir tarihi bakimmdan 50k onemli, fakat elde edil- 
mesi gok giig olan binjok kazi ve seyahat raporlan ile makale- 
lerin mikrofilmlerini Rusya'dan getirtmek suretile bu kitabin 
yazilmasina imkan veren Milll Kiitiiphane mudurlugiine burada 
bilhassa te§ekkur etmek isteriz. Aynca kitabin yazilmasinda 
ve basilmasinda te§viklerini gordiigiim rahmetli Ord. Prof. 
§emseddin Giinaltay ile eserin baskisi sirasinda arzulanmi 
sabirla yerine getiren ve beni sik sik aydinlatan sayin Ulug 
Igdemir'in himmetlerini anmagi bir bore, bilirim. 

BAHAEDDlN Ogel 

7 Eyliil 1962 
Etlik, Ankara 



DERGILER VE KISALTMALAR 



AA 

AE 
AH 

AJ 

AJA 

AP 

Arh. 

As 

BMFEA 

BM 
BSA 
DANAz 
DANTac 

DyiS 



ESA 
EV 

FUF 

GIM 

JAK 

JA 

JAt 



Antropologiya 
Archaeologische Anzeiger 
Archaeologiai Ertesito 
Archaeplogia Hungarica ' 

Antiquaries Journal 
American Journal of Archaeology 
Arheologicni Pamyatki URSR 
Arhitektura SSR 
Arheologiceskiy sezd 

Bulletin of the Museum of Far Eastern Anti- 
quities ■ ■"". 
Burlington Magazine 
Bolsaya Sovetskaya Entsiklopedia 
Dokladi Akademii Nauk Azerbaycanskoy SSR 
Dokladi Akademii Nauk Tacikskoy SSR 
Dolgozatok. Budapeste 
S. V. Kiselev, Drevnyaya Istoriya Yojnoy 
Sibiri, M., 1951. 
Ethnographia, Budapeste 
Etnografiya, Moskova 
Eurasia Septentrionalis Antiqua 

Etnograf ika Vostoka 
Finkst Museum, Helsinki 
Finnisch-Ugrische. Forschungen 
Folia Archaeologia 
Gosudarstvenmy istoriceskiy Muzey 
Godisn. Narodn. Bibl. Plovdiv. Sofya. 
Jahrbuch der asiatischen Kunst .."■-■ 
Journal Asiatique 
Journal of AntrorKJlogical tmtitut 



M 



TURK KOLTOR TARlHl 



XVII 



JAOS Journal of American Qrental Society 

JRAS Journal of Royal Asiatic Society 

JSFOu Journal de la Society Foinno-Ougrienne 

JSFA Journal de la Societe d'Archeologie 

INS Istoriya Narodov SSR 

IAN Izvestiya Akademii Nauk 

IAD Izvestiye Blgarskogo arheologiceskogo drujestvo 

lAAK Izvestiya Azerbaycanskogo arheologiceskogo 
komiteta 

IAAN Institut arheologii Akaemii Nauk SSSR 

I At Izvestiye Blgarskogo Arheologiceskogo Institut 

lANAz Izvestiya Akademii Nauk Azerbaycanskoy SSR 

tANTurkm. Izvestiya Akademii Nauk Turkmenskoy SSR 

IAK Izvestiya Imp. Arhedlogigeskoy Kommissii 

lEM Izvestiya Etnogr., Muzey, Sofya 

iGAlMK Izvestiya Gos. Akademii istorii Materialnoy 
kultun 

IlMK Institut istorii materialnoy kultun 

iKlAl Izvestiya Kavkazkogo istoriko-archaologiceskogo 

instituta v Tiflisa 

Izvestiya Ob§estva arhologii, istorii i etnograf ii 
pri Kazanskom Universitete 

lOlF Izvestiya otdeleniya istorii i arheologii Akad. 

Nauk 
lOON Izvestiya otdeleniya ob§estvenmh nauk 

■ ,■ ■ Izvestiya Russk. Arh. Institut, Istanbul 

IGAlMK Izvestiya Gos. Akademii istorii materialnoy 
kultun 

IlAAN Izvestiya In-ta istorii arheologii Akad. Nauk 

Kazaks. 

Izvestiya Tavrigeskogo ob§estva istorii. Arh. i 
etnografii, Simferopol 
Izvestiya gos. Zapadno-Sibirskogo Muzeya, Omsk 



XVIII DERGlLER VE KISALTMALAR 

tRGO Izvestiya Russkogo geografigeskogo ob§eistva 

Izvestiya Vostogno-Sibirskogo otdela gos. Russk. 
Geogr. Ob§. } Irkutsk 

IVGO Izvestiya vsesoyuznogo geografigeskogo ob§estva 

Izvestiya Sredne Aziatskogo komiteta po delam 
muzeev i orhane pamyatnikov starini, Taskent 
Izvestiya vostogn. Fakulteta Azerbaycanskogo 
gos. Universiteta, Baku 
Kazanskiy Muzeymy vestnik 
Kofotke Zvidomleniya vseukrainskogo Arh. 
komitetu Ukr. Akad. 
JCraevedeniye v Irkutskoy gubernii, Irkutsk 

KSllMK Kratkie soobseniye o dokladah i polevih issle- 

doveniyah Instituta Istorii Materialnoy Kultun 
KStE Kxatkie soob§eniye Instituta Etnografii 

L. Leningrad 

LlJVYa Leningradskiy Institut Jivih vostognih yazikov 

M. Moskova 

ME Materiali po etnografii 

Materiali i doistorii tsentralno-promisknnoy 

oblasti 
MAK Materiab. po arheologii Kavkaza 

MAR Materiali po arheologii Rossii 

MAU Materiali po arheologii Uzbekistana 

Materiab po arh. vostognih gubernii Rossii 
MlA Materiab i issledovaniya po arheologii 

MlSK Materiab po izugeniyu Samarskogo kraya 

MSFOu Memoires de la Societe Finno-Ougrienne 

Mitteilungen des Zentral Museums Pokrovsks 

Monatsheften fur Kunstwissenschaft 
MP Monument Piot . 

NV Noviy Vostok 

OA Orientalisches Archiv 

OAK Otget Imp. Arheologigeskoy Kommisii 

Otget Imp. Rossiyskogo Istorigeskogo Muzeya 



TURK Kt)LTt)R TARtHl 



XIX 



I * 



OZ Ostasiatische Zeitschrift 

PS Paleontologia Sinica 

Permskiy krayevedceskiy sbornik 

RAA Revue des arts Asiatique 

Russkiy Antropologiceskiy jurnal 

RGO Russkoe geograficeskoe ob§estva 

RV Reallexikon der Vorgeschichte 

SbMAE Sbornik muzeya antrdpologii i etnografii , 

Seminarium Kondakovianum, Prag 
Sibirskaya Jivaya starina, Irkutsk 
Soobsenniya Gosudaratvennoy Akad.istorii i 
rnaterialnoy kultun 

Soobseniya Izvestiya Rossiyskoy Akad. 1st. rna- 
terialnoy kultun 

SA Sovetskaya arheologiya 

SArh. Sovetskaya arhitekture 

SE Sovetskaya etnografiya 

SRlKMTac. Soobseniya respublikanskogo istarikokraevedces- 
kogo Muzeya Tacikskoy SSR 

SMYA Suomen muinaismuiystoh distyksen aikakauskirya 

SM Suomen Museo 

SV Sovetskaya vostokovedeniya Trudi antropologi- 

ceskogo instituta 

TGlM Trudi gosudarstvennogo Istorigeskogo muzeya 

THAEE Trudi Horezmskoy Arh.-etn. ekspeditsii, M., 

I, 1952. 

Trudi Nijne-Voljskogo kraevogo muzeya, Sa- 
ratov 

Trudi ob§. issledoyateley Ryazanskogo kraya 
Tirudi otdela arheologii, Inst. Arheol-i iskust- 
voznaniya 
TVGE Trudi otdela Vostoka Gos. Ermitaja 

Trudi sektsii arheologii Rossiyskoy assotsiatsii 
naucno-issled. institutov ob§. nauk 
Troitskosavskogo Kyahtinskogo otdela Pria- 
murskogo otdeleniya Russkogo Geograf. Ob- 
§estva . 

Trudi Tyurkologiceskogo Seminerya 



XX 



DERGlLER VE KISALTMALAR 



TP T o u n g P a o 

UZSU Uceniya Zapiski Saratovskogo Gos.universiteta 

UNKaz. Uceniya Zapiski Kazanskogo Gos. Univ., Kazan 

UZTom. Uceniya Zapiski Tomskogo gos. ped. Institut 

UJ Ungarische Jahrbiicher 

VAA Vestnik akademii arhitektun URSR 

VANKaz. Vestnik akademii nauk Kazakskoy SSR 

VANR Vestnik akademii nauk SSR 

VANU Vestnik akademii nauk URSR 

W Vizanstiyskiy vremennik 

VDI Vestnik drevney istorii 

VMG Vestnik muzeya Gruzii 

Vestnik Mancurii, Harbin 

Vestnik naucnogo obsestva Tatarovedeniya, 

Kazan 
VUAK Vseukrainskiy arheologeskiy komitet 

VY Voprosu yazikoznaniya 

Vl Voprosi istorii 

USORGO Vostogno Sibirskoye otdelenie Russkogo geog- 

rafigeskogo obsestva 
ZBMlK Zapiski Buryat-Mongolskogo naugno issledo- 

vatelskogo Instituta kultun 
ZE Zeitschrift fur Ethnologie 

ZDMG Zeitscbxift der deutschen morgenlondischen 

Gesellscbaft 
ZtAN Zapiski tmparatorskogo akademii nauk 

ZlV Zapiski instituta Vostokovedeniya 

ZVORAG Zapiski vostocnogo otdeleniya Russkogo arhe- 

ologi^eskogo obsestva 
ZVO Zapiski otdeleniya Russkogo arheologiceskogo- 

ob§estva. Zeitschrift der f innischen Altertum 



I. 
HUNLARDAN ONCEKl ORTA ASYA 

Orta Asya'mn yontma ve cilah ta§ devirleri hakkindaki 
bilgi'eri hiilasa etmek isterken, onlari^mumkiin oldugu kadar 
tarafsiz bir gozle inceleyip, bir gergek halindejokuyucularimiza 
sunmak ba§hca amacimizdir. Bu suretle Orta Asya kiiltiiriine 
ait buluntulan sirahyarak, Orta Asya'mn sakinleri hakkmda 
her tiirlii tesirden uzak ve emin bilgileri bu kitapta bulmak, 
hem bilginlerimiz ve hem de aydmlanmiz icin miimkiin ola- 
cakfar. Orta Asya denince hatinmiza neresi gelir? Bu cografya 
tabiri her ilim boliimu tarafmdan ayri §ekilde tarif ve izah 
edilmi§tir. Tabiidir ki bu mefhum bir Turk kulturu tarihi yazan 
icin de ba§ka §ekilde sinirlanrm§ bir sahayi ifade etmektedhv 
Bu saha, Tanri daglannm giineyinde ve kuzeyinde olmak iizere 
iki boliime aynlarak mutalaa edilebilir. Tanri daglannm 
giineyindeki kisim, bugiinkii Dogu Tiirkistan'dir. Kuzeyinde 
kalan kisimlar ise Cungarya stepleri, Irti§ havzasi ile Altay 
dagiandir. Altaylarda cila.li ta§ devrine ait buluntular cok 
azdir. Ele gecen eserlerin azhgma ragmen, Altaylann ta§ devri 
kulturlerinin bir yandan Giiney Sibirya' daki Yenisey ve diger 
yandan da Bati ve Dogu Turkistan'daki kiiltiirler ile yakm 
temaslar kufduklan kolayhkla goriilebilir. 

Giiney Sibirya, eski Orta Asya Turk kultiirimiin kuzey 
smirmi te§kil ederdi. Goktiirk caginda Giiney Sibirya halk- 
lanmn turk^e konu§tuklan gozoniinde tutulursa, Turk tarihi 
bakimmdan bu bolgenin ne derecede ehemmiyet ta§idigi 
kolayhkla anla§ihr. Biz eserimizde bu bolgeyi orta, dogu 
ve bati olmak iizere tic kisma ayirarak tetkik ettik. Orta 
kisim, Tiirk tarihi bakimmdan en onemli bolgelerden biridir. 
Turkge konu§an ve yazan Goktiirk cagi Kirgiz'larmin vatam 
olan bu bolge, ta§ devrinde Dogu ve Bati Sibirya ve kuzeyin- 
deki Tundra kulturleri ile siki miinasebetler kurmus, bulunu- 
yordu. Antropolojik tetkikler bura halkinm Avrupali ve Mon- 
goloid irklann bir kari§imindan meydana geldigini gostermek- 



ORTA ASYA TARlHl 




HARtTA I. Kazakistan'da buluntu yerleri. 

KAZAKlSTAN'DA BULUNTU YERLERl 
(Bk, Harita; I) 
t- Zaysan, a- Zaysan g6lii, 3- Ciliktinskiy, 4- Akcar, 5- Aksuat, 6- Bahti, 
7- Urcar, 8- Ayaguz, 9-Kokpekti, 10- Georgievka, 11- Garmai, ia- Lcpsi, 
13- Cubar-Tam, 14- San-Kol, 15- Kara-Aul, 16- Alas-Orda, Yedi-Tam 
(SEMlPALATlNSK), 17- Obinskoe, 18- Ust-Kamenegorsk 19- BUHTAR- 
MA ao- Nanm, ai- Kalbm-Tav, aa- Cans-Kurgan, 33- Kok-Su, 34- §IBA- 
LtNA, 35. gcrgi, 26- Altayskaya, a7- PAVLODAR, a8- Karkarah, ag- K6k- 
$e-Tav, 30^ Ayusat-Tav, 31- Bogoslovskiy, 3a- Mautan-Tas, 33- Tokrau, 
34- KARA-GANDA, 35- Uspenskoe 36- San-Su, 37- Manaka, 38- Ata-Su, 
39- Ak-Molla (Akmolinsk), 40- Pavlodar, 41- Cildiru-Suv, 4a- Ulenti-Suv, 
43- Stepnyak, 44- Seleti-Suv, 45- Sandik-Tau, 46- Kokce-Tau, 47- Pet- 
ropavlovsk, 48- Qalkar-Kol, 49- Kustanay, 50- Ayat, 51- Kurgan, 5a- Chel- 
yabinsk, 53- Verhne-Uralsk, 54- Ufa, 55- Yekaterinburg, 56- Sverdlovsk, 
57-Kistim, 58- Troitsk, 59-§adrinsk, 60- Yalutrovsk, 61-Kamisli, 62-Tumen, 
63-Irbit, 64- Turinsk, 6$- Tavda, 66- Tobolsk, 67- tsim, 68- Ust-tsim, 
69- Tara, 70- Karabinsk, 71- Nanm, 7a- Kolpasevo, 73- Ust-Cuhm, 
74- Siskino-Troitskoe, 75- Tomsk, 76- Maryinsk, 77- Acinsk, 

„ ALFABE SIRASINA GORE 
Acinsk- 77, Akcar- 4, Aksuat- 5, Akmolla (Akmolinsk)- 39, Alas- Or- 
da (Semipalatinsk)- 16, Altayskaya- a6, Atasu- 38, Ayaguz- 8, Ayat- 50, 
Ayusat- Tau, Bahti- 6, Bogoslovskiy- 31, Buhtarma- 19, Calkar- Kol- 48, 



HUNLARDAN ONCEKl ORTA ASYA 3 

tedir. Aynca guneydeki Altay kiiltiiriinden buraya bazi 
tesirlerin de gelmis. olmasi cok muhtemeldir. 
* Eski Tiirk tarihinde, Gobi coluniin ve bugiinku ic ve di§ 
Mogolistan'm 50k biiyiik bir onemi oldugu malumdur. Tiirk 
kavimlerinin Cin'e yaptiklan akmlar hep bu yolla olmu§tu. 
Bu bolgede cilah ta§ devrinde yasayan insanlann daha ziyade 
irmak ve gol kenarlannda yayildikian anlasdmaktadir. O 
$agda insanlann buralarda yasayaDilmesi igin miisait bir iklimin 
de bulundugu tahmin edilmektedir. Bu bolgenin cilah ta§ 
devri kulturii, daha ziyade Orhon nehri ve Baykal golii kiyi- 
lanndaki kiilturlerle benzerlik gostermekte idi. Mesela Gobi 
coltiniin cevreleri agik ozellikleri ile Gin kiiltiiriinden ayril- 
maktadir. Boyle bir kiiltiir gevresine Tiirk tarihinin 
sonraki caglannda da rasthyacagiz. Bu durum, Orta 
Asya Tiirk tarihinin inki§af tarzina tamamen uygun bir ba§- 
langicti. A§agi Mogolistan'dan gecip Tiirkistan'a giden yol ise, 
Dogu Tiirkistan ile Mogolistan kultiirleri arasinda bir bag 
teminme yarami§ti. Maalesef ta§ devrinde, Mogolistan'da iske- 
ledere rastlanmami§tirv Bu sebeple irklar hakkinda kesin bir 
bilgiye sahip degiliz. 

M,6. 3. binde, Altay daglarmda Oguz tipinde (bk. s. 128) 
veya Azilien irktan bir kavmin ya§adigim goruyoruz. Bu kavim 
guneydeki memleketlerle, mesela Aral golii - sahillerindeki kiil- 
turlerle ve hatta Gin ile temaslar temin etmis, bulunuyordu. 
Bu devrin Altay kiilturiiniin bashca ozelligi ise, yava§ yavas, 
karakterini kaybederek Giiney Sibirya kultiirii tipine girmesiydi. 
Adeta Altay ve Giiney Sibirya kultiirleri mii§terek bir karaktere 

Carma- 11, Cans-Kurgan- 22, Cdyabinsk- 52, Gergi- 25, Cddirti-Suv- 
41, Ciliktinskiy- 3, Cubar- Tam- 13, Georgievka- ro, Irbit- 63, tsim- 76, 
Kalbm-Tau, Kanusin- 21, Kara-Aul- 15, Karabinsk- 70, Kara-Ganda- 
Karkarah-28, Kijtim-57, Kolpasevo- 7a, Kok-Su-33, Kok Pekti- 9, Kokge- 
Tau- 29, 46, Kurgan- 51, Kustanay- 49, Lcpsi- 12, Manaka- 37, Maryinsk- 
76, Mautan-Tas-32, Nanm-20, 71, Obmskoe-17, Pavlodar-27, 40, Petro- 
pavlovsk-47, Sandik-Tau-45, Sarf-Kol- 14, San-Su- 36, Selcti- Suv- 44, 
Stepnyak- 43, Sverdlovsk- 56, Tara- 69, Tavda-65, Tobolsk-66, Tokrau- 33, 
Tomsk- 75, Troitsk- 58, Turinsk- 64, Turnen- 62, Sadrinsk- 59, §ibalina- 
24, §iskino-Troitsk, Ufa-54, Urcar-7, Uspenskoe-35, Ust-Cuhm- 73, Ust- 
Isim- 68, Ust-Kamenegorsk- 18, Ulenti-Suv-42, Verhnc-Uralsk- 53, Yalut- 
rovsk- 60, Yekateringburg- 55, Zaysan-i, Z aysan-GSlu- 2 



4 ORTA ASYA 

burunmiislerdi. Bu cagin en miiessir ve ana kiiltiirii gene Alt ay 
kultiiru idi. Artik Altayh'lann, Orhon kiyilari, Mogol bozkir- 
lari ve Irtis, boylarma tesir etmek suretile gelecekteki Orta 
Asya kultiiriinun temellerini hazirlamaga basjadiklarmi gor- 
mekteyiz. 

M.6. 2. binin ba§larmda da Altay daglarmdaki kavim- 
lerin irk safliklanni hala muhafaza ettiklerini antropolojik 
tetkiklerden anlamaktayiz. Giiney Sibirya'da ise Mongoloid 
irklar hala hakim bir durumda idiler. Fakat, 2. binin ba§larmda 
birdenbire bu Mongoloidlerin kovuldugunu ve yerlerine batidan 
gelen bir kavmin yerle§tigini goruyoruz. Bu yeni akimn Altay- 
lardan gelmi? olmasi da 50k muhtemel idi. Goruliiyor ki bu 
gagin ba§hca iki kiiltur merkezi, Altay daglari ile Giiney Si- 
birya idi. Bu her iki kiiltur de artik Oguz tipinde beyaz bir 
irk tarafindan temsil edilmekte idi. Bu iki merkezden yava§ 
yava^-yayilmaga ba§layan kultiir tesirleri, Bati ve Dogu Sibirya 
ile Mogolistan'i ve hatta batidaki Urallari bile kendi niifuz 
sahasi i$ine almaga ba§lami§ti. Kultiir bakimmdan kom§ulanna 
nazaran gok ileri olan bu beyaz irk kimlerdi? Biz bu suale 
kendimizden olduk^a emin olarak §u cevabi verecegiz: Turk- 
lerin atalari idiler. 

M.6, 1. binin ba§Ianna ait Altay kultiirii hafriyat rapor- 
lannin maalesef tarn olarak ne§redilmemi§ olmasi sebebi ile 
hala muphem bir durumdadir. M.6. 1. binin yarilarmda ise, 
Buyiik Hun devletini kuracak olan kabilelerin yava§ yava§ 
kendilerini gostermege ba§ladiklanni, gerek Cin kaynaklarmdan 
ve gerekse buluntulardan anlamaktayiz. §u halde, M.6. 600 
senelerine kadar verdigimiz bu izahlar, Orta Asya Turk 
tarihinin daha iyi anla§ilabilmesi icin bir giri§ olarak kabul 
edilmelidir. Artik Giiney Rusya ile Cin arasinda "Hayvan 
iislubu" adi ile adlandinlan ve bu sahada mu§terek bir husu- 
siyet gosteren san'atin, olgunlasma caglan bu devirden itibaren 
ba§lar. 

M.6. VII- V. asirlar arasinda ise, Sirderya'nm 6tesinde ve 
Isig-gol civannda ya§ayan halklara bilhassa Yunan kaynak- 
lanmn Saka adim vermekte olduklarini goriiyoruz. Saka'larin 
milliyeti leri uzerinde cok munaka§alar yapilmi§tir. Biz bu 



HUNLARDAN ONGEKl ORTA ASYA 5 

ihtilafii meseleyi burada birakarak o gagdaki Orta Asya'nin 
kultiiriinu ve bu kiiltiirii temsil eden buluntu yerlerini tesbite 
cak§tik. 

Saka devri kiiltiiru de, ba§hca iki kisma ayrilarak tetkik 
edilmelidir. Bu caglardan bifincisi; M.6. VII-V. asirlar ve 
ve izaha ikincisi de M.6. V-1 1 1, asirlar arasmda idi. 

Buyiik Hun Devletinden onceki Orta Asya 
irklarina umumi bir baki§ 

Altay daglan ile Savan daglarinm giiney-bati kisimlan, 
Ta§ devrinin ilk caglarmdan beri brakisefal beyaz bir irk 
tarafmdan iskan ediliyordu 1 . Bu irk, bir yandan Tann daglan 
bolgesine yayihrken 2 ; diger yandan da bugiinku Kazakistan 
iclerine dogru sizmi§di 3 , Giiney Sibirya, heniiz daha biitiin 
ozellikleri ile iyice belirmi§ yerli bir halka sahip degildi. Giiney 
Sibirya'da, beyaz bir irkla; mongoloid irklann kan§immdan 
yeni bir irk dogmakta idi *. Uzun bir zaman devam eden irk- 
lann bu kan§imi, M.6. 3. binde ve 2. binin baflannda, Giiney 
Sibirya halkini mongoloid bir hale sokmusta. Bati Tiirkistan 
ve Pamir bolgelerine gelince, buralarda Akdeniz irkma benzer 
dolikosefal bir irk bulunuyordu 5 . Fergana'mn ta§ deyrine ait 
kiiltiirlerinde 6 ve Ta§kent'te bulunan KauncwTepe'nin M.6. 
3000 senelerine tesaduf eden katlannda rastlanan bu irk 7 , Bati 

1 G. F. Debets, Problema proishojdeniya kirgizkvgo naroda v svete antro- 
pologifeskih dannih, Trudi Kirgizkoy arh.-etn. eksp., M., 1956, s. 6; Paleo- 
antropologiya SSSR, M.-L., 1948, s. 67; Kiselev, DIYS, s, 22;Jettmar, 
BMFEAJ 1951, s. 136 v.d., PI. XIII-XIV. 

8 Ginzburg, TIE, 21, 1954, s. 357 v.d.; Materiali k antropologii Gurmov 
i Sakov, SE 1946, 4. 

* Ginzburg, Materiali k paUoantropologii vostoftith rayonov Sredney Azii, 
SE, 4, 1946; TlE, 21, s. 361^ ris. 3. 

* Debets, Paleoantropologiya, s. 61-63, 68, 69; DlYS, s. 18. 

* L. V. 0§anin, transkie plenum Zapadnogo Pamire, Taskent, 1937; 
Voprost etnogeneza narodov Dredney Azii v svete danmh antropologie, Taskent 1953; 
Ginzburg, MlA, 15, 1950, s. 248-249; Materiali k paUoantropologii Sredney 
Azii, KSlE, 11, 1950, s. 86 v.d. 

* G. V. Grigory ev, ' Otget ob arfuologifeskqy razvedki v Tangiyulskom 
rayone, Taskent, 1935; Ginzburg, SE, 1946, 4; KSlE, 11, s. 85. 

* Ginzburg, KSlE, 11, s. 85; MlA, 15, s. 245. 



6 ORTA ASYA 

Turkistan'da Anau huluntularmda 8 , A§agi Volga bolgesindeki 
Astrahan dolaylannda 9 , Orta Volga bolgesinde 10 , Prohovsk 
kurganinda n goriilmekte idi. Bu dolikosefal irkm 50k az olarak 
Tann daglari bolgesine de girmi§ oldugunu mii§ahede ediyoruz 12 . 
Oyle anla§ibyor ki, bu dolikosefaller, Guney Kazakistan 13 ile 
Volga boylaniu ba§tan basa kaplami§lardi. Bu sebeple Orta 
Asya brakisefallerj, saydigimiz bolgelere pek niifuz edememi§- 
lerdi u . Fakat Bronz devri ile birlikte, Orta Asya brakisefal- 
lerinin Amuderya'ya ve Fergana'mn i<jlerine kadar niifuz 
ettiklerini goriiyoruz 15 . 

Genjekten, Amuderya ile Sirderya arasmdaki halklar irk 
bakimmdan, Amuderya'nm gtirieyindeki Turkmen bozkir- 
lannda, Pamir ve Afganistan'da ya§ayan irklardan kesin hatlarla 
aynlmakta idiler. Turanl 16 veya "Iki nehir arasi'* 17 antropo- 
lojik tipi adi ile adlandmlan bu irk, brakisefal kafalara sahipti 18 . 
Altay'daki brakisefal irklara da Qok yakin dlan bu iskeletler, 
daha sonraki Sogdlularm atalan idiler 19 . Zeref§an vadisinde 
Bronz devrinden itibaren goriilen bu irk 20 , M.s. VIII. asra 

* G. Sergi, Description on. some skulls from the North Kurgan Anau, Pum- 
pelly, Exploration in Turkestan, Washington, 1908; Ginzburg, KStE, 11, 
s. 86; MlA, 15, s. 245. 

• KSlE, ii 5 s. 86-87. 

10 T. A. Trofimova, Ob antropologiceskih svyazyah epohu Fatyanovskoy 
kultun, SE, 3, 1959, s. 64-65; KSlE, 11, s. 87. 

11 S- !• Rudenko, Opisaniya skeletov iz Prohorovskih kurganov, MAR, 
37, 1918; KSlE, 11, s. 86. 

■"» Ginzburg, TlE, s. 360. 

13 N. M. Komarova, Qerepa bronzovqy epohi iz mogil po levtm pritokam r. 
Urala, Sb. "Kazaki", II, Izd. AN, 1927; KSlE, n, 86. 

14 KSlE, 11, s. 86. 

n V. V. Ginzburg, Elnogenez Tacikov v svete dannih antropologii, 1947, 
6-7; MlA, 15, s. 245. j- 

M Ginzburg, MlA, 15, s. 248-249; TlE, 21, s. 360. 

17 I. Schwidetskiy, Turaniden-StudUn, Abb. der Matematisch-Natur- 
wissenschaftliche Klasse, Jahrgang 1950, Nr. 9. 

" MlA, 15, s. 248 v.d. 

18 Ginzburg, Gomie Taciki, Izd. AN, 1937; Taciki Predgorty, MAE, 
XII, 1949; MlA, 15, s. 259. 

80 MlA, 15, s. 245, Tabl. 3. 



HUNLARDAN ONCEKl ORTA ASYA 7 

kadar devam ediyordu 21 . Iki nehir arasmda brakisefallerin 
kesin hakiniiyetine ragmen, etraflanndaki dolikosefaller bu 
bolgeye de sizmaga muvaffak olmu§lardi **.■ tki nehir arasi 
brakisefallerinin men§ei gefcekten cpk tetkike • deger. Hunlar- 
dan ewel ve sonra Tann daglan bolgesinde de 50k yayilmi§ 
olan 23 bu insanlar, herhalde Altaylar ve Kazakistan'daki 
brakisefallerle 90k yakm akrabaliklara sahip idiler. 

M.6. 1700 tarihinden itibaren Orta Asya'da gocebe ve 
muharip bir kavme ait kultiirun yava§ yava§ hakim olmaga 
ba§ladigim goruyoruz **. "Andronovo insam" diye adlandinlan 
bu irk 25 , Altaylan ve Tann daglanni kaplami§ti 26 . Hun 
devrine 27 ve hatta Gokturk cagma kadar 28 devam etmi§ti. 
Andronovo insam denen bu irk, bize Turk irkinin bir 
proto tipini te§kil ediyordu. Bunlar, Amuderya giineyin- 
deki, Pamir'deki dolikosefallerden ve Giiney Rusya'daki Iskit- 
ierden kesin hatlarla ayrmyorlardi 29 . Ural daglanndaki kul- 
tiirlerle 50k siki temaslar temin etmi§lerdi 30 . Ural daglanndaki 
Fin-Ugor'larla Turklerin temaslannm da bu cagda ba§lanu§ 
olmasi 50k muhtemeldi 31 . 

Orta Asya'da irklann yayih§ini hiilasa edecek olursak, 
Turklerin atalari olmasi cok muhtemel bulunan beyaz ve 
brakisefal irk, Altay-Sayan, Tann daglan ve biraz da Kaza- 
kistan'a yayilmi§ti. Zeref§an vadisinde, bu irkia akraba bir halk 
bulunuyordu. Amuderya'nin guneyinde, Pamir'de, Afganistan 
ve Iran'da, daha kuzeye gidilecek ohirsa, Hazar denizinin 

41 Ginzburg, Materiali k antropologii drevnego naseleniya Tujnogo Kazah- 
Stana, SA, 11, 1954, s. 379 v.d. 

22 0§anin, Iranskie plemena, ayni yer; MlA, 15, s. 249. 

23 TlE, 21, s. ' 
** Kiselev, DlYS, s. 103; Debets, Antrop. Jurnal, 1932, 2, s. 123; 

Paleoantropologia, s. 70-76; SE, 4, 1958, s. 84-85. 

28 Debets, SE, 4, 1958, s. 84; Ginzburg, TlE, 21, s. 356 v.d. 
« TlE, 21, s. 358, Nr. 7. 

27 TlE, ai, s. 367, Nr. 4. 

28 KSlE, 11, s. 86 v.<J. 

29 S. S. Qernikov, Rol andronovskoy kultun v istorii Sredttey Azii i Kazah- 
stana, KSlE, 26, s. 28-33. 

80 Andronovo kulturiiniin Fin-Ugor kavimlerile ilgisi igin bk. s. 26. 
M Molnar, Studia historica, 13, Budapest, 1955, s. 50 v.d. 



8 ORTA ASYA 

kuzeyinde, Kuzey Kafkasya'da ve Giiney Rusya'da Akdeniz 
irklarma yakin dolikosefal bir insan nesli vardi. Altay daglannm 
dogusu ve Giiney Sibirya ise mongoloid bir irkia iskan edilmi§ti. 

Ta§ Devrinde Orta Asya 

A 1 t a y 1 a r 

Kuyum kurgani: Arheologigeskie issledovatdya v RSFSR 1934-1935 gg-> 
L., Izd. IIMK, 1941,-8. 305-306; Kiselev, DlYS, s. 21, Tabl. VI, 9-1 1; 
Jettmar, BMFEA, 1951, s. 136 v.d. 

Barnaul buluntulari: M. P. Gryaznov, Drevnie kultun Altaya, Materiah 
po izuceniya Sibiri, 1930, 2, s. 4, T. IV, 1-3, 6-9; Kiselev, DlYS, s. 22; 
Jettmar, s. 138. 

Yan Ulagan buluntulari: M. P. Gryaznov, aym eser, s. 4-5, ris. 10; 
Kiselev, DlYS, s. 22; Jettmar, s. 138; S. 1. Rudenko, K paleoantropologii 
Yujnogo Altaya, Sbornik Kazaki, L., 1930; G. F. Debets, Paleoantropologiya, 
SSR, M.-L., 1948, s. 67. 

Bati Altay buluntulari: S. S. Qernikov, PoUvu arheologigeskie issledovaniya, 
rabotah Vostopio-Kazahstanskoy ekspeditsii, KStlMK, 64, 1956, s. 43; Vos- 
tocw-Kazahstanskaya ekspeditsiya 1950 g. KStlMK, 48, s. 81 ; A. P Oklad- 
nikov, Osvoenie pileolitigeskim celovekom Sibiri, Materiah po 9etverti9nomu 
periodu v SSR, 3, 1950, s. 155 

Kazak ve Kirgiz bolgesi 

Paleolitik ve neolitik buluntular: N, K. Auerbah i N. Groraov, 
Materiah k izufeniyu Bryusinskih stonyanok Krasnoyarskogo okruga, Sbornik 
Paleolit. SSR. tzuc, GAtMK, M.-L., 1935, s. 188; S. N. Bibikov, Neoliti- 
feskie i eneolitifeskie oslatkik tdturt v peserah Yujnogo Urala, SA, 13, 1950; S. S. 
Cernikov, Vostocno Kazahstanskogo ekspeditsiya 7550 g., KStlMK, 48 s. 81; 
KStlMK, 64, 1956, s. 44; G. F. Debets, K paleoantropologii Urala, KSlE, 
s. 66-68; A. A. Formozov, jVo»te materiah Stoyankah s mikroliticeskim 
imientarem v Kazahstane, KStlMK, 31, 1950, s. 141-147; A. G. Maksimova, 
Hahodka paleoliticeskih orudiy v Severo-Vostocnoy casti tsentralnogo poluostrova, 
TYTAKE, 2, 1951, s. 73-104; A. N. Margulan, Istoriko-topograficeskiy fan 
Vostocnoy Betpak-dah, VAN, Kaz, 6, 1950, s. 61-72; V. P. Horo§e, Drevniye 
oledeniya Altaya, Trudi Komis, po izuceniyu cetverticnogo perioda, I, L., 
1932, s. 23; Geohgiceskie stroenie basseyna verhoviy Irtisa, Zapiski Semipalatin- 
skogo otd., ob-va izugeniyu Kazahstana, 1931, II, 19, s. 49; L. V. Osanin, 
Antropologigeskie materiah k problems etnogeneza Turkmen, IAN, Turkm., 4, 
1952, s. 27-34; G. P. Sosnovskiy, Paleoliticeskaya stoyanka u dr. Stroski n r. 
Katuni, Ml A, 2, 1942, s. 109; 1. V. Sinitsin, Arh. issled. v Nijnem povolje i 
Zapadnom Kazahstane, KSltMK, 37, 1951, s. 97 v.d.; SA, 17, Bibl. Nr. 575; 
2'a, Nr. 542, 550; 27, Nr. 514. 



HUNLARDAN ONCEKl ORTA ASYA 



Dogu Tiirkistan 

R. A. Smith, The stone age in Chinese Turkestan, Man, n, 191 1, Nr. 50; 
F. Bergman, Archaeological researches in Sinkiang, The Sino-Swedish Expe- 
dition, Publ. 7, Stockholm, 1939; Hancar, Das Pferd, s. 257; S. A. Se- 
menov, Drevneysie period v istorii Kitaya, VDt, 1949, s. 218; A. Stein, Inner- 
most Asia, I, s. 85, 146, 205; III, T. XXII, XXIII; Serindia, s. 357. 

Guney Sibirya 

Yenisey bolgesi: Afontova Gora, BSE, Izd. 2, 3, M., 1950, s. 512; H. K. 
Auerbach, Doistoriceskoe prosloe prieniseyskogo kraya, Kamennty period, Kras- 
noyarsk, 1929; M. P. Gryaznov, Kostyanoe orudia paleoliticeskogo vremeni is 
zapadnoy Sibiri, KSllMK, 31, 1950, s. 165-167; Kiselev, DlYS, s. 15; 
A. P. Okladnikov, Kult medvedya u neoliticeskih piemen oostocnoy Sibiri, SA, 
14, 1950, s. 7-19; Osvoenie paleoliticeskim celovekom Sibiri, Materiah po $ert. 
Priodu SSR, 2, 1950, s. 150-158; Penny paleoliticeskiy patnyatnik Cukotskogo 
poluostrova, KSllMK, 31, 1950, s. 196-198; E. R. Rigdilon, Moliticeskie 
nahodki na mjne-Berezovskoy stoyanke, CA, 12, 1950, s. 287 v.d. ; "Novqya peseta" 
na srednem Enisee, KStlMK, 47, 1952, s. 130-134; G. V. Merhart, Das 
Neolithikum in Sibirien, RV, 1-2, 1928. 1953 deki Rus yayinlari igin bk. SA, 
27, 1957, Bibl. Nr. 602, 603, 605. 

Bati Sibirya: Kiselev, DlYS, s. 17, n.i; V. M. Florinskiy,.P«w>toi« 
Slavyane po parnyatnikam ih doistoriceskoy jizni, II, Tomsk, 1894, s. 144 v.d.; 
Drevnyaya istoriya Nijnego Priobya, MlA, 35, 1953, s. 10 v.d.; N. N. Ko- 
marova, Neolit verhnogo Priobya, KSllMK, 64, 1956, s. 93-103; Merhart, 
RV, 12, s. 60, 67; F. A- Uvarov, Dnevnik ekspeditsii na Ural v 1887 g., Arhiv 
Muzeya Antropologii, Nr. 582 v.d., SA, 27, Bibl. Nr. 613, 615, 617, 619, 
621, 622. « 

Antropolojik durum ve irklar icin bk.: G. F. Debets, Pdeoantropohgiya, 
M.-L., 1948, s. 61 v.d.; Kiselev, DlYS, s. 17, 82. 

Baykal kiyilari ve otesi 

1. V. Arembovski i L. N. tvanev, Novoe obsledovanie trkutskoy pale- 
oliticeskoy stoyanki, KStlMK, 49, 1953, s. 51-55; 1- D. Cerskiy, Neskolsko 
slov vtrttih v Irkutske izdeliyah kamettnogo perioda, lzv T Sibirskogo otdela RGO, 
1872, III, 3, s. 167; gametka ob iskopaemih ostatkah severnogo oleniya, Izv. Si- 
birsk. otd. RGO, 1874, -V, 2, s. 76-78; Opisanie kollektsiy Novosibirsk^ ekspe- 
ditsUy 1885-1886, Zapiski Akad. Nauk, 1891, 15, Nr. 1, s. 702; V. V. Dom- 
brovskiy, Geologiceskoe stroenie, Trudi Vostocno-Sib. Geol. - Gidrogeol. 
Tresta, 8, 1934; V. E. Garutt, Fauna neoliticeskoy stoyanki kullatt, Okladnikov, 
A. P., Lenskie drevnosti, 3, M.-L., 1950, s. 178; N. F. Grigoryev, Geologi- 
ceskiy ocerk stoyanki Kullati, ayni yer, s. 163-177; A. A. Gureev, Ptitsi iz neoliti- 
ceskoy stoyanki Kullatt, ayni yer, s. 186-188; P. P. Horosih, Neoliticeskoe 
pogrebenie na reke Kae, KSllMK, 54, 1954, s. 83-87; L. N. tvanev, Arh. 
nahodki v okrestnostyah Vladivostoka, SA, 16, 1952, s. 289-298; Selenga nehri 



io ORTA ASYA 

kiyilan icin bk. A. P. Okladnikov, Arh. IssUdovaniya v nizovyah reki Selengi, 
KSttMK, 35, 1950, s. 85-90; K izuceniyu nacalmh etapov formirovaniya narodov 
Sibiri, SE, 1950, Nr. 2, 36-52; Neolit i bronzovoy vek Pribaykalya, Istoriko- 
Arh. Issledovaniye, 1 ve 2, M.-L., 1950, s. 435; Movie neoliticeskie nohodki na 
Angare, SA, 16, 1950, s. 320-326; Pismo v redaktsiiyu, VDl, 1952, s. 320-326; 
Arhaeologiceskie raskopki na Angare i za Bqykalom, KStlMK, 51, 1953, s. 16-22; 
Neoliticeskoe nahodki v nizovyah r. Angan, VDl, 4, 1939; 1, 1938; SA, 4, 1939; 
A. K. Ryumin, Novu dannie cadobetskqy neolitigeskoy stoyanke na r. Angare, 
SA, 15, 1951, s. 273-280; A. S. Uvarov, Arheologiya Rossii, kamenmy period, I, 
s. 231-238; N. I. Vitkoskiy, Sledt kamennogo veka v Mine r. Angare, Izv. 
VSRGO, 20, 1889; 1953 Rus yayinlan icin bk. SA, 27, 1957, Nr. 592, 
599i 601. 

I5 ve D15 Mogolistan 

C. P. Berkey, Geology of the Gobi desert, American Museum Novitates, 
New York, 1926, Nr. 122, s. 1-10; P. T. I5e Chardin and C. C. Young, 
On some neolithic finds in Mongolia, Sinkiang and West China, Bull. Geol. Soc. 
China, 13; 1932, s. 83-104; N. Egami and S. Mizuno, Inner Mongolia and 
region of the Great Wall, Archaeologia Orientals, Ser. B, Tokyo, 1935; t. A. 
Lopatin, Motes on Mongolian archaeology, El Palacio, 46/47, Santa Fe, 1930. 
1940; diger bibliyografya icm bk. John Maringer, Contribution to the prehi- 
story of Mongolia, Stockholm, 1950, s. 201-208. 

Altaylarda ve Orhon bolgesinde Paleolitik devre ait bazi 
buluntular ele gegmiftir. Bu buluntular arasinda mimasebetler 
kurmak, tabiidir ki o devir icm fazla bir fey ifade etmez. Bu 
sebeple Ne»Iitik cagla i§e baglamak, ktiltur tarihimiz icin cok 
faydali olacaktir. Altaylardaki Kuyum kurgani, Katun 
nehrinin kenannda bwunuyordu. Kurganm hemen agzinda, 
Sibirya'nm Afanesyevo adh kulturime benzer ok u$lan ve 
kemik kalintilan bulunmu§tu. Bu tabakanm altinda, 20 sm. 
kaknkgmda bir ham toprak tabakasi geliyordu. Bu tabakamn 
altinda da Neolitik devre ait cakmak ta§lari ve kazima alederi 
goruliiyordu. Kuyum kurgamnda bulunan kaplar, uzunca ve 
tabanlan da sivrice idi. Bazi ufak teknik aynhklara ragmen 
Afanesyevo kaplanni hatirlatiyordu. Bahk sirti geklinde yapil- 
mif susler, bir yandan (pin kaplarmdaki motifleri hattrla- 
tirken 31 ; diger yandan da Kazakistan 38 ve Harezm'deki 
Kelteminar kulturiine ait kaplara benziyordu 33 (bk. Lev. I.i). 

» Formozov, KStlMK, 63, 1956, s. i53-»55- 

** S. P. Toistov, Awf den Spuren der Altchor. Kultur, s. 78; Abb. 18a. 



HUNLARDAN ONGEKl ORTA ASYA u 

Barnaul buluntularma, gene Altaylarda Qudatskaya dagin- 
da rastlanmisti. Buradaki buluntular, Kuyumdakilere nazaran 
daha eski bir karakter ta§imakta idi. Mezarda bulunan bir 
kadm eesedi sirt iistii yatinlmisb. DQrt tane boynuzdan yapil- 
mi§ bircengel, bize Baykal golii kenanndaki Kitoy kulturiinii 
hatirlatmakta idi 34 . Bunlardan baska boynuzdan yapilmis, bir 
zipkmla, ao kadar da cakmak ta§i ele gecmisti 3S . Yanlan rotu§ 
edilmis, ve bicaga benzeyen bir plaka, Kuyum 36 ve Kelte- 
mhiar 37 buluntularmdaki bu tip eserlere . 50k benziyordu. 
Toprak kaplarin bulunmamasi ve cesedin lalettayin uzatilmis, 
olmasi 38 bu mezarm 50k eski bir karakter ta§idigim goster- 
mektedir 39 . 

Yan Ulagan buluntulan, Altay daglannin yiiksek kisim- 
larmda, ayni adi ta§iyan bir nehir kenannda ele gecmisti. 
Iskeletin yatmhs, sekli ewelki kurganlardaki tarza benziyordu 40 . 
Qudatskaya kurganindan biraz daha yeni ve Afanasyevo dev- 
rinden de eski oldugu anlasdan bu kurganda da toprak kaplara 
rastlanmiyordu 42 . Iskelette yer yer okr, yani kirmizi boya 
izleri goriiliiyordu. Iskeletin antropolojik tetkiki lie Afanasyevo 
devrinde, Altaylarda ve Abakan steplerinde goriilen beyaz irkin 
bu mezarda da mevcudiyetini musahede edebiliyoruz **. Dogu 
Kazakistan'da, Zaysan golii civanndaki Aul Kanay bolge- 
sinde, Paleolitik musteriyen devrine ait eserler bulunmu§tu 43 . 
Paleolitik eserlerin yaninda, Bison longicornis ve Bison Priscus 
deminitus gibi hayvanlarm kemikleri de gdrtiliiyordu **. Bu 
bSlgedeki Paleolitik buluntulara ragmen, Andronovo cagmdan 
daha eski bir kultur tesbit edilememis.tir* 6 . 

" Kiselev, DlYS, s. 22. 

85 Gryaznov^ Dram. Kult. Altay e, Tabl. IW 

» DtYS, Tabl. V, s. 22. 

97 Tolstov, Auf dm Sfmren..., Taf. 8a. 

88 Bk. Levha. 1,1. 

» DlYS, s. 22. 

40 Gryaznov, ayni eser, s. 4-5, ris. 10; DlYS, s. 22. 

41 Debets, PaUoantropologiya, s. 67 v.d.; DlYS, s. 28. 
** Debets, ayni eser, s. 67-68. 

. « Cernikov, KSllMK, 64, 1956, s. 45, ris. 15. 

44 Ayni eser, s. 44. 

45 Ayni eser, s. 48. 



ORTA ASYA 









Levha i — Altay buluntulari: i. O^uncu binin. bajlarma ait Kuyum 
vc Kurot kurganlanndan; a. Ortalanna ait kurganlardan; 3. Karasuk 
9agi kurganlanndan ?ikan escrler. 



HUNLARDAN ONCEKl ORTA ASYA 13 

Novosibirsk ile Barnaul arasmdaki Obi nehri uzerindeki 
Neolitik buluntular da kayda deger 46 . Burada ele ge§en 
eserler de Aitaylardaki diger Neolitik kiilturler gibi, Afariasyevo 
gagma giri§ halindeki kultiirlerdi 47 . 

Kaz akist an' da Paleolitik ve Neolitik gaglar a$ik olarak 
goriilmektedir. Neolitik gagdan sonra M.6. 1700 senesine 
kadar gayet sonuk bir kiiltiir §agl goriiliir 48 . Aral golii ku- 
zeyinde de, Harezm'deki kiiltiir <jagma benzeyen avci ve bahk9i 
olan bir halkin kulturu mevcuttu. Kulturun alt tabakalannda 
ise Sayga geyikleri ve yaban e§ekleri goriiluyordu. Eserler 
arasmda kemik veya ta§ mizrak u^lanna da bol olarak rastla- 
niyordu. Bu bolgedeki Saksaul buluntulan da 50k onemlidir 49 . 

Dogu Tiirkistan'da maalesef sistemli bir §ekilde yapil- 
mi§ tetkikler 90k azdir 50 . Arastirmalar yalmzca birka^ miinferit 
seyahata ve Sven Hedin'in sefer heyetlerinin topladigi maize-, 
meye inhisar etmektedir. Neolitik gagdan sonra, Dogu Turkistan 
ile Cin kiiltiirleri arasmda, bilhassa keramik bakimindan buyuk 
benzerlikler meydana gelmege ba§lami§di 51 . 

Giiney Sibirya'nm da muhtelif bolgelerinde Paleolitik ve 
neolitik kultiirlere rastlanmi§tir. Gok eski devirlerden beri Qin'in 
eski sekehesi ile Mogolistan ve Baykal golii kryilannda ya§ayan 
irklar arasmda 90k siki baglar oldugunu yukanda irklar bah- 
sinde kaydetmistik. Neolitik ve Eneolitik devirlerde de bu 
bolgenin halki sari irkia beyaz irkm kari§immdan meydana 
gelmis, bir nesildi 58 . Bu mongoloid kitleler, Yenisey nehrinin 
dogusundan itibaren goriilmege ba§hyorlar; Orhon nehrinin 

*• M. N'. Komarova, Neolit verhntgo Priobya, 64, 1956, s. 93, 103; 
gene bu bolgeye yakin Srotski'deki paleolitik buluntular 19m bk. MlA, 2, 
1942, s. 109 v.d. 

47 K. Jettmar, bu caga "Preafanasyevo" demektedir (BMFEA, 23, 
1951, s. 136-138). 

48 BUginler bu ;ag kulturune "Andronovo devrinden onceki" adini 
vermektedirler: KSllMK, 63, 1956, s. 153. 

« KSllMK, 25, s. 49-59. 

80 Bk. A. Stein, Serindia, s. 359; Innermost- Asia, s. 85, 146, 205; Han- 
gar, Das pferd, s. 257. 

51 Hangar, aynieser, aym yer. 
82 Irklar bahsine bakiniz: s. 5 



14 ORTA ASYA 

bir kismini ve Tula nehri kiyilanm da kaplayarak Kadirgan 
daglanna dogru yayibyorlardi. Bunlarm batismda kalan 
Altay-Sayan ve Semire^i bolgeleri, kismen yerle§ik ve ziraat<ji 
olarak ve kismen de konar go^er ya§ayan beyaz irktan gelen 
insanlarla iskan edilmi§ti. Avrupadaki Alp irkina benzeyen bu 
insanlar biiyiik bir ihtimal ile Turklerin atalan idiler. 

BATI TURKISTAN 

S. S. Cernikov, KSllMK, 48, 195a, s. 81 ; A. N. Dalskiy, Naskalnte 
izobrqjeniya v basseyne reki '%/nfyan, MlA, 15, 1950, a. 232-240; G. Debets, 
Tesiktas, pakolitifeskiy felovek, SE, 1950, s. 214 v.d.; V. 1. Gromov, Tepktas, 
paleolitifeskiy felovek, M. 1949, BKlCP, Nr, 1950, s. no v.d.; M. Levin, 
Otkntie Sovetskih arheologov i antropologov, Tesiktas, M., 1949; D. N. Lev, 
Drevniy paleolitive Aman Kutane, Trudi Uz. GU, Nov. ser., 39, Semerkand, 
1949; V. K. Nikolskiy, Tepktaj, paleolitifeskiy felovek, M„ 1949; VDl, 
1950, Nr. 3, s. 121-124; G. V. Nikolskiy, D. V. Radakov, V. D. Lebedev, 
Ostatki rib iz neolitifeskoy stoyanki Canbas-Kalt, THAEE, I, 1952, s. 205-212; 
A. P. Okladnikov, Izufttdh arhtologifeskik pamyatnikov Turkmenii, KSllMK, 
28, 1949, s. 67-71; S. P. Tolstov, Horezmskaya ekspeditsiyd 1939 g., KSllMK, 
1941, s. 105; Drevnosti verhmgo Harezma, VDl, 1 941, s. 156 v.d.; Arheologi- 
feskit pamyatmki na trasu glavnogo Turkmenskogo kanala, KSlE, 14, 1952, 
s. 3-1 1 ; SA, 17, Nr. 473-478; SA, 27, Nr. 501, 505, 513, 515,^516. 

Fergana ve Alay bolgesinin ta$ devri kultiirii i^in bk. Bern;tam, MlA, 
26, s. 185 v.d.; Arhaeologifesku kultun Tyansanya t Alaya, tzv. Kirg. FAN, 2-3, 
*945; G. V. Grigorev, Otget ob arheologifeskoy razvedki v Tangtyulskom 
rayone, Taskent, 1935; 1. V. Vihodtsev, Geobotanifeskie landsafti Kirgizii, 
lzv. Kirg. FAN, 2-3, 1945, s. 38-40; SA, 27, Bibl. Nr. 388, 503, 505, 5>7. 

Harezm 

S. P. Tolstov, Drevnosti verhmgo Harezma, VDl, 1, 14, 1941,8. 155-184; 
Drevniy Horezm, KSllMK, 13, 1946, s. 143-147; Drevniy Horezm, hi., 1948; 
Po sltdam drevne Horezmiyskoy sivilizatsii, M., 1948; Aufden Spuren der altehores- 
tmschen Kultw, Berlin, 1953, s. 73 v.d.; Itogi robot Horezmskoy arheokgo-etnogrqfi- 
feskoy ekspeditsii, AN v 1953, g., VDl, 3, 1955, s. 192-206; A. A. Formozov, 
Ob otkritii Keikmrnarskoy kultun v Kazahsttme, Vest. Kaz FAN, 2,; 1945; Han- 
gar, Das Pferd, s. 382; SA, 27, Bibl. Nr. 506*508, 511, 575. 

Kavun$i buluntulari 

V. V. Golmsten, Obzor arheologifeskih robot v 1037 g., VDl, 1946, 1, 
1 73" I 77; A- 1. Terenojkin, rabotah prawberejnoy Skifskoy ekspeditstya, 
KSllMK, 37, s. 1 17-124; S. P, Tolstov, K voprom o datirovke kultun Kaunfi, 
VDl, 1946, I, s. i73-«77; Han«ar, s. 375 



HUNLARDAN ONCEKt ORTA ASYA i 5 

Bati Turkistan'da §uphesiz ki en onemli paleolitik bu- 
luntular Te§ikta§'ta ele gecmigti 53 . Zeref§an vadisindeki neolitik 
kaya resimleri de onemlidir 84 . Fergana ve Al ay bolgesinde 
ise Yangiyul 55 buluntulan, bilhassa Paleolitik dolikosefal insarn 
ile ilim aleminin nazan dikkatini $ekmi§ti. Harezm'de en 
eski medeniyet izleri Kelteminar kulturu ile ba§lamakta 
idi 56 . Bugiinku Turtkul /yajanlannda bulu'nan bu buluntu 
yerinde, bir kul tabakasindan sonra, 8-10 m. yukseklikteki 
siitunlarla yapilmi§ umumi ve biiyuk binalara rastlamyordu. 
Kuzey-dogu ruzgarlanna kar§i da mahfuz tutulan bu evlerde, 
ebediyen yanmasi istenen ate§ ve ocak izlerine de rastlannusti. 
Ele ge^en kemik kahntilanna gore, Kelteminar kulturu, bahk^i 
ve avci olan bir halka aitti. Kelteminarh'lar esas itibarile yerle§ik 
bir halk idiler, Bu $agda Kelteminar'da heniiz daha sign-, 
koyun v.s. siiriileri yoktu. Yabani domuz, geyik, kaplumbaga v.s. 
gibi hayvanlann kemikleri de bu buluntular arasinda gdrii- 
luyordu. Kelteminar kiilturimiin bu katmda, henuz daha 
madeni aletler de gdrulmemi§tir. Bicaklar ve ok uglan, $akmak 
ta§lan ile yapilmiglardi. Bu arada mikrolitlere de 90k olarak 
rastlanmi§ti. Bazi ok u§lan da kemikten yapilmi§ti. Sivri tabanh 
keramikler ve tarak §eklindeki susler, bu kultiirtin ileri Bir 
teknigini gosteriyordi. Kelteminar kulturu, Sibirya, Volga 
bolgesi ve Iran kultiirleri ile mukayese edildigi taktirde M,6. 
3000 senesine konabilir. Ta§kent civanndaki Kavunsi - Tepe, 
Orta Asya'nm en eski merkezlerinden biri idi. Kavungi'nin 
1. kati, Anau'm i. katma tekabul ediyordu. Son kati ise, Anau'in 
4, kati ile hem zamandi. 

tfguncu Binde Orta Asya 

Altaylar ^\ 

Kurot kurganlari: DlYS, s. 57-59, T. VI, 12-18; BN^EA, 23, s. 141. 
KUyum kurganlan: G. P. Sosnovkiy, Izd. llMK, 1941, s. 304; DlYS, 
s. 57; BMFEA, 23, s. 140. 

s * Debets, 1950, s. 214; Gromov, 1950, s. no; Levin, 1949; Ni- 
kolski, 1949; 1950, s. i2i v.d. 

54 Dalskiy, MtA, 15, s. 232 v.d. 
u Grigorev, 1935. 
*• Bk. Bibliyografya. 



16 ORTA ASYA 

Giiney Sibirya 

J. G. Gaul, Observations on the bronze age in the Yenisei Valley, Siberia, 
Papers of the Peabody Museum, 20, 149-154: Ghirshman, 1951,5.169; 
'Han-car, Das Pferd, s. 225-230; Jettmar, BMFEA, 23, s. 138-141; S. V. 
Kiselev, Afanasyevkie kurgani u c. Sidi i Test, SA, I, 1936, K voprosu o /culture 
drevneyfego Tevropeidmgo nasekmya Sibiri, VDl, 1948, 1, s. 169-177; Material 
arheologiceskoy ekspeditsii v Minusinskiy kray v igs8 g>, v arhive GAlMK, Nr. 
169; DlYS s. 23-66; V. P. Levtajova, Raskopki bliz Ulusa Krasniy Tar Qar- 
kovskogo rqyona 9-/5 avgusla 1930 g., v arhive GAlMK Nr. 137; A. N. Lips- 
kiy, Afanesyevskie .pogrebeniya v Hakasii, KSllMK, XLVII, s. 67-77; $• A. 
Teplouhov, Drevnie pogrebmiya Minusinskogo kraya, ME; III, 2, 1927, s. 
57-112; antropolojik tetkikler : G.-'-.F. Debets, Paleoantropologiya, s. 64-69; 
Rasovte tipt naseleniya Minusinskogo kraya v epohu rodovogo stroya, 1932, 2, s. 
27. SA, 17, Bibl. Nr. 578 SA, 22, Bibl. Nr. 617, 620. 

Baykal golii ve Selenga 

M. 1. Artamonov, Sovmestnte pogrebeniya v kurganah so skorfenmmi i 
okrasennimi kostyakami, PtDQ, 1934, s. 7-8, s. 108; N. Bortvin, lz oblasti 
drevney Sibirskoy keramiki, Zapiski Otd. Russ. i Slav. Arh. Russkogo Arh. 
o-ba, 1915, XI, s. 183 v.d.; A. P. Okladnikov, Arheobgifeskie dannie drevney 
istorii Pribaykalya, VDl, 1938, I, s. 251 v.d.; Neoliticeskie parnyatniki kak istocniki 
pa etnogonii Sibiri i Dalnego Vostoka, KSllMK, 9, s. 5 v.d.. Hansar, Das Pferd, 
s. 261; G. P. Sosnovski, Drevrieysie sledi skotovodstva v Pribaykali, --GAlMK, 
100, s. 210-222; Kiselev, DlYS, s. 60-66; G. Merhart, RV, 12, s. 62. 

Antropolojik rapor ve tetkikler: G. F. Debets, Antropologifeskiy sostav 
naseleniya, Pribaykalya v epohu pozdnego Neolita, Russkiy Antrop. Jurnal, 1930, 
19, 1-2; Paleoantropologiya SSR, s. 56; Kiselev, DlYS, s. 62; Ya. Rogin- 
skiy, Materiali po antropologii Tungusov severnogo Pribaykalya, Antrop, Jurnal, 
I954» 3» s. 105-127. 

Kazakistan 

A. A. Formozov, Do Andronovskoe pogrtbeniya v Kazahsatane, KSllMK, 
63) 1956, s. 153-155; Kelteminarskaya kultura v £apadnom Kazahstane^KSttM.K, 
25, 1949, s. 49-58; K voprosu proizhojdenii Andronovskoy kultun, KSllMK, 
39, 1 95 1, s. 3-18; Eneolitifeskie stoyanki Kustanqyskoy oblasti, Byulleten KtCP, 
15, 1950, T. II; Hancar, s. 386, n.121; K. V. Salnikov, Bronzovty Vek 
yojnogo Zauralya, MlA, 21, 1951, s. 112, SA, 17, Bibl. Nr. 48; 27, Nr. 518. 

M.6. 3. bine ait Altay buluntulan ba§lica iki kurganda 
yapilan kazilarda ele gegmigti. Neolitik gagda Altaylarda ya§a- 
dxguu gordiigiimuz irk, bu devirde de Altaylara hakimdi. 
Neolitik gagda, Harezm ve Orta Asya'nm diger yerleri ile siki 
munasebetler temin etmi§ olan Altaylilar, M.6. 3. binde miina- 
sebetlerini daha geni§letmi§ler ve bilhassa Giiney Sibirya ile 



HUNLARDAN ONCEKl ORTA ASYA 17 

50k siki temaslar temin etmege muvaffak olmu§lardi, Bu $agda 
Giiney Rusya ile o kadar yakm miinasebetler meydana gelmi§ti 
ki, bu iki kiilturii birbirinden ayirmak bile 50k giig bir §ey 
olmu§tu. Bu sebeple Altaylann bu cag kulturiine Sibirya'nm 
"Afanasyevo" kiilturunun admi veriyoruz. Altay buluntulan 
bize gostermektedir ki, bu <jagda Altaylarin, Afanasyevo ktil- 
turiiniin bir kismmi te§kil etmi§ olmalarma ragmen bu kiilturii 
Abakan ye Yenisey bolgelerine nazaran biraz daha gee idrak 
etmiflerdi. Bununla beraber Altayhlar, Yeniseylilere nazaran 
daha mahir avci ve muharip bir kavim idiler. Bu cagda at, 
sigir ve hatta deve bile beslemege ba§lamis,lardi 57 . Bashca 
buluntu yerleri Kurpt ve Kuyum kurganlan idi. Kurot 
kurgaiu 58 , Altay daglannda Kurot suyunun Ursul nehrine 
dokiildugii yerin 15 km. yakminda idi. Kurot'da bulunan 
keramik, bir yandan sivri kaideleri ile Afanasyevo kiiltiirune 
benzerlik gosterirken (Lev. I,i); diger yandan da bazi diiz 
tabanh kaplari ile daha muahhar olan Andronovo kulturunii 
bize hatirlatiyordu 59 . Bu duruma bakarak Kurot kulturunun 
3. ~bin nihayetlerine ait bir kultiir oldugunu soyleyebiliriz. 
Mezarda bulunan bir kartal pencesi, din tarihi bakimmdan 
biiyiik bir onem ta§iyordu. Bilindigi iizere Altaytarda, eskiden 
beri kartallar mukaddes bir ku§tu. Iskeletler sirt iistii yatmimis, 
ve elleri $apraz olarak goguslerinin iizerine konmu§tu. Yanyana 
bulunan bu mezarlarm bazdanndan bir ve bazilarmdan da 
be§ olii 9ikiyordu. Mezarlardan qikan aletler bashca ta§tan 
yapilmi§ aletler ve boynuz halkalar -belkide kupeler- idi. 
Oliilerin ba§lan umumiyetle doguya veya kuzey-doguya gevril- 
mi§ti. Hayvan kernikleri cok azdi. Yalniz bir yak okiizune ait 
bacak kemigi ele gecmis,ti ki, bunun da dini bir mana ta§imi§ 
olmasi 50k muhtemeldi *°. 

Kuyum kurganmin alt tabakalanmn Neolitik devre ait 
oldugunu kaydetmi§tik ai . Bu gaga ait 12 kurganda oliilerin 

67 Han£ar, Das Pferd, s. 235, 252. 

88 DlYS, s. 57-59, T. VI, 12-18; BMFEA, '23, s. 141. 

s * BMFEA, 23, aym yer. 

M DlYS, s. 57. 

" Bk. s. 10; tzd. iMK, 1941, s. 304; DtYS, s. 57. 

Otta Aiya, i 



,8 ORTA ASYA 

hepsi -ebeveyninin yanindaki bir cocuk miistesna-, yalmz 
olarak gomiilnnislerdi. Iskeletlerden yalniz biri karni tizerinde 
ve digerleri de sirt ustu yattnlinisjtardi. D6rt mezardaki iske- 
letlerde, kirmizi boya izleri gorulmiisttL Nezredilen e§yalar 
arasiiida, dokuz tane yumurta $eklindeki kap ve kpyun kemik- 
Icri ile kemikten yapilmi§ bir bicak sapi ile bir biz ve bir de 
bakir bicak vardi. Bakir bicak, Yenisey'deki eserlere benze- 
miyordu* 8 . 

Minusinsk bfilgesinde bu caga ait en onemli buluntu 
yerleri §unlarcU: i) Afanasyev civannda Bateney; 2) Sida, 
Tes ve Kopen civanndaki mezarlar; 3) Kizil-Yar bolgesi. 
Rus arkeologu Prof. Kiselev'in teklif i uzerine bu gag kultiiriine, 
Afanesyev'e izafe olarak "Afanasyevo" kulturu denmistir 63 . 
Afanasyevo kulturu esas itiban ile Bateney bolgesindeki 80 me- 
zardan mute§ekkil bir buluntu yen idi.Oluler umumiyetle kir- 
nuziya boyannu§ ve iizerleri ta| veya toprakla kapatilmi§ti. 
Iki veya d6rt litrelik toprak kaplar, bu kulturiin bashca keramik 
eserieri idi. Bunlann yamnda cakmak tasmdan ok uglan,~ 
kemik igneler ve ilk bakir bizler, bicaklar, bakir tellerden yapii- 
mi$ kupeler ve tiirlu §ekildeki siis e§yalan ile maden i§leyen 
aletler v.s. ele geciyordu. Mezarlara sunulmu§ yemek kabnti- 
lanna, nisbeten az rastlamyordu. Mezarlarda buhihan gayet 
buyiik, vah§i sigirlara y ait kemiklerin mevcudiyetinin sebebi 
anlasriamamistir. Bu caga ait Altay kurganlannda da vahsi 
sigirlar ve yak okuzlerine ait kemikler goruliiyordu. Bu hayvan- 
larm yurtlari Tibet yaylasi idi* 4 . Bu bolgeye kadar nasil 
geldikleri ala§ilamami§tn-. 

Afanasyevo kulturu, M.6. 2500 ile 1700 seneleri arasinda 
tarihlenmektedir * 5 . 

Koyun ve at kemiklerinin av hayvanlanna ait kemiklerin 
yamnda gorulmesi, bu kavimlerin avahkla beraber cobanhgi 
dayuriittukleri anlasdmaktadir. Atlar, eski ren geyjklerininyerini 

•* BMFEA, 23, s. 140, n. 6. 

•* Kiselev, SA, I, 1936, DlYS, s. 23-66; Teplouhov, ME, III, a, 

s. 57-1 1 a. 

«* Hangar, Das Pferd, s. 225 v.d. 

" DlYS, ». 24 v.d.; BMFEA, 23, s. 140; Hangar, Das Pferd, s. 225-230. 



HUNLARDAN ONCEKl ORTA ASYA 19 

ve vazifesini almi§ti. Esasen bu gagda Altaylarda Ren geyik- 
lerine ait izlere de rastlamiyoruz* 6 . Afanasyevo kiiltiiru 50k 
kuwetli giiney kiiltiir tesirlerine sahipti * 7 . Kaplan, kuzeydeki 
Tayga bolgesinden tamamen ayrihyordu M . Bu tesirlerin, en 
yakin bolge olan Altay daglarmdan gelmis, olmasi cok muhte- 
meldi. 

Baykal golusahiUerHlekuzeyTaygalarminkulturiinu, 
Mezolitik <jagda Serovo ve Neolitik gagda da Isakovo kufriirleri 
temsil ediyordu 69 . Afanasyevo devrinde ise, Baykal goliiniin 
batismda Kitoy ve Irkutsk sehri yakinlanndaki Glaskovo bu 
devri temsil ediyordu 70 . Glaskovo biraz daha muahhar bir 
karakter tasryordu. Aynca gfineydeki ' Selenga bolgesinde ve 
kuzeydeki Angara'mn geni§ taygalarmda da bu kultiiriin izlerine 
rasthyabiliyoruz. Glazkovo'da bulunan Cm' den gelmi§ Yesim 
ta§lan bu kultiiriin daha ziyade 2. bine ait bir merkez oldugunu 
ortaya kor 71 . Kitoy, biraz daha eski bir karakteri haizdi. 

'B AT I . TURK 1ST AN 

■ -■' 3. Binde Bati Tiirkistan 

Anau buluntulan: t. N. Borozdin, K izttfenijnt drevney istorii Twrkmarii, 
VDl, 194.6, 4, s. 159-164; B. G. Gafurov, Istoriya Tacikskogo naroda, J, 
1952; Hangar, Das Pferd, s. 373-3745 Litvinskiy, SE, 1952, 4, s. 30; 
O. Me ugh in, Weltgeschichie der Sieinzeit, Wieri, 1931, s. 303-308, 429; 
R. Pumpclly, Exploration™ Turkestan, Washington, 1908, SA, 17, Bibl. Nr. 
356; 27, Nr. 498. 

Kazakhstan bozkirlannda yava§ yava§ maden izleri 
goriilmege ba§lanmi§ti 7 VArtik Harezm'deki Kelteminar kul- 
turuniin izleri yava§ yava§ siliniyor ve onun yerine arkeologlarm 



•• BMFEA, 23, s. 140. 
« DlYS, s. 33. 



KSttMK, 35, 



« DlYS, s. 33. 

M DlYS, s. 63 v.d.; BMFEA, 23, s. 140. 

•• Arexnbvoski, KSllMK, 49, s. 51-55; Okladnikov, „. , J>; 

s. 85-90; SE, 1950, 2, s. 36-51; SA, 16, 1950, s. 320-326; KSttMK, 51 
16-22; Hangar, Das Pferd, s. 225 v.d. 

"Okladnikov, VDl, 1938, i, s. 254 v.d.; VDl, 1939, 4, s. 181; 
KSllMK, 35, s. 85-90. 

71 DlYS, s. 63. 

"BMFEA, 23, s. 139. 



20 ORTA ASYA 

"Andronovo oncesi" denen cag meydaiia $ikiyordu 73 . Kaza- 
kistan keramigi yava§ yava§ kendi karakterini elde etmege 
ba§lami§ti 74 . Ural bolgesinden de kuwetli tesirler alan Kaza- 
kistan 78 ; belki de Guney Rusya'dan gelen gocler sebebile 
Orta Avrupa ve Tripoljc kulturlerine ait hususiyetler goster- 
mege ba§lanu§ti 78 . Ehlt hayvanlar ancak Kelteminar kulturiinim 
gee tabakalarma tesaduf eden yerler de goriiluyordu ". Koyun 
ve sigir, Kazakistan'da, Altaylar ve Gttriey Sibirya'ya nazaran 
daha gee olarak meydana cikmistt, 

Harezm'de, 3. binin ortalarinda, II. Kelteminar denen 
bir kiiltur vardi. Anau'un III. katina tekabul ediyordu. Artik 
bu cagda, Harezm'de de maden devri coktan ba§lami§ti. 

Aksabad yakmmda bulunan Anau, Orta Asya'nm en eski 
kultiirii olma vasfmi, yeni bircok buluntulara ragmen hala 
niuhafaza etmektedir. Giine§te kurutulmu§ tugialardan yapilan 
dort kd§e evleri, hububat taneleri, sigir ve koyun gibi hayvan- 
lara ait kemik kalmtilan ile yerle§ik ve ziraatci bir kulture 
sahip oldugunu gostermisti. Anau'in I. kati, M.6. 4. binden 
itibaren ba§Iamakta ve IV. kati ise M.6. I. asra kadar inmekte 
idi 78 . Diger Orta Asya kulturierini tetkik ederken, onlan daima 
Anau'in katlari ile mukayese edecegiz. 

Namazgah-Tepe, Bati Turkistan'da biraz da Eneoiitik 
kultiirii temsil eden bir kultiir merkezi idi 79 . On Asya ile de 
yakm miinasebetleri vardi. Bu kiiltur de butiin teferruati ile 
Anau'a benziyordu. Tuglalann yarunda alci kahntilari, kiyilmis, 
yemler, arpa, bugday ve bazan cavdar, iiziim taneleri gorjulii- 
yordu. Ev hayvanlanndan, koyun, keei, sigir, deve, kopeklere 
ait kemikler bol olarak bulunuyordu. Kalmtuardan, koyunlarm 
yunlerinden de istifade edildigi anla§ilmaktadir. Hububat 

'* Formozov, KSttMK, 63, s. 153-155; KSllMK, 25, s. 49-58; 
39, s. 3-18. 

» BMFEA, 23, s. J39. 

78 Saloikov, MlA, 21, s. 112. 

'• BMFEA, 23, s. 139. 

" BMFEA, ay*u ycr; Hangar, Das Pferd,s. 225 v.d. 

' 8 Kronolojik meseleler i$in bk. Borozdin, VDl, 1946, 4, s. 159 v.d.; 
Hangar, Das Pferd, s. 373-74- 

'• Haasar, Aym cser. 



HUNLARDAN ONGEKt ORTA ASYA 21 

dogmek icin kullamlan havan elleri ve dibek, bakir e§yalar da 
Namazgah-Tepe'nin onemli eserterindendir. Namazgah-Tepe'yi 
M.6. 2250 tarihine koymu§lardir 80 . 

Anau ve Namazgahtepe'iiin e§i olan diger tepeler de 
Ak§abad civarindaki Ak-Tepe, Murgab'daki Gumu§-Tepe 
ve Karagan-Tepe idi 81 . 

ikinci Binde Orta Asya kiiltiirleri 

Altay buluntulari 

San-Bulak kurganlan: M. P. Gryaznov, Drevnie kultun Altaya, Novo- 
sibirsk, 1930, s. 5, lo-it, ris. 29-30; Kiselev, DlYS, s. 88; BMFEA, 23, 
s. 143. 

Kilepik kurganu Gryaznov, ay m eser, s. 5, 10-11, ris. 29, 30; DlYS, 

s. 88; BMFEA, 23, s. 143. 

Kizil-Yar kurgani: Gryaznov, Pogrebeniya bronzovoy epohi a Zapadnom 
Kazahslane, Kazaki-Antropologiceskie ocerki, L., 1927,8. 172-219; DtYS,s. 90 

Kamenegorsk buluntulari: Gryaznov, Drevn. Kultun Altqya, s. 200- 
209, fig. 22-25; S A. Teplouhov, Drevnie pogrebeniya v Minusinskom krae, 
ME, III, 2, 1927, s. 57-112; DlYS, s. 89. 

trtis buluntulari: S. S. Qernikov, KSllMK, 64, 1956, *. 49. 

Tanri daglari 

A. N. Bernstam, Istoriko-kultumoe proslot \ Severnoy Kirgizii po maierialam 
Solsogo Quyskogo Kanala, Frunze, 1943; Iz Hogov arheologifeskih rabot na Tyan- 
sane i Pamiro-Alaya, KSllMK, 28, s. 54-66; Ml A, n, s. 342-343> Osnovme 
etapt istoril kultun Semiregya i Tyan-sanya, SA, 11, 1949, s. 341 v.d.; Istoriko- 
arheologifeskie oferki Tsentralnogo Tyan-sanya t Pamiro-Alaya, MtA, 26, 1952, 
s. 19-22 ; S. S. Gernikov, Vostofno Kazahstanskaya ekspeditsiya 1950 g., KSllMK, 
37, 1951, s/81-92; KSllMK, 48, s. 81-92; M.'P. Gryaznov, Kazahstanskiy 
ocag bronzovoy kultun, Sb. "Kazaki", 15, s. 11. . 

Guney Sibirya 

Kiselev, Andronovskie pamyatniki bliz s. Ust-Erba v Hakassii, SE, 1935, 
4-5, s. 206-210; VDl, 1938, s. 229-231; M. N. Komarova, Pogrebeniya 
Okuneva Ulusa, SA, 9, 1947, s. 47-60; K.Jettmar, BMFEA, 23, 195*, 
s. 142-145; V. P. Levasova, Raskopki Andronovskoy kultun bliz ulusa pod- 
kuninskogo Hakasskoy avtonomnoy obi. na levom beregu Eniseya sz yulya 1931 g., 
Arhiv llMK za 1932 g., Nr. 137; M. P. Gryaznov, E. Sneider, Drevnie 
izvayaniya Minusinskih stepey, ME, 4, 2, 1929, s. 64; Hangar, Das Pferd, 
s. 232 v.d.; Yettmar, BMFEA, 22, s. 143; Kiselev, #wf«i»> Ukniki ne- 
kotonh Eniseyskih pisanits, Trudi Sektsii Arh. RAHlON, 1930, 5; G. P. 

80 Ayni eser. 

81 Ayru eser. 



aa ORTA ASYA 

Sosnovskiy, Predvaritelmy otfet o raskopki mogil Andronovskoy kulturi okolo 

ulusa orak Hakasskogo okruga Eniseyskoy gubemit, Arhiv IlMK, Nr. 168; Otfet 

o raskopkah 1Q27 g. okolo ulusa Orak v Hakasskom okruga Sibirskogo kraya, Arhiv 

UMK za 1927 h., Nr. 128; Informatsiomy otfet letney rabote 1928 g. naufnogo 

sotrudmka razryada paleoetnologii GAlMK, Arhiv IlMK za 1928/29 g., Nr. 

1281 Dreoneysu serstyante tkani Sibiri, PlDO, 1934, 2, s. 92 v.d.; Kratkiy otfet 

o raskopkah S. A. Teplouhova, Proizvedenih po porttfeniyu Russkogo Muzeya Utom 

IQ24 g. v Minusinskom krae t Arhiv, IlMK, za 1924, g., Nr. 55; Vpiski iz 

dneimikov raskopok mogil v rayone s. Bateni i okuneva Ulusa Hakasskoy obi., Arhiv 

IlMK za 1926 g., Nr. 62 S. A. Teplouhov, ME, 1927, 2, s. 77-90; ME, 

1929, a, s. 43; A. I. Terenojkin, VDl, 1938, s. 205 v.d. 

Antropolojik tetkikler: G. F. Debets, Rasome tipt naseleniya Minusin- 

skogo kraya v epohu rodovogo stroya, Antopologi$eskiy Jurnal, 1932, 123; Paleo- 

antropologiya, s. 70-74; DlYS, s. 103. 

''■<-.' 
Bati Sibirya ve Kazakistan 

R. B. Ahmcrov, Nekotoru Voprost etnogeneza Baskir po arheologifeskim 
danmm, SE, 1952, 3, s. 36-49; S. N. Bibikov, Neolitifeskie i eneolitifeskie ostatki 
kultun v pesftrah Tujnogo Urala, SA, 13, 1950, s. 121; V. N. Gernetsov, 
RezultaH arheologiceskoy razvedki v Omskoy oblasti, KSltMK, 17, 1947; A. A. 
Formozov, K voprost proishojdenii Andronovskoy kultun, KSltMK, 39, 1951; 
S. S. Cernikov, KSlE, 26, .1957, s. 28-33; N. L. Clenova, O kulturah 
bronzovqy epohi lesosUpwy zom Zapadnoy Sibiri, SA, 23, 1955, s. 38-57; Hangar 
Das Pferd, s. 234; Jcttmar, BMFEA, 23, s. 142; Kisclev, Sovetskaya arhe- 
ologiya Sibiri perioda metalla, VDl, 1938, 1, s. 230; Otkritiya pamyatmkoo 
epohe bronzivSSR za 25 let., KSltMK, 13, 1946, s. 178; DlYS, s. 87; O. A. 
Krivtsova-Grakova, Sadpkovskoe poselenie, MlA, 21, 1951, 152-181; 
Alekseevskoe poselenie, MlA, 21, s. 167; M. N. Komerova, Tomskiy mogilnik, 
MlA, 24, 1952,8. 7-50; E. Molnar, Studia Historica, 13, 1955 s. 50 ; K. V 
Salnikov, Andronovskiy Kurgamy mogilnik u s. Fedorovki Qelyabiaskoy oblasti, 
MlA, I, 1940, s. 58-68; Bronzovty oek Tujnogo Zaurafya, MlA, 21, 1951, s. 94- 
151; Kurgam na ozere Alakul, MlA, 24, 1952, s. 51-71; A. M. Tallgren, 
ESA, 2, s. 1533 ESA, XI, s. 144; SA, 27-, Bibl. Nr. 518. 

Baykal golti kiyilan 
N. Bortvin, tz oblasti drepney Sibirskoy keramiki, Zapiski Otd. Russk. i 
Slavyansk. Arh. Russk. Arh. O-va, 1915, 11, s. 183; Hangar, Das Pferd, 
s. 261; V. G. Kartsov, Otfet raskopkah stoyanki a ustya r. Sobakinos, Arhiv 
IlMK za 1939 g., Nr. 129; A. P. Okladnikoy, Arheologiftskie danme drev- 
neysey istorii Pribaykatya, VDl, 1, 1938; M. Pv^innikov, Materiali dlya izu- 
ftniya pamyatnikov, drevnosti v okmtnostyah trkutska, Izv. VSORGO, 35, 3; 
P. Sosnovskiy, Drameysie sledt skotovodstva o Pribaykale, iGAlMK, 100, 
I933> »• 2IO-222. 

Yenisey bolgesindeki Andrdnovo kiiltiiru Altay daglannda 
nisbeten ge$ olarak gorulmu§tu (Lev. I, 2). Andronovo dev- 



HUNLARDAN ONCEKl ORTA ASYA 23 

rinde, Altaylarda 50k kudretli ve zengin bir ictimai hayatin 
mevcudiyeti miisahede edilmektedir. Bakir ve bronz eserlerm 
iizeri tamamen veya kismen altin plakalarla kaplanmi§ti. Bu 
eserler, sekil bakimmdan Kazakistan eserlerini ve motif bakimm- 
dan da Yenisey motiflerini andiriyorlardi. Altayh san'atkarlar, 
artik kendi mevzii ozelliklerini de eserlerinde gosterebiliyorlardi. 
Eserler arasinda bicaklar, yiiziikler ve bilezikler goriiliiyordu. 
Altay bolgesi artik 2. bin diinyasmda, altm endiistrisinin 
merkezligini yapmakta idi. Altaylilar, san'at an'anelerinde 
oldukca muhafazakar idiler. Nitekim bu cagdaki canak ve 
comlek §ekillerinde hala Afanasyevo gagmin tesirleri devam 
ediyordu. Mii§terek mezar an'anesi de goriiliiyordu. Altaylarm 
bu muhafazakarhgini, ictimai bakimdan avciliktan daha ileriye 
gidemedigine yoranlar bizce haksizdir 82 . Altaylarda, diger 
yerlerde oldugu gibi irklarin degi§memesi de bu muhafazakar- 
hga imkan vermi§ti. Zira, Andronovo kulturu ile Orta Asya'da 
btiyiik bir irk degismesi meydana geldi. Andronovo irki denen 
bu insanlar, Altaylilarla akraba idiler. Altay daglan, Semireci 
ve Tann daglan bolgesini daima kiiltiir tesirleri altinda tut- 
mu§tu. 

Altaylarda Andronovo kulturiinii temsil eden Sari-Bulak 83 
kurgani, keramigi ile tamnnu§ti. Barnaul ile Biyisk arasinda, 
Obi nehri iizerinde, Uc-Pristansk bolgesinde bulunan Klepik 
kurgani 8 * ve Biyisk yakinlanndaki Kizil-Yar 85 kurganlari 
hep keramikleri ile karakterize edilebilmi§lerdi. Ba§hca tic 
merkezden miite§ekkil olan Kamenegorsk 86 buluntulan da, 
toprak kaplara ait par^alarla, Andronovo kiiltiiriiniin bir kolu 
olduklarmda §iiphe birakmami§lardir. 

Tann daglannin 3000 metre yiiksekliklerinde bulunan 
Arpa nehri kenanndaki kurganlarda elde edilen kaplar ve 
baltalar, Altay daglan yolu ile gelen Andronovo kiilturiinun 



M BMFEA, 23, s. 144. 

M Gryaznov, Drevme kultun Altaya, s. 5, io-n; DlYlS, s. 88. 
84 Gryaznov, ayni eser, ayni yer. BMFEA, 23, s. 143. 
« DlYS, 5. 90. 

*• Gryaznov, ayni eser, ayni yer, s. 200-209; Teplouhov, ME, HI, 
2, s. 57, 112; DlYS, s. 89. 



24 ORTA ASYA 

tesirlerini bize haber vermektedirler. Arpa buluntulan 87 , 
diger yandan da Ta§kent kiilturu ile yakmliklar gostermekte idi. 
Cu irmagi buluntulan da 88 kuwetii Andronovo tesirleri 
tagimakta idiler. Alma-Ata'da 89 , yalmzca bronz bir balta 
bulunmu§tu. Gene Arpa nehri kenanndaki Burma-Cap'ta 90 
bulunan ve uzerine ta§ yigilmi§ mezarda, toprak uzerine konmu§ 
bir cesedin yaninda, gene bahk sirti tezyinath Andronovo kera- 
mikleri bulunmu§tu. Semipalatinsk'in giineyindeki Cingiz-Tau 
civarmdaki Sari-Kol buluntulan, daha ziyade megalit bir 
karakter gosteriyordu. Orta Asya'da bu kurgan kadar yuksek 
bir kurgana rastlanmami§ti. Bunkrdan ba§ka, Sukuluk 91 , 
Talas vadisi 92 ve Ta§kent" buluntulan da yakin ozellikler 
gosterirler. ' " ^ 

Kanay 94 buluntulan ta§larla cevrilmi§ bir halka icindeki 
tipik bir kurgandan elde edilmisti. Bu kurgan, Yukan Irti§ 
vadisindeki Aul-Kanay'da bulunmuftu. Bronz eserlerin elde 
edilmesinden, bu bolgenin bu kurgan ^agmda, Bronz devrini 
idrak ettigi anla§ilmaktadir. Burada da kuwetli Andronovo te- 
sirleri vardi. Sukuluk buluntulan, Kuzey Kirgizistan'in maden 
devrinde bu bolgenin idrak ettigi ileri merhaleyi gosterir. 
Muhtelif tiplerde 6 balta, 2 mizrak ucu, 2 biz, 3 ayna ve tiirlu 
tiplerde kalemler, Orta Asya'nm maden cagmda eri§tigi terak- 
kinin giizel ornekleridir. 

M.6. 2. binde, Giiney Sibirya'nin en oneralP kultiir 
merkezleri, gene Minusinsk bolgesindeki Andronovo kurgan- 
lan idi. Bu ad, daha ziyade M.6. 1700 ile 1 200 seneleri arasmda 
goriilen, Sibirya'nin "Bronz devrine" verilen bir isimdir 95 , 

n Bernjtam, Izv. Kirg. FAN, H-III, s. 62; KSllMK, 28, s. 54-66; 
SA, 11, s. 341-343; MlA, 26, s. 19-22. 

8S Bernjtam, Quyskogo Kanala, 1943; SA, 1 1, s. 342 v.d.; MlA, 26, s. 20. 

89 Gryaznov, Sb. "Kazaki", 15, s. n; Bern5tam, MlA, 26, s. 26. 

90 gernikov, KSltMK, 37, s. 81-92. 

91 Bernftam, MlA, 11, s. 343. 

92 Bernjtam, SA, 11, s. 343; DlYS, s. 93. 

** Obolduyeva, KSllMK, 23, s. 101 v.d.; Bern? tarn, MlA, 26, 
s. 20; SA, it, s. 343. 

■** Qernikov, KSltMK, 48, s. 81 v.d. 

• B S. A. Teplouhov, ME, 1927, 2, s. 77-90; Kiselev, SE, 1935, 
4-5, s. 206-210; VDl, 1938, s. 229-231; DlYS, s. 67-105. 



HUNLARDAN ONCEKl ORTA ASYA 



*5 



Andronovo kultiirunde, ekseriyetle derin olarak kazilan mezar 
cukiurlarinin iizeri, yassi tartar veya agaclarla kaplamrdi. Ve 
mezar iizerine de halka seklinde ta§lar dizilirdi. Andronovo 
kulturiiniin en onemli eserleri kaplar idi 96 . Geni§ agizh, diiz 
tabanlij kulpsuz, tie kQseli veya mendirek seklindeki basma sus- 
lerle siislenmi§ plan bu kaplar, giineyde Tann daglanna ; batida 
ise Don kiyilarina kadar (bk. Lev. 1,2) yayilmifti. Bu kulturtin 
ta§tan yapilmi§ kasiklan, ok uclari, kemik igneleri, yekpare kab- 
zeli hancerleri ve baltalari, delikli ok ucian, inci ve kiipe gibi 
siis esyalan ba§hca eserlerini tefkil ediyordu 97 . Sibirya'da altm 
eserlere de ilk defa bu zamanda rastbyoruz. Artik bu gagda, 
at, sigir ve koyun gibi ehli ev hayvanlannm yanmda, deve de 
yer ahyordu. Bu devirde at, artik bir binek ve yuk hayvani 
olmakla kalmami§; eti yenen bir hayvan olarak da onem kazan- 
misti. Altaylarda Andronovo kiiltiiru. daha ge$ zamanlarda, 
M.6. 1 200-700 arasinda goriilmege ba§lar 98 . Brakisefal, mu- 
harip ve gocebe bir kavme ait olan bu kiiltiir, bilhassa Bati 
Sibirya ile biiyiik baglar gostermege ba§lanu§ti. Bu kavimleri 
Altayb Tiirklerin temsil etmesi de cok muhtemeldi. Bazi bil- 
ginler, bu kiiltiirun Bati Tiirkistan'dan gelmis. olmasi ibtimalini 
de diisunmihjlerdi M . Orta Asya'da, tarih boyunca boyle bir 
akinm mevcudiyeti gorulmemistir. Bazilari da bu kulturun 
mensei olarak Kazakistani gosterirler 10 °. Bu kultiiru meydana 
getiren kavimier Altayblarla akraba idiler 101 . 

Andronovo kiilturiinun cevresi icine giren Bati Sibir- 
ya 'nm giiney kisimlarmdaki buluntu yerleri 102 , baslica Omsk, 
Novosibirsk ve Tomsk 103 §ehirleri yakinlarinda toplanmi§ti. 
Bu bolgenin giineyindeki Kazak-Kirgiz bozkirlan da kultiir 
bakimmdan Yenisey kiilturiine yakin bir karakter gosteriyordu. 



■* DlYS, T. VIII; s. 81. 
» 7 DlYS, s. 76-80. 
98 Hangar, Das Pferd, s. 232. 
•» DlYS, s. 104. 

100 BMFEA' 23, s. 143. 

101 Debets, Antrop. Jurnal, 1932, 123; Pakoantropologiya^. 70-74; 
DlYS, s. 103. 

»• DlYS, s. 87; gernikov, KSlE, s. 26-83. 
188 Komarova, MtA, 24, s. 7-50. 



26 ORTA ASYA 

Kazakistan, aynca Kafkasya ve Giiney Rusya kultiirlerinin de 
kuwetli tesirlerini ta§iyordu 1M . Kazakistan kultiirleri ile 
yakm baglar gosteren Urallar 105 bu zamanda belki de pin-' 
Ugor'larm besjgi vazifesini goruyorlardi 106 . Kazakistan' daki 
Andronovo kiilturunun mensei hakkmdaki nazariyefer 50k 
suphelidir * 07 . Mezarlarda bulunan kemiklerden, bu bolgenin 
de koyun, at ve sign yetistirmesini bildigini goriiyoruz. Toprak 
kaplar, bu bolgede mii§tefek kuitiirii temsil eden ba§hca eser- 
lerdi. Glazkovo cagmm erken ve ge$ devirlerini yasayan Baykal 
golu kiyilan ve otesi ile Angara bolgesi, M.6. 2. binde 
henflz daha yeni olarak maden <jagma girmisti. Umumiyetle 
balik avi ile gecmiyorlardi m . Bu devirde yava§ yava§ sigir 
beslemege de ba§lami§Iardi 109 . Baykal golu kiyilarmdaki 
buluntu yerlerinde ok ve zipkm uglari ele ge^irilmi^ti. Aletlerin 
buyuk bir kismi, henuz daha gakmak tasmdan idi. Selenga 
nehri kiyismdaki Tologoy ve Sayantuyisk kurganlan Andronovo 
kulturiinun tesiri altinda kalmis. bahkcdara aitti. M.o. 1700- 
r200 tarihlerine ait olmasi 50k muhtemel bulunan bu mezar- 
larda, at, sign ve koyun kemiklerme rastlannusti. t)$ ayakh 
Cin kaplari, artik Selenga kiyilarmdaki Kara-Buzun'a kadar 
gelmisti 110 . Bu bolgelerin Andronovo kukurleri ile ilgisini gos- 
teren en onemli delil ye§im tasmdan yapilmis. halkalardi U1 . 

Hun cagmdaki Tunguz ve Jtfogollarin atasi olacak oian 
Baykal golu kiyilarmdaki ve otesindeki halklar, zamanimizda 
hala bu bolgelerde yasayan adetleri yavas, yava§ tatbik etmege 

M BMFEA, 23, s. 142. 

108 Qernikov, KSlE, 26, s. 28 vd.; Salnijcov, MlA, 1, s. 58-68; 
MlA, 2i, s. 94-151; MlA, 24, s. 5i-7r; Bibikov, SA, 13, s. 121. 

104 E. Molnar, Studia historica, 13, 1955, s. 50 v.d.; Ahmerov, 
SE, 1952, 3, s. 36-49. 

107 Qernikov, KSlE, 26, s. 28-33; Formozov, KSllMK, 39. 
198 K. Jettmar, The Karasuk culture and Its Soutk- Eastern affinities, 
BMFEA, 22, s. 119-120; BMFEA, 23, s. 142. 

109 Hangar, Das Pferd, s. 217; 233; Sosnovskiy, tGAtMK, 100, 
i933> »• 210-222. 

,M Okladnikov, VDt, 1948, 1, s. 161; KSllMK, 35, 1950, s. 86; 
BMFEA, 23, s. 142. 

1,1 Hangar, Das Pferd, s. 217, 233. 



'*.:..'.; 



! 'Si»«SMt 






HUNLARDAN ONCEKl ORTA ASYA 



»7 



ba§Iami§lardi. Artik bu $agda Baykal golii sahilleri, bir yan- 
dan kuzey taygalari ve diger yandan da Cin kultiirii ile 50k siki 
temaslar kurmu§lardi. Giineyde, yani Selenga bolgesinde oturan 
halklanri kultiirleri ise, daha ileri bir seviyede idi. Bu iistiin- 
liikte, Cin ve Altay ktiltiirlerinin tesirleri <;ok biiyiiktii. 



BAT I TURKlSTAN 
Harezm ve Bati Tiirkistan 

Taze-Bag buluntulan: S. P. Tolstov, Po sledam, M., 1948, s. 75; 
Dreamy Horezm, M., 1948, 41-66, 68; VDt, 1946, 1, s. 65; VDl, 1939, 3, 
s. 174-176; K-StlMK, 13, 1946, s. 144; Aufden Spuren, Berlin, 1953, s. 85-87; 
VDl, 1955, 3, s. 75-83; Hancar, s. 385. 

Su-Yargan buluntulan: Tolstov, Po sledam, s. 771 Drevniy Horezm, 
s. 41; KSlE, 2, 1947, s. 71; Hangar, s. 386. 

Efrasiyab ve Semerkand buluntulan: Mirmsinskie kamennu babt v svyazi 
nekotoromi novimi materialami, SA, 12, 19*50, s. 3-6; Gryaznov i E. R. §nc- 
ider, ME, 4, 2, 1929, T. 5; L. R. Kizlasov, Andronosvkie antropomorfitie 
figurki iz Sredney Azii, KSllMK, 63, 1956, s. 14-21; C. Trever, Terracotas 
from Afrasiab, M.-L,, 1934; A. 1. Terenojkin, Pamyatniki materialnoy kultun 
no. Taskentskom kanale, Izv. Uzb. FAN, 1940, Nr. 9, s. 31 ; Sogd i f«f, KSttMK, 
33, 1950, s. 152; M. E. Voronets, Braslek bronzovoy epohi, Maleriah po arht- 
ologii Uzbekistana, I, Taskent, 1948, s. 63; Arfuobgifeskaya kollektsia i Kelif- 
skogo Uzboya, lANTurk., 3, 1951, s. 89; SA, 27, bibl. Nr. 491, 521, 528. 

Taze-Bag kultiirii, Harezm'de ta§ devrini temsil eden 
Kelteminar'i takip eden bronz gagi kultiirlerinin adeta bir 
temsilcisi gibi idi 11 *. Harezm'de biiyuk iklim degifiklikleri 
sebebile, Kelteminar kultiirii hemen hemen yokolmu§tu. Bulun- 
tular da 50k azdi. Hala ta§ devrinin tesirleri altinda bulunan 
mikrolitik eserler, bazi bakir buluntular, uc, kd§eli veya meander 
§eklindeki basma siislerle siislenmi§ kaplar Hdts. kiilturiin 5zel 
e§yalanndandi. Bu keramikler, gene Harezm kultiirlerinden 
olan Uzboy'da da goruliir. Bunlar, Volga bolgesinde goriildiigu 
gibi, Kazakistan'da Andronovo tipindeki kiiltiirlerde ve Sibir- 
ya'da da bulunuyordu. Artik bu cagda Harezmliler, inek, 
koyun ve at beslemeyi de biliyorlardi. Harezm bu ?agda, 
Orta Asya'nin mu§terek kultiirii sayilan Andronovo 
kultur ^evresi igine girmi§ti n3 . 

111 Tolstov, Auf den Spwren, s. 85-87; Hangar, Das Pferd, s. 385. 
m Tolstov, Po sledam, s. 76-77. 



a8 ORTA ASYA 

Gene Harezm'in Bronz devri kulturleriuden Su-Yargan 
buluntularma gore, Su-Yarganli'lar da sigir ve koyun yeti§- 
tirmeyi biliyorlardi 114 . Duz tabanh, san, kirnuzi ve nadir 
olarak da siyah olan Su-Yargan keramifi, Taze-Bag'dakilerden 
kesin olarak aynhyor ve II. Anau keramigine yakla§iyordu. 
Bu cagda Harezm'e giineyden bazx kavimlerin de go<; etmi§ 
olmalan 50k muhtemeldi. Su-Yargan kUlturii, 2. binin ikinci 
yansma ait bir buluntu yeri olmaliydi. Taze-Bag kulturiinun 
Orta Asya ve Sibirya'ya bagh olmasma ragmen, Su-Yargan 
kulttiru Iran an'anelerinin tesiri altmdaycu. 

Bati Turkistan'da Andronovo kulturu 1 (M.6. 1700- 1200), 
bilhassa Efrasiyab ve Semerkand'da bulunan ta§ figiirler 
ile taninmifti 115 . Bu gagda, Orta Asya ve Sibirya'da da bu ta§ 
figurleri 50k yayilmis, olarak goriiyoruz. Bati Turkistan'da 
And»ronovo kiiltiirunim yayih§i, III. Anau katma tekabiil 
ediyordu. ' 

1 

Birinci Binde Orta Asya kiiltiirleri 

Irtif buluntulan 

A. N. Bernstam, SA, IX, s. 338; SE, 1947, s. 148-158; S. S. Cer- 
nikov, rabotah Vostofno-Kazakstanskoy eksp., KSlfMK, 64, 1956, s. 51; 
M. P. Gryaznov, Drevnie kultun Altaya, Novosibirsk, 1930, s. 5-6; Kiselev, 
DlYS, s. 150-157; V. I. Mosinskaya, KSttMK, 43, 1952, s. 17; SA, 22, 
Bibl. Nr. 555-559, 621. 

Baykal golii kiyilan 
M. P. Gryaznov, Bronzoviy kinjal s oiera Koto Kel, Verhneudinsk, 1929; 
Kiselev, Mongoliya v drevnosti, 1 AN, 4, 1947, s. 359; DlYS, s. 173, T. XI, 
6, 7; Inner Mongolia, Archaeologia Orientalis, B ser., I, Tokyo, 1935; A. P. 
Okladnikov, Arheologifeskie issledovaniya v nizovyah Seiengi, KSllMK, 35, 
1950, s. 85-90. 

Giiney Sibirya 
A. V. Adrianov, Viborki iz drevnikov, OAK, 1894, s. 41; Kiselev, 
Karasuksie tnogih, SA, III, s. 147-152; Materudi arheologifeskoy ekspeditsii 1928, 
s. 59-66; Raskopki Karasukskogo mogilnika, SA, 4, s. 322-327; I. P. Kuznetsov- 
Krasnoyarskiy, Drevnie mogili Mitmsinskogo okruga, Tomsk, 1889; Otfet 
V arh. komissii obsledovamya letom 1913 g., Arhio tlMK, za 1913 g. delo Nr. 43; 

* 

114 Hangar, Das Pferd, s. 386. 

m SA, 12, 1950, s. 3-6; Kizlasov, KSllMK, 63, s. 14-21 ; Trever, 
Terracottas, M.-L., 1934. 



HUNLARDAN ONCEKJ ORTA ASYA 29 

A. N. Lipskiy, Raskopki drevnih pogrebeniy v Hakassii v 1946 g., KSltMK, 
25, 1949, s. 77-81; Kiselev, DlYS, s. 106-183. 

Antropqlojik tetkikler : G. F. Debets, Antropologifeskie dpi Minusinskogo 
kraya na stadii rodovogo obfestva,Tczisi doklada, (jtannogo na zesedanii MO- 
GAtMK v dekabre 1931 g.; Rasavte tipi nasekniya Minusinskogo kraya v epohu 
rodovogo stroya, k voprosu o migratsiyah b doklassovom obsestve, Antropologi^eskiy 
Jurnal, 1932, s. 2, s. 30; Paleoantropologiya SSR, s. 79-82. 

M.6. 1200 ile 700 seneleri arasmda, Bronz cagma tesadiif 
eden Altay buluntulari, bashca Kanus,enka ve Kizil-Yar'- 
daki kurganlarda ele gecmisti. Bu kurganlara ait kazi rapOrlan, 
henuz daha ne§redilmemis.tir 116 . Kami§enka'da 117 , bu.devre 
ait 25 mezar bulunmakta idi. Oltilerin hemen hemen ekserisi 
sag taraflanna yatinlmis, ve ba§lan da batiya, cevrilmisti. Dizleri 
bukuk olarak mezara konan olulerin, aynca has, uglarma toprak 
kaplar ve bicaklar da birakilmi§ti. Hem Kamisenka ve hem de 
Kizd-Yar'da kadm ve erkeklerin ve hatta dort ki§inin bile 
mii§terek gomuldiigii mezarlara rasdanmifti. Bicaklar, Sibir- 
ya'mn Karasuk cagi eserlerine benziyorlardi. Bununla beraber 
mevzii hususiyetlerini de muhafaza ediyorlarcU 118 . Mezarlarda 
bulunan geyik disjerinm dini bir manasi olmahydi. M.6.. 1. 
binde de Altay kultur cevresinin, Sibirya ve Kazakistan'a nazaran 
daha muhafazakar olarak inkisaf ettigini goriiyoruz 119 . Minu- 
smsk'deki Karasuk kiilturii, Andronovo kiilturiinun yerini 
tamamen aldigi halde; Altay daglarmda, bazi yeni tesirlere 
ragmen, Andronovo kiilturii hala 50k kuwetli olarak devam 
ediyordu 120 . Tanri daglari ve (pu vadisi, Altay kultur cevre- 
sinin tamamen icine girmi§ti. Aynca J&iiney Mogolistan ve 
Ordos bolgesi ile de siki baglar meydana gelmisti m (bk. 
Lev. 1,3). 

Irti§ havzasi, Altay bolgesi ile Kazakistan arasmda bir 
tampon bolge mahiyetinde idi a H Bu sebeple Orta Asya kultur 

118 Kisa bilgiler iqin bk. Gryaznov Drevn. kuiturt s. 5-6; DlYS 
s. 150-157; BMFEA 23, s. 146. 
"' DlYS, s. 151. 

118 BMFEA, 23, s. 146-147. 

119 DlYS, s. 154 v.d. 

™> BMFEA, 23, s. 148; DlYS, s. 156. 
121 BMFEA, aym yer. 
ls * DlYS, s. 157. 



30 ORTA ASYA 

. tarihi bakimmdan buyiik bir onemi haizdi. Irtif ve Yedi-Su 
havzasi, bu zamanda Altay'daki Karasuk kultur gevresi icinde 
idi 123 . 

Tanri daglannda bu devri temsil eden buluntu yen, 
Kargah kurganuun I. kati idi 124 . Bu gagda Tann daglannda 
bulunan demir e§yalar ve olii gomme adetleri, Yenisey kulturii 
ile okadar biiyiik birbenzerlik gosteriyorlardi ki, ilk defa Tann 
daglan kiilturiintin tamamen Yenisey bolgesinden gelmis, ol- 
dugu zannedildi. Fakat sonradan goriildii ki, Tann daglannda, 
Yenisey bolgesinde bulunmayan eserler de vardi 128 . Tann 
daglan kultur cevresi daha ziyade Gin ile siki bir temas halinde 
idi 186 . 

Baykal go 1 ii sahilleri daha ziyade Mogollann anavatani 
idi. Saplan koc ba§i figiirleri ile suslenmis, bicaklar 127 , Giiney 
Sibirya'daki Karasuk ve Kuzey Cin'deki Ordos kulturlerinin 
iz ve tesirlerini tagimakta idiler 188 . Selenga boylannda m , ' 
hem guneyden ve hem de kuzeyden gelen tesirlerle yeni bir 
kultur meydana gelmi§ti. Bir yandan Kuzey Taygalan ile 
temasa gelen Selenga kiyilan, diger yandan da madenden 
yapilmis, bigaklan ile Cin'deki An-yang ve Ordos kiilturleri ile 
benzerlik gdsteriyorlardi 1S0 . 

Ordos bplgesi, Orta Asya Turk tarihi bakimmdan 50k 
buyiik bir ehemmiyeti haizdi. Qin serhadlerinde oturan 
Tiirk ve Mogol gocebe halklan, esas itibarile Ordos bolgesinde 
yasami§lardi. Bu devrin hatirasi olarak zamanimiza birgok 
eserler kalmi§tir. M.6. 13. asra ait Cin'deki An-yang ganak 
ve (jomlekleri, Baykal golii ve Selenga nehri kiyilanna kadar 
gitmi§ti wl . Cin'deki An-yang kulturleri Karasuk §agi kiiitur- 



"» BMFEA, S3, s. 145, n. 6, 7. 

1M Bernstam, SA, n, s. 343; MlA, 14, 1950, s. 104-106. 

,M SA, 11, s. 344 v.d.; BMFEA, 23, s. 145. 

"• SA, 11, s. 344; BMFEA, 23, s. 146. 

1,7 Gryaznov, Bronz. Kinjal, ris. 1. 

1M DlYS, 8. 173. 

m Okladnikov, KSllMK, 35, s. 85-90. 

.."• DlYS, s. 173 v.d.; BMFEA, 23, s. 145. 

» Okladnikov, KSttMK, 35, s. 89; BMFEA, 23, s. 145. 



HUNLARDAN ONCEKl ORTA ASYA v 31 

lerine 50k kuwetli tesirler vermi§lerdi m . Bununla beraber 
Cin'de de Orta Asya kiiltiirlerine benzer ve hayvan motifleri 
ile dolu bir iislup meydana gelmisti. 

Guney Sibirya'da Karasuk devri 133 , Orta Asya kiiltur 
tarihi bakimmdan biiyiik bir onemi haizdir. Gok derin olmayan 
Karasuk mezarlannm uzeri, ta§ veya ba§ka §cylerle kapaul- 
diktan sonra, kurganm etrafina dort kose veya daire seklinde 
ta§lar diziliyordu. Olii gomme adetleri bakimmdan Andronovo 
mezarlan ile az farklan vardi. Yalniz olarak gomiilen oliiler 
bulundugu gibi, birka? kadin ve hatta socuklarla gomiilmus, 
oliilere de rastlaniyordu. Bu durumu, erkegin aile ve kabile' 
iizerindeki hakhniyetinin bir ifadesi olarak gormek isteyeider 
de vardir w *. Yuvarlak kannli ve kisa bogazk Karasuk kap- 
lanndaki susler, Andronovo gagi motiflerine 90k yakindi 186 . 
Bulunan eserlerden bilezikler, kupeler, dtigmeler ve digcr 
elbise susleri, kemikten igneler, bizler eski 2. bin an'anesini 
devam ettiriyorlardi m Kabzeleri hayvan f igiirleri ile suslen- 
mi§ han^erler, Orta Asya'da I skit an'anesini yasatiyorlardi. 
Bu an'ane biitiin Baykal bolgesi ve Mogolistan'da yasadiktan 
baska Cin'e kadar yayibyordu w7 . Bu yeni kiiltur, Guney 
Rusya ile Cin arasmda temasi temin eden kavimler kidesine 
aitti. M.o. 1200 ile 700 seneleri arasi 189 birlesme ve vahdet 
devri idi. At, deve, koyun ve sigir beslemesini bilen bu halk- 
lar is », koyunlann yiinlerinden istifade ederek onlan dokuyarak 
giymesini de biliyorlardi. Yenisey bolgesinde bulunan ta§lar 
iizerindeki resimlerde, Ruslann "Kibitka" dedikleri arabali 
gadirlar da gSruliiyordu wo . 

*" DtYS, s.164, 183. 

«■ Kiselev, SA, 3, s. 147-152; SA, 4, s. 322-347; DtYS, s. 106-183; 
BMFEA, 33, s. 145-148; Hangar, Das Pferd, s. 251- 

m Hangar,, aym eser, s. 251. 

"* DtYS, s. 132-140. 

»» DlYS, s. 127 v.d. 

*" BMFEA, 23, s. 145; DtYS, ». 116 v.d., T. XI-XIII. 

*» S. A. Tarakonova, KSltMK, 14, s. 151-165; DlYS, s. 177; 
Hangar, aym eser, s. 251. 

m Hangar, s. 253. 

140 Gryaznov, §neidcr, Kametmye izoqytonya MimsatskUi sUpey, 
Priroda, L., 1926, XI-XII, s, 100-105; Hancar, s. 253. 



3* ORTA ASYA 

Altay bolgesinin beyaz irktan olan eski halklanmhala mu- 
hafaza etmis. olmasma ragmen, Yenisey bolgesine mongoloid 
bir irk geierek yerle§mi§ti. Bunlar biraz da Kuzey Qinlilerin 
antropolojik karakterlerini ta§iyorlardi M1 . 



BATI TURK1STAN 

Raporlar ve tetkiklef : A. N. Bernstam, MlA, 26, 1952, s. 19; Quyskaya 

doline, MtA, 14, 1950, s; 58, T. 30; B. Z. Gamburg, N. 1. Gorbunova, 

Mogilnik epohi bronzt v Ferganskoy doline, KSllMK, 63, 1956, s. 85-93; M. P. 

Gryaznov, Pogrebeniya epohi bronzt v ^apadnom Kazahstane, Sb. Kazaki, I, 

1927, R. 20, 2; A. P. Kruglov, Severo-vostogmy Kavkaz v //-/. Tisyafeletiyah 

do n.e., KSllMK, 13, 1946, s. 132; B. A. Kuftin, Raboli Yu. TAKE u i 95 s, 

IANTurkm., I, 1954, Askabad, s. 25 v.d.; V. M. Masson, Poseleniya pozdney 

bronzt i rannego jeUza v delu Murgaba, KSllMK, 64, 1956, s. 61-67; O rabotah 

Yujno-Turkmenistanskoy arheologigeskoy ekspeditsii, Tezisi doklado llMK Akad. 

SSSR, M., 1954, s. 42 v.d.; B. B. Pietrovskiy, Razvedognie raskopki na 

Gyamr-Kala v starom Merve, Materiali Yu. TAKE, I, I949 , Askabat, s. 35-41; 

Terenojkin, Sogd IQag, KSllMK, 33, 1950, s. 69, XV, 7; Pamyatniki materi- 

alnoy Mturt na Taskentskom kanale, 1 AN, Uzb., 9, 1940, s. 30 ;v.d.; M. E. 

Voronets, Trudt Muzeya istorii Uzbekistana, II, 1953, s . 53-57; A. N. 

Bernstam, JVaskalme izobrajeniya Saymali Tas, SE, 1952, Nr. 2, s. 65; T. G. 

Oboldueva, Off el o rabote pervogo otryada arheologiceskoy ekspeditsii na stroi- 

telstve Bolsogo Ferganskogo kanala, Trudi Inst. Istorii i Arh. AN Uzb., IV, 

Taskent, 1951, s. 32-33; M. E. Voronets, BrasUti bronzovoy epohi, Muzeya 

Istorii Akademii Nauk, Trudi Inst, i AN Uzb., I, Taskent, 1048; SA 

17, Bibl. Nr. 483. . *» 

Amuderya mansablannin daima degi§ip durmasi, Ha- 
rezm'de kultiirlerin batip ^ikma§ina sebep oluyordu. M.6. 1. 
binde, Harezm'de Emir-Abad kiilturunu goriiyoruz 142 . 77 m. 
uzunluktaki mu§terck evleri ihtiva eden bu kiiltiirde, kuwetli 
Kuzey Kafkasya ve Hallstatt tesirinin mevcudiyetine ragmen, 
Altay ve Yenisey kulturleri Harezm'e kuwetli tesirler vermeden 
geri kalmami§lardi. 

S. P. Tolstov'a gore, Karasuk devrinde Harezm ve 
Turkman bolgesini, Iran'dan gelen kavimler i§gal etmislerdi 14s . 

141 Debets, Paleoantropologiya, s. 77-83; 

142 S. P. Tolstov, Po sledam, s. 89; Drevniy Horezm, s. 41; VDt, 
I94«, 1, s/ 159; SE, 1946, s. 66; SE, 1950, 4, s. 144. 

14 * Po sledam, s. 77-78. 



HUNLARDAN ONCEKI ORTA ASYA 33 

Boyle bir istita oimasa bile, bu bdlgede Iran kulturiinun tesir. 
lerinin arttigi bir gercjekti. 

Bati Turkistan'da IV. Anau kati mevcuttu l44 . I V. 
Anau katmin kom§u kulttirlere kuwetli tesirler verdigi gorulii- 
yordu^ 5 . Merv 148 veMurgabii* 7 bu kom§u kulturler arasmda 
sayabiliriz, Bu gagda, Ta§kent'te de 14S onemk* bir kultur katl 
vardi. Kafkasya ile de bazi kultur munasebetleri meydana 
gelmi§ti 149 . Fergana'da ise bu devre ait Fergana kanah 150 , 
Saymah-Ta§ 151 , Guzal * 52 buluntulari ve Cu vadisindeki 153 
birkac, buluntu kayda defer; 

Buyuk Hun Devletinin kurulu$ undan onceki 
Orta Asya kiiltiirlerine bir bakif 

(M.6. V-IV. asir) 
altay'da mayemir kulturu 

A. V. Adrian oy, K arkeologii Zapadnogo Altaya, IAK, vip, 62; M, P. 
Gryaznov, Drevnie Icultun Altaya, s. 6-7; KSllMK, 18, s. 9-17; Jettmar, 
BMFEA, 23, s, 148-1501 Kiselev, DtYS, s. 288-292; S. 1. Rudenko, 
K PaUoantropologti Yojnago Altaya, Sb. "Kazaki", L., 1930, ris. I, 1-4. 

Guney Rusya'da Iskit hakimiyeti devam ederken, Altay- 
lann kuzey kisimlarindaki ziraatgi kultur olduk^a dejenere bir 
hal alim§ti, Buna mukabil Altaylann orta ve guney kisunlanndaki 
mezarlarda; atlan, silahlari ve diger servetleri ile beraber mu- 
harip dluleri gikiyordu. Gerek igtimai ve gerekse iktisadi bakim- 
dan cok ileri ve kuwetli olan bu kitlenin, diger ziraatgilara 
hakim olmaga ba§ladigi anla§iliy6rdu * M , Guney Rusya'daki 

144 Kuftin, lANTurkm., I, S. 25; Masson, Tezisi doklad o tlMK, 
»954» s- 4«- 

l4s Masson, aym eser. 

M, Pietrovskiy, Mat. Yu. TAKE, I, s. 35-41. 

147 MassOn, KSllMK, 64, 1956, s. 61-67. 

148 Terenojkin, KSllMK, 33, s. 69, XV, 7. 

145 Kruglov, KSltMK, 13, 1946, s. 132. 

180 Oboldueva, Trudi AN Uzb., IV, s, 32 v.d.; Terenojkin, lAN 
Uzb., 9, 1940, s. 30 v.d. 

151 Bernstam, SE» 1952, 2, s. 65 v.d. 
1M Gofbunova, KSllMK, 63, s. 85-93. 
.■"• Bernstam, MlA, 26, 1952, s. 19; MlA, 14, s. 58 v.d. 
164 Gryaznov, KSllMK, 18, s. 13; BMFEA, 23, s. 154. 

Orta Asya, 3 



34 ORTA ASYA 

Iskit kultiirleri de bu cagda Altay'daki buluntulara benzerlik 
gostermekte idi. Iskideri idare eden aristokrat tabakamn 
dogudan geldigini Hero dot yazmi§ti. Yeni buluntularla bu 
nazariye §imdi de gittikge kuwetlenmektedir 15S . Bu ^aglarda 
Altay daglan ile Volga havzasi arasmda da siki miinasebetler 
meydana gelmisti 156 . Turklerle Cermenlerin ilk munase- 
betlerinin bu zamanlardan itibaren ba§lami§ olmast 90k muhte- 
meldi. Sarmatlar, Altayhlarm batida sinirda§lan idiler. 

/Nanm nehri kenannda bulunan Mayemir bozkirlanndaki 
kurganlar, (Lev. 2,2) eski Karasuk cagx kurganlanndan, atlari 
ihtiva etnieleri bakimmdan kesin olarak aynhyorlardi. Bu 
yeni mezarlarda demir de yoktu. Be§ kurgandan mute§ek- 
kil olan buluntular 187 arasmda, bronz aynalar 188 bir yandan 
yerli ozellikler gosterirken, diger yandan da Guney Rusya 
tesirleri ta§iyorlardi 159 . Prof. Kiselev ve Adrianov'un buldugu 16 ° 
bicak 161 , biz 168 , ayna 163 , kemik 164 ve bronzdan ok uclarmi 185 
ilk Tagar eserleri ile mukayese ederek M.6. VII-VI. asrakor 166 . 

Buhtarma nehri iizerindeki Solonehnaya-Belka bulun- 
tulan da 167 Mayemir kultiirijnun bir kolu mahiyetinde idi. 
Kiiciik boncuklar, bir biz ve Mayemir tipinde bir ayna bu 
kurganlann ba§hca buluntulan idi. 

Katun nehri kenanndaki Ust-Kuyum'daki buluntular 168 
Mayemir kulturuniin bir kolu idi. tnsanlar yanyana gomul- 

»» DlYS, s. 294. 

IM BMFEA, 23, s. 149. 

U7 Adrianov, s. 58 v.d. 

» 8 DlYS, 289; Rudenko, visT 4; BMFEA, 23, pi. IV, 16-21. 

"» DlYS, s. 289. 

M0 DlYS, s. 288. 

,M Rudenko, ris. I, 1. ; 

1M Ayru eser, ris. I, 4. 

ln Ayni eser, ris. I, 2. 

M * Ayni eser, ris. I, 8. 

1,5 Ayiu eser, ris. I, 5. 

"• DlYS, s. 289. 

1,7 DlYS, s. 293; BMFEA, 23, s. 153. 

1M G. P. Sosnovskiy, Plitofnie mogih ^abqykalya, Trudi otdela pervo- 
bitnoy kultun Gos. Ermitaja, I, 1941, s. 306; M. P. Gryaznov, Pamyatniki 
Mayemir skogo etapa epohi ratmih kofevnikov, KSllMK, 18, 1947, s. 9-17; 
BMFEA, 23, s. 153- 



HUNLARDAN ONCEKl ORTA ASYA 35 

mii|tu. Semipalatinsk bolgesindeki Zmeinogorsk'da bulunan 
tUrlu boy ve §ekillerdeki hancerler, bir balta ve iki ayna ve bir 
migfer bu buluntu yerinin en enteresan'eserleri idiler. (Lev. 2,2) 
Bu migferler Kuban'da 169 , trtis, bolgesinde ve Kuzey Cin'de "° 
50k yayilrru§ti. 

Bilindigi iizere, Altaylarda Mayemir cagi ya§anirken, 
Giiney Rusya'da da tskitler hakim bir durumda idiler. 
Mayemir kultiiriine takaddiim eden Karasuk kiilturiiniin bati 
kanadi, Altay ve Tann daglarmda, "hayvan uslubu" denen 
me§hur Orta Asya san'atini meydana gctirmi§ti. Giiney Rus- 
ya'daki tskitler bu uslubu tamamen benimsemis, olarak, Giiney 
Rusya'ya hiikmediyorlar ve Giiney Rusya kiiltiirlerinden de 
bircok yeni seyler ahyorlardi. I§te bu sebeple daima tskit- 
lerin Orta Asya men§eleri zihinleri me§gul etmi§tir m - 
Bu §ekilde meydana gelen melez Iskit kiiltiirii, sonradan tekrar 
Orta Asya iclerine yayildi ve Cin'e kadar uzadi m . 

Altaylann kuzey kismi, Minusinsk havzasma 50k 
yakin bulunuyordu. Bu sebeple iki bolge arasinda kultur ah§ 
verified cok olmu§tu. Altaylann kuzeyinde bulunan Bolsere- 
censk kiiltiirii 173 , Sibirya ve Altay kiiltiirunun melez bir tipini 
temsil ediyordu. Esas itibarile ziraatla me§gul olan bu bolge 
halki bir yandan koyun ve sigir cobanhgi yaparken, diger yandan 
da bahkcihkla ugrasryorlardi. Bu sebeple bu bolge halki, kesin 
hatlarla Altaylann yiiksek yerlerinde ya§ayan gocebelerden 
ayrihyordu 174 . 

Pazink kurganlan arasmda, Hunlardan ewelki devirlere 
ait mezarlara da rastliyoruz 175 . Pazuik kurganlannin bu eski 
devri, M.6. IV. ve III. asn tamamen dolduruyordu 176 . 

1M B. Z. Rabinovis, §lerru ski/skogo perioda, Trudi otd. ist. pcrv. 
kulturi, Gos. Ermitaja, I, s. 105 v.d.; BMFEA, 23, -s. 155. 
"• BMFEA, 23, s. 155, PL V. 
171 BMFEA, 23, s. 1 54-1 55. 
1,8 Rabinovi;, aym eser, s. 113-114. 

173 M. P. Gryaznov, Dreamt kulturi Allaya, s. 6-7; MlA, 40, s. 44-98; 
DlYS, s. 291. 

174 Yiiksek yerlerde yasayanlar, go^ebe ve muharip idiler. Jettmar, 
bunlari "High Altai" tabirile ayirmi?tir: BMFEA, 23, s. 157. 

174 DlYS, s. 328 v.d.; BMFEA, 23, s. 159. 

176 DlYS, s. 292 v.d.; BMFEA, 23, s. 167; VDl, 1938, 2, s. 237; 1947, 
2, s.. 157. 



36 



ORTA ASYA 



Tuyahta kurganlan Altaylarda Ursul nehri kenanndabu- 
lunmu§tu. (Lev. 2,3) Biiyiik ta§larla yapilmi§ dort kurgan, tipki 
Altaylardaki Mayemir kurganlanni andinyorlardi. Mezann ku- 
zeyinde, Mayemirdeki gibi kuyrugu batiya dogru $evrilmi§ bir 







9Y4Z* 



® 



Levha a — Biiyiik Hun devletinden dnceki Altay buluntulan (M.6, 

V-IV. aSir): 1. Muhtelif bolgelere ait kurganlardan; 2, Semipalatinsk ' 

ve Aragol'dan; 3. Muahhar Mayemir ve Tuyahta kurganlanndan. 



HUNLARDAN ONCEKt ORTA ASYA 37 

at iskeleti bulunuyordu. Olulersag tarafa yaUnlirus, ve basjan da 
doguya dogru konmusta. Yalnizca 6 Nr.lrkurgandaki iskelet 
mongoloid ve digerleri ise beyaz irktan idi. Mezarlardaki 
yalnizca iki hanger sapi (Lev. 2,2), Minusinskteki hag seklindeki * 
hancerlere benziyorlardi 1 ". Bu hancerleri Iran eserlerine 
benzetenler de vardir 178 . Uc k6§eli ve yapraklarinm arkasi 
kuyruk §eklinde uzayari ok uclan Sibirya'da nadir bulunuyordu. 
Bu ok uclan da Volga bolgtsi ile miinasebete getirilir 179 . 
Tuyahta'da gerdanhk vs. gibi sus e§yalan yapilan kiicuk istridye 
kabuklan da goruluyor. Gttney Sibirya'nin II. Tagar devrinde 
gorulen bu eserler, Cin'de de 90k kullanilmis. ve hatta para yerine 
bile ge$mi§ti 18 °. " 

■'..- Vavilonka buluntulan Semipalatinsk'in dogusunda idi. 
1927 de Rudenko tarafmdan kazilan bu kurganlara ait kazi 
raporlan hentiz daha nesrediimis, degildir 181 . pemirden yapil- 
mi§ biiyiik bir Vavilonka hanceri Sibirya eserlerinden ziyade 
Iran ve Iskit eserleri ile mukayese edilir l8a . Bronz igneler, 
Tuyahta eserlerine m ve aynalar ise V. ve IV. asra ait Sarmat 
eserlerine benziyorlardi 184 . Tellerle 6rulmu§ bileziklerie, altin- 
dan yapilmis, bir ku§ basi tezyinati daha ziyade Cin ve Ordos 
iisliibunu hatirlatiyordu 185 . x 

Kuray ovasi da Hunlardan dnce onemli bir kiiltiir mer- 
kezi idi. Kuyrugu kuzey-batiya dogru cevrilmi§ bir atla bir 
adam ve bir kadm cesedi bulunmu§tu. Cesedler beyaz irktan 
idi. Altin safihaiarla kapli bir ku§ ba§i (Lev. 2,1), bize Hun- 
larm Avrupa'ya gbclerine takaddiim eden teknikleri hatirla- 
tiyordu 186 . / 



177 BMFEA, 23, s. 164. 

178 Aym eser, ayni yer. 

179 Ayni escr, s. 165. 

180 A.e., s. 165, n.3. 

181 DtYS, s. 398-300; T. XXIX, 1- 10; BMFEA, 23, s. 166. 

182 Ayni eser, s. 166. 
18 * Ayni eser. 

184 Ayni eser. , - . 

185 Aym eser, PI. VII, 6. 

."• DtYS, 329; BMFEA, 23, s. 166. 



38 ORTA ASYA 

Kurot kurganmin iizeri ta§lardan bir halka tie sevril- 
mi§ti 187 . Mezarin kuzey kisnuhdft bir at vardi. Burada da 
bakir tellerle yaptlmi§ bir kiipe ve altm safihalarla kaph sits 
parcalan ele gecmifti- Siislerden biri Sibirya'daki Tagar ve 
digeri de Hun cagina ait §ibe eserierine benziyordu 188 . 

Kumurtuk kurgam Quli§man nehri kenannda idi 189 . 
Burada da ok uclan, bronz tellerle yapi]rm§ veya iizeri oy- 
malarla suslenmi§ bilezikler ve bronz bir tel, bir panter basi 
ye diger eserler, bazi bilginlere gore Bati Tiirkistan'daki Yunan 
san'atinm tesiri altmdaydi 1 *°. 

Aragol kurganlari Rudenko tarafindan kazilan iic me- 
zardan ibaretti m . Altayh muhariplere ait olan bu mezarlarj 
tip itibarile bize Tuyahta'daki kurganlari hatirlatiyorlardi. Bir 
harp baltasi ve bir hanger (Lev. 2,2] Sibirya'daki II. Tagar 
kulturiiniin eserlerini andinyorlardi. Bu kiiltur M.o. III. asir- 
dan I. asra kadar devam etmisjti. 

Karakol kurganida, Aragol mezarlan gibi, bilhassa $anak 

gomlekleri ile III. Tagar devri ile ilgi gosteriyordu 19 V Altin 

v safihalar Hun $agi teknigini gosteriyordu. Burada ig ba§lari da 

ele ge$mi§ti. Yako-Nur buluntuian da Hunlardan onceki Altay 

kultiirunun onemli bir merkezi idi 193 .. 

Bagadar kurgam 1950'de Ursul nehri kenannda bulun- 
du 194 . Hun devri Pazirik kurganlarma nazaran daha eski bir 
karakter gostermekte idi. M.o. IV-III. asra ait olmasi gereken 
bu kurgamn en dnemli buluntulari, kaplan resimleri ile siislen- 
mi§ agactan bir tabutla, bir kartal armasmdan ibaretti. 

Tanri daglari bolgesi, M.o. Vll-V. asirlar ve bundan 
sOnraki devrelere ait olmak iizere iki ayn hususiyet gosteriyor- 

187 DtYS, s. 328; BMFEA, 23, s. 167. 

188 BMFEA, 23, s. 167. 

w » DtYS, s. 336; T. XXX, i-n; BMFEA, 23, s. 167, PI. VIII. 

1M BMFEA, 23, PI. VIII, 4-7. 
.. 1M DlYS/s. 302; T. XXIX, 1 1 -16; BMFEA, 23, s. 176, PI. VII. 

m Kiselev, SE, 1935, 1, s. 97-106; DlYS, is. 336; BMFEA, 23, s. 
167-168. 

1M M. P. Gryaznov, Raskopki na Allot, Soobjeniya Gos. Ermitaja, I, 
1940, s. 17-18; BMFEA, 23, s. 171. 

m S. I. Rudenko, Ba$adarskie Kurgam, KSllMK, 4.5, 1952, s. 30-39. 



V 



HUNLARDAN ONCEKt ORTA ASYA 



39 



du 194 . Nann nehri kenanhdaki Alami§ik kurganlan 19S da 
Bern§tam tarafmdan bulundu. Hepsi 125 kurgandi. Iskeletler 
beyaz lrktandi. Bernstein bunlan tasnif etmis, ve bashca 6 tipe 
ayirmistt. Kargah kurgani da Hunlardan onceki asra ait 
onemU bir buluntu yeri idi 196 . Bu kurgamn pnemli eserleri 
uzun agizh kaplardir. Alma-Ata yakinlarinda bulunan bu kur- 
gan, Talas boylanndaki kultiirlerle de yakmlik gosteriyordu *". 
Gryaznov, bu kurgaiu M.6. VII-V. asra; Bern§tam ise M.6. 
VIII-VIJ. asra koymaktadir (bk. Lev. 3). 

Cergetal kurganlan Tann daglarmm merkezl kismmda, 
Alabuki vadisinde idi. Kir$in kurganlan ile ayni devre ait 
olmasi qok muhtemeldi. £n karakteristik eserleri, brbnz bir 
b^akla topraktan yapilmi§ yassi bir kase idi. Altayda Mayemir 
devrinin son kisimlanna, yani M.6. VI-IV. asiriara tesadlif 
etmesi $ok muhtemeldi 198 . 

Kircin kurganlan, Ak-Su nehrinin Isig-g6Te dSkuldugu 
yerde idi 199 . Altay'daki Mayemir kulturuniin son gaglan ile 
ilgi gosteren bu kultiirun de, M.6. VI-V. asiriara ait olmasi 
50k muhtemeldir. 

gu vadisi buluntulan, bilhassa buyuk Cu kanah a^ihrken 
elde edilmisti 2 * Burada Sibirya'nin Andronovo kultiiru ile 
ayni zamana ait eserlere de tesaduf edildigi gibi; M.o. VII-VI. 
asra ait buluntuiar da gikmisti. Burasmm en karakteristik 
eserleri kulplu ve kulpsuz ganaklardi. 

Kazakistan bolgesi bu zamanda iyiden iyiye Gtiney 
Rusya tesirlerinin altiria girmistf. Bu tesirler tabiidir ki kar§i- 
hkh olmakta idi. Bu cagda Kazakistan, temiz bir bronz devri 

*» Bernjtam, SA, 11, s. 345-3475 MtA, 26, 1952, s. 22-27. 

"• Bern?tam, SA, it, s. 343> 345> 349- ..... 

1,7 Ayni eser. 

188 Bemstam, MlA, 26, s. 33, fig. 10, 14. 

»• B. Zimma, Issik-kulskie jertoenmki, Frunze, 1940; Bemstam, 
MlA, 26, s. 32-33; r. 9-14- 

.»* Bcrnftam, htoriko-kulturnoe pro§loe severmy KirgizM po materialam 
bolpgo guyskogo kcmala, Frunze, 1943; SA, 11, s. 345; : MIA, 26, s. 27. 



40 



ORTA ASYA 




HUNLARDAN ONCEKl OETA ASYA 41 

ya§amakta idi-* 1 . Rus arkeologlan, Cu ve Talas vadilerini de 
Guney Kazakhstan olarak kabul etmektedirier wz . Fakat biz 
bu eserimizde Cu ve Talas vadilerini Tanri daglanna ait bahis- 
lerde mutalea ettik. 

Giiney Sibirya'da, bilhaissa Minusinsk civarmda/M.o. 
700 ile 100 seneleri arasmda yayil|m§ olan kulture "Tagar" 
adi verilmiiti 883 . Tagar cagi uc kisma ^ynliyordu: 1. Tagar 
M.6. VI-V. asir; 2. Tagar: M.6. IV-III. asir; 3. Tagar: M.6. 
II-I. asir. Tagar buluntulan, Minusinskin kuzeyinde bulunu- 
yorlardi. Bu devir kurganlarrain yakmlarma gayet buyuk tasjar 
dikilmekte idi.'Qin iislubu ile yapilmis, buyiik mezar ta§lan ve 
bu ta§lar uzerine cizilmis, resimler, bize bu devirdeki Cin 
tesirleri hakkmda bir f ikir Verebilirler m . 

Bati Turkistan'dahMalV. Anau kati ya§amyordu. Buna 
muvazi olarak Zerefsan vadisinde Efrasiyab I. 20a , Kuzey 
Baktriyari'da Kubadiye I. ■*» Yaz-Tepe 207 , HareznVde Kozeli- 
Kir, Kalali-Kir 209 ve Kala-i Mir 2 * , Hulm'de Yassi-Tepe 2 " 
kultiirleri buluhuyordu. 

flOT S. S. Cernikov, Poseleniya epohi bronzi severnom Kazakstane, 
KSllMK, 53, 1954; S. S. Cernikov, Drevnyaya metallurgia i gornogo delo 
zapadnogo Altqya, Alma-Ata, 1949; Drevnee gomoe delo v rayone g. stepnyah, 
tzv. AN KAz, ser. arh., I, Alma-Ata, 1948; M. P. Gryaznov, Pogrebeniya 
epohi bronzt v Zapadrwm Kazakstane, Sb. "Kazaki", 11, 1927; Drevnyaya bronza 
Minusinskih stepty, Trudi otdela pervohitnoy kultun, I, 1941, s. 237; O, A. 
Krivtsova, Grdkova, Alekseevskoe poselenie i mogilnik, Trudi GlM, 17, 
'949> s - I 5 I ; S.. A. Teplouhov, Drevnie pogrebeniye, ME, III, 2, 1927. 

802 Gryaznov, Sb. "Kazaki", 11, 1927. 

■" DlYS, s. 184-303; A. M. Taflgren, Collection Towstine, Hel- 
singfors, 1917. 

** DlYS, s, 188-191; T. XVIII, XIX. 

805 Terenojkin, Sogd i Caf, KSllMK, 33, 1950, s. 152-169. 

2M M. M, Dyakonov, Arheologifeskie rabott v nijnem tegenii r. Kqfir- 
nigana (Kubadiye), MtA, 37, 1853. s. 253-293. 

807 Masson, KSllMK, 64, 1956, s. 65. 

M * M. G. Vorobyeva, Keramika Horezma rabovladelgeskoy epohi, KStE, 
22, 1955, s. 72-74. 

««» SE, 1954, 3, s. 89. 

* 10 B. A. Litvinskiy, KSllMK, 64, 1956, s. 70; SE, 1954, 3, s. 89; 
N. N. Zabelina, Raskopki na gorodise Kala-i Mir, MtA, 37, s. 296. 

* u S. A. Erjov, Holm, Tasst Tepe II, raskopki 1952 g., tAN Turkm., 
i952» s- 3-7- 



4 s ORTA ASYA 

Fergana'da M.6. i. binin yansma ait buluntular, Qak- 
mak 212 , Kizil-Daraut 213 , §art 2M , Qon-Alay 215 , San-Ta§ giine- 
yinde Geyik-Ta§, Ming-Tepe, Ketmen-Tiibe yakinkrmda Haiv- 
salik bolgelerinde bulundu. Bu buluntular arasmda Fergana 
kanabmn da bttyuk bir onemi vardi 216 . Bu buluntular, Sakalarla 
birle§tirilmek istenmi§tir 2l7 . Bu gagdaki Pamir kulturleri, 
Tann daglan kulturlerine $ok benzemekte idi 218 . 



*« MlA, 26, s. 192-194, r. 77. 

«* MlA, 26, s. 193-198, r. 78-80. 
- 1U MlA, 26, s. 195. 

*» MlA, 26, s. 200-204, r. 84-86. 

* M T. Obolduyeva, Arheologiftskit nablyudeniya na Sevemom Ferganskoy 
kanala, Izv. Uzb.-FAN, 10, V. Jukoy, Izv.-Uzb. FAN, 10, 1940. 

*" Bernjtam, Drevnyaya Fergana, VDt, 1947, 2; ProbUmt istorii Vostof- 
nogo Turkestana, VDl, 1947, 2, s. 52-71; K voprosu ob Usun, Kujan i Tokarah, 
SE, 1947, 3, 41-47. 

*" MlA, 26, s. 286, 324. 



II. 

Bl)Yt)K HUN DEVLETI 

Gl R I § 

Biiyiik Hun devletinin, Orta Asya kavimlerini ilk defa bir 
bayrak altinda toplamasi bakimindan kiiltiir tarihimiz igin 
biiyiik bir ehemmiyeti vardi. Bu zamana kadar yer yer dagil- 
mi§ ve mevzii bir karakter gosteren Orta Asya kulturleri, Biiyiik 
Hun devletinin sagladigi birlik ve siki temaslar yiiziinden bir 
kayna§maga dogru gitmiglerdi. Artik yava§ yavas, Altay dag- 
larmdaki kiiltiirlerle, Orhon kiyilanndaki buluntular, kendine 
mahsus ozellikleri olan bir Orta Asya karakteri ile ortaya 
Qikmaga basjamis. ve aralanndaki biiyiik farklar kaybolmaga 
yiiz tutmusta. Her bakimdan goriilen bu birligi, yalnizca kiiltiir 
eserlerinden degil. tarih kaynaklarmdan da ogreniyoruz. Mesela 
Biiyiik Hun devletinin hakiki kurucusu olan Mao-tun, Cin 
imparatoruna yazdigi mektuplannda, Orta Asya'da eli silah 
tutan butiin kavimleri birle§tirdiginden ve bu kavimlerin sulh 
ve sukun icmde yasadiklanndan bahsetmektedir. Mao-tun'un 
kurdugu bu siyasi ve kiiltiiuel birlik, Orta Asya'da be§ asir miid- 
detle devam etmi^, kabileler arasmda ictimai ve dil birligi belki 
de bu zamandan itibaren gercekle§mege baslami§ti. 

Bu sebeple, biiyiik Hun devletinin kiiltiirii dendigi zaman 

. M.6. III. asrm sonlanndan ba§layip, M.S. III. asnn sonlanna 

kadar devam eden be§ asirhk bir kiiltiir ve an'ane hatira gelir. 

Bir medeniyetin tekamiiliinde di§ temaslann yapilabilmesi 
igin imkanlarin bulunmasi, o medeniyetin inkisafinda en onemli 
sarti saglar. Biiyiik Hun devleti zamanmda, Yakin §ark ve 
Uzak Dogu kulturleri ile biiyiik temaslar meydana geldi. 
Mogolistan'da ve Altaylardaki Hun cagi mezarlarmda, hayret 
edilecek derecede Cin ve Iran mallanmn bulunmasi, bu temas- 
larin bir delilidir. Zaman zaman Orta Asya'dan gegen ipek 
yolunu ellerinde tutan Hun prens ve hukumdarlan, Uzak Dogu 
ve Bati ticaretinde bizzat rol oynami§lardi. Goruliiyor ki Biiyiik 



44 



ORTA ASYA 




e 
1. 

3 

■s 

.s 

1 
t 

E 

V 

> 



5 



■i— i 



BOYOK HUN DEVLETl 45 

Hun devletinm siyasi vahdeti, bir yandan Orta Asya'daki 
kiiltiir birligini saglarken, difcr taraftan da di§ temaslar saye- 
sinde kendi topraklanndaki insanlarm giiniuk hayatma ve 
zevklerine di§andan yeni gelen unsurlan da katmakta idi. 



ALTAYLAR VE KEM VADtStNDEKl BULUNTU 
YERLERl 

(Bk. Harita; II) 

1- BARNAUL* 2- Kalmanka, 3-BOLSAYA REGKA, 4- Kamisensk 
5- KLEPlK, 6- Vyatka, 7- §ipunovo, 8- Kutiha, 9- Krasnoyarsk, 10- Fo- 
minsk, 11- BlYlSK, 12- Yeniseysk, 13- Kizil-Yar, 14- SROTSKt, 15- BE- 
REZOVKA, 16- Bistriyansk, 17- KUMURTUK, 18- Baskaus, 19- KU- 
DIRGE, 20- PAZIRIK, 21- Aragol, 22- KURAY, 23- KUROT, 24- TUYAH- 
TA25- §lBE, 26- Yako-Nur, 27- Karakol, 28- KATANDA, 29- BEREL, 
30- Vavilonka, 31- Mogen-Buren, 32- Acit-Nur, 33- Mugur-Aksi, 34-Ulan- 
Kom.,. 35- Bay-Tal, 36- Bulun, 37- Biygilak, 38- Teeli, 39- Gadir-Kara -Sug, 
40- KiziUMajahk, Kara-Das, 41- Mungas, 42- Manjurek-Kemsik, 43- 
Cirgak (Yazit), 44- Iskem ("), 45- §anzi-Sug (") 46- Qakul ("), 47- Cilana 
("), 48- Kara-Su ('■'),. 49- Barhk ("), 50- Atuk-Tas. ("), 51- I. Eleges ("), 
52- II. Eleges ("), 53- Temir-Sug ("), 54- Bayin-Gol ("), 55- Begre ("), 
56- Uyug ("), 57" Tarhg ("), 58- Uyug-Tarhg {"), 59" Turan ("), 60- 
Cagitay-Gol, 61- Gurban-Bucir, 62- Oznaijennaya (Yazit), 63- Acuraf), 
64- Oya("), 65- Tagar, 66- Kapcal, 67- Uybat, 68- Carkov (Yazit), 69- 
Ak-Yiis. ("), 70- Kara-Yiis ("), 71- Tuba ("), 72- ALTIN-KOL, 

ALFABE SIRASINA GORE 

Acit-Nur -32, Aeura -63, Ak-yiis -69, ALTIN-KOL -72 Ara-Gol- 21, 
Atuk-Tas- 50, Barhg- 49, Barnaul- 1, Baskaus- 18, Baym-Gol- 54, Bay-Tal- 
35, Begre- 55, Berel- 29, Berezovka- 15, Bistriyansk- 16, Biygilak- 37, Bol- 
saya-Recka- 3, Bulun- 36, Cagitay-Gol- 60, Cilana- 47, Cirgak- 43, Cathr- 
Kara-Sug- 39, Cakul- 46, Carkov?68, Elegef-51, 52, Fominsk-10, Gurban- 
Biicir- 61, Iskem- 62, Kalmanka- 2, Kamisensk- 4, Kapcal- 66,' Kara-Das- 
40, Kara-Gol- 27, Kara-Su- 48, Kara-Yiis-70, Katanda-28, Kwil-Majahk- 
40, Kizil-Yar-13, Klepik- 5, Krasnoyarsk- 9, Kudirge- 19, Kumurtuk- 17, 
Kurot-23 , Kuray- 22, Kutiha- 8, Manjurek- Kemcik - 42, Mogen-Buren- 
31, Mugur-Aksi- 33, Mungae- 41, (Oya-64, Oznacennaya- 62, Pazink- 20, 
Srotski- 14, §anzi-Sug-45, §ibe-25, §ipuhovo- 7, Tagar-65, Tarhg-57, Tee- 
li- 38, Temir-Sug- 53, Tuba- 71, Turan- 59, Tuyahta- 24, Ulan-Kom- 34, 
Uybat- 67, Uyug- 56, Uyug-Tarhg- 58, Vyatka- 6 Vavilonka- 30, Yako-Nur- 
26, Yeniseysk-12. 



46 ORTA ASYA 

Bilhassa Bati Tiirkistan'dan gelen turlii motifler ve Qin kiiltiir 
sahasma ait cennet ku§u vs. gibi manevi anlami da olan temler, 
artik Hun prenslerine ait at kosumlarmda ve kegelerde yer 
almaga baslanu§tt. Bunun yamnda, Orta Asya'nm 50k eski 
kultiirlerine ait hayvan miicadelclerine ait sahneler, eski karak- 
terlerini kaybetmiyerek devam etmekte ve hatta bu iki unsur 
meczedilmi§ olarak goriilmekte idi. I§te bu sebeplerden dolayi, 
eski Orta Asya'nm mevzii kultiir sahalan yerine, Biiyiik Hun 
devletpin medeniyeti ge^ebildi ve Orta Asya'daki kiiltiirler 
birle§tirebildi diyebiliyoruz. Bu eserlerde biraz Qin ve tran 
modasmin izlerine rastlamyordu. Fakat esas kdnu ve yapihs, 
teknigi, tamamen Orta Asyah ve Hun idi. 

Biiyiik Hun devletini teskil eden atli gocebe kabilelerin 
hayatlarma bir goz atacak olursak, bunlann Altay daglannda 
yasayanlan ile Orhon kiyilanndakiler arasmda biiyiik farklar 
olmadigim goriiriiz. Esasen Qin kaynaklari da Hunlan bir 
biitun olarak kabul etmekte ve onlann hayatini sanki bir tek 
hayat sekli varmi§ gibi anlatmaktadirlar. 

Goriiliiyor ki, konar go$er ya§ayan Hunlar arasmda cok 
siki bir cemiyet ve aile disiplini mevcuttu. Her aile, cocugunu 
ve her kabile de askerlerini iyi yetistirmek mecburiyetinde 
idiler. Hunlar, din hayati bakumndan da cok tekamul etmi§- 
lerdi. Bir nevi tek Allah'a tekabul eden bir "Gok" dinine sahip 
olan Hunlarm> en biiyiik rahibinin de devlet reisleri oldugu 
anla§ilmaktadir. Devlet reisi, bizzat tanrmm oglu ve yeryuzunde 
vekili idi. Aynca halk arasmda bazi sihir ve ayinler yapan 
samanlarm da bulunmuj olmasi cok muhtemeldir. Fakat kay- 
naklarinuzda bunlara ait kayitlara rastlayamiyoruz. 

Biiyiik Hun devletindeki bu siyasi birlige ragmen, kabileler 
arasmda bir hiyerarsjnin de mevcut oldugu suphesizdi. Mesela 
be§ Hun kabilesinin asil ve aristokrat olduklarmi biliyoruz. 
Bu kabileler uzun zaman imtiyazlanm kaybetmemislerdi 
Bundan sonra diger Hun kabileleri geliyordu. Hunlarm altmda 
da bir kole siiufmin varhgi kaynaklanmizdan anlas,ilmaktadir. 
Bu kole kabilelerin, dogrudan dogruya Hun kabilelerine bagh 
olmalan lazimdi. Turklerde jams koleliginden ziyade kabile 
koleligine rastlamaktayiz. 




BUYUK HUN DEVLETI 47 

Hun devleti, profesyonel muhariplerden miitesekkil bir 
camia idi. Alp veya §6valye kclimesi, onlan en iyi ifade eden 
bir tabir olabilir. Nitekim ilim alemine bc§ citlik en miikemmel 
Cin tarihini veren Prof. Otto Franke, "Hunlar ancak 
Osmanli Ttirkleri ile mukayese edilebilirler" diyor. 

Hun devrinde Orta Asya'da irklar 

Biiyuk Hun devleti zamanmda Mogolistan, Baykal goluniin 
kenarlan ve kuzeyi brakisefal Mongoloidlerle kaph idi 1 . Altay 
daglanm ba§tan ba§a kaplayan ve bu bolgeye hakim qlan irk 
ise, ta ilk devirlerden beri burada ya§amakta olan beyaz bir 
irkti 2 . Tiirklerin atalan 50k muhtemel olarak bu beyaz irktan 
geliyordu. Tanri daglari ile dolaylarinda da braki ve mezosefal 
olan bir irk bulunuyordu 3 . Bu brakisefallerden bir kismi, 
Amuderya ile Sirderya arasmdaki brakisefallerle 4 ve diger 
kismi da Altaylardaki brakisefal irkla akraba idiler 5 . Hun 
gagmda, Giiney Sibirya da yava§ yava§ Turkle§mege ba§lairusU. 
Altaydaki beyaz irk, yava§ yavas, Yenisey havzasindaki mongo- 
loidlerin yerini almaga baglamis. ve Minusinsk bolgesi ile Kuzey 
Altay arasmdaki irk farki, yavas, yavas, ortadan kalkmaga ba§la- 
mi§ti 8 . Biiyiik Hun devletinin kurulu§u ile biitiin Orta Asya 
bir vahdete kavu§mu§tu. Bu siyasi birligin neticesi olarak Orta 
Asya irklari arasmda bir karisjna ve kaynasma da meydana 
geldi. Bu irk degi§imi bilhassa yiizlerin hafif bir gekik gozliiliik 
karakterine biiriinmesinden anlasdmaktadir. Nitekim Altaylann 
kuzeyindeki halklann yiiziinde, hafif bir <;ekik gozliiliik jneydana 
gelmi§ti '. Cunkii bu bolge, eskiden beri Giiney Sibirya ile siki 
bir temas halindeydi. Altaylann kuzeyinde dolikosefal mongo- 
loidlerle, brakisefal beyazlann kari§masmdan yeni ve ziraat^i 

* Debets, Paleoantropologiya, s. 55. 
8 Debets, aym eser, s. 136-145. 

* V. V. Ginzburg, Drevnee naseUnie Tsentralnogo Tyatqanya i Altaya, 
TIE, 21, 1954, s. 360; KSlE, 14, 1952, s. 48; S. S. gernikov, KSlE, 26, 
1957, s. 33; Debets, Trudi Kirgizkoy arh.-Etn. ekopeditsii, M. 1956, s. 10. 

* Bu irka Rus bilginleri "At nekir arast trki" demektedirler. Bk. s. 6. 
5 Buniara da Andronovo dpi diyorlar: TtE, si, s. 361 v.d. 

* Kiselcv, DlYS, s. 301. 

7 Debets, Paleoantropologiya, s. 138 v.d. 



48 ORTA ASYA 

bir kavim meydana gelmi§ti 8 . Altaylann yiiksek bOlgelerinde 
yasayan brakisefal beyazlar ise, Goktiirk devrine kadar bozul- 
raadan ya§amislardi. Bilhassa sonradan Goktiirk mezarlannin 
bol olarak bulundugu Kuray ovasmda, bu brakisefal beyazlara 
bilhassa Hun devrinde <jok olarak rasthyoruz 9 . Biiyiik Hun 
devleti iginde mongoloid unsurlar hareket kabiliyetine sahip 
olmu§lar ve muhtelif bolgelere gidebilmisjerdi. Bu sebeple 
Altaylarda da tek.tiik gekik gozlii insanlara rastlanmaktadir. 
Mesela 6 Nr.Ii Kuray mezarinda bir mongol gdrebiliyoruz 10 . 
Brakisefal olan bu mongoloid, bir Tunguz idi Halbuki §ibe 
kurganindaki mongoloid insan, bir dolikosefaldi. Brakisefal 
Mongollar umumiyetle Baykal golii kenarlarmda, Angara 
kit'asmda, Sibirya'da 50k yayihnis, olarak bulunuyorlardi. 
Neolitik devirlerde Selenga havzasi da bu irkla kapli idi 11 . 
Prof. Debets, bu bolgede bulunan kafalan olcmus, ve bu irka 
"Asiatik" admi vermi§ti 12 . Bu bolgelerde, M.5. IV-III. asir- 
lara dogru ta§ mezarlann §ekil bakinundan kismen degistigini 
ve yazili kayalarin da daha bollaftigmi gdruyoruz 1S . Bu sebeple 
eski mezarlara 1. Ta§ mezarlar ve ikincilere de 2. Ta§ mezarlar 
denmektedir. Bu mezarlarla birlikte irklarin da degi§tigi ve 
tiplere brakisefal mongoloidlerin hakim oldugunu gormekteyiz 14 . 
Bu degi§iklik biraz da Karasuk kulturiinun doguya dogru 
yayihsmdan meydana geliyordu 15 . Buyiik Hun devleti zama- 
nmda mogolistan'daki Noyun-Ula mezarlarmda ise doliko- 
sefal mongoloidlerin meydana ijiktigini goniyoruz 16 . Doliko- 
sefal mongoloidler umumiyetle Tunguz' 1 arm atalari olarak 
kabul edilmi§lerdi l7 . Bu antropolojik buluntulara gore, dyle 

8 BMFEA, 23, s. 205. 

9 Debets, ayni yerj BMFEA, 23, PI. XIII, 1. 
10 DtYS, s. 301. 

" Yu. D. Talko-Grintsevic, TKOPO, IV, 2, 1901, s. 102 v.d.; 
I. I. Gohman, Materiah po antropalogii drevnego naseleniya nizovev Selengi, 
KStE, s. 59-67. 

18 Paleoantropofagiya, s. 55. 

13 Ayni eser. ' 

14 Debets, Paleoantrqpologiya, s. 155 v.d.; Ese raz belokuroy rase v . 
Tsentralnoy Azii, Sovetskaya Aiiya, 5-6, 193 1; BMFEA, s. 157. 

15 BMFEA, 23, s. 157. .'" " 
u Debets, Paleoantropologiya, s. 1 19-123. 

17 Debets, ayni eser, s. 119; Sosnovskiy, Pliiognie flfogih, s. 308-309/ 



Bt)Yt)K HUN DEVLETl 49 

anla§ihyor ki, Biiyiik Hun devletinin dogu kisimlan, Tunguzlar 
tarafmdan idare ediliyordu. Bu da tarihi hadiseleri teyit eden 
bir durumdur. T'ungrhu veya Tunguzlar, Mao-tun'dan ewel, 
Gobi colune ve belki de Tula ve Qrhon kiyilanna kadar yayil- 
mi§lardi. Esasen yerleri ise §an-si'nin kuzeyinden ba§hyor ve 
§ara-Muren kiyilanna kadar uzaniyordu , w . Mad-tun, Tung-hu'- 
lann reisine 50k ani bir §ekilde taarruz ederek onlan maglup 
etmif ve halkim da esir etmi§ti 19 . Bu seferden sonra Tunguz'lann 
gene eski imtiyazlarmi kaybetmemis. olmalan 50k muhtemeldi. 
Eski hukumdar ailelerinin imtiyazlarmi kaybetmemesi, Orta 
Asya'daki gocebe imparatoriuklann hususiyetlerindendi **, Bu 
sebeple Noyun-Ula'daki prenslerin Tunguz olmasi, Hunlann 
Tunguz oldugunu ispat eden bir delil degildir. Hun devleti, 
bir kabileler konfederasyonuna dayamyordu. 

Buyuk Hun devletinin kurulu§u ile Orta Asya'nra dogu^ 
sunda bulunan kavimler, batiya dogru kayma ve yayilma 
imkani buldular 81 . Diger yandan Qin ve Hun devletlerinin 
munasebetleri neticesinde, Orta Asya'ya Cinlilerin de yayildigmi 
ve bu yayilis, ile Orta Asya'da Cin tiplerinden miiteessir olmus. 
yeni bir antropolojik tipin de meydana geldigini goriiyoruz. 
Kenkol kurganmdaki iskeletler bu yeni hadisenin birsahidi 
idiler 22 . Mongoloid unsurlar, yavas, yavas, bati Kazakistan'dada 
yayilmaga ba§lami§lardi 23 . Yenisey bdlgesinde, eski mongoloid 
sekene mevcuttu ?V Bunlarm yamnda Altayhlarla kan§mi§, 
Mogol ve beyaz karisum bir halk da vardl. 



18 De Groot, Die Hunnen, s. 52; Frartke, Geschichte, III, s. 169. 

18 De Groot, aym eser, s. 52. 

*° Uygurlarda "Bugu" ve Kitanlarda "Yao-lien" ailesi bu imtiyazin 
giizel ornekleridir (Belleten, 75, s. 370; Wittfogel, Liao, s. 5911,8611) 

" Debets, Trudi Kirg. arh.-etn. eksp., s. 5 v.d. 

• a Debets, aym eser, s. 1.1; V. V. Ginzburg, E. V. Jirov, Antro- 
pologifeskie materiah iz Kenkolskogo katakombrwgo mogilnika v doline r. Tolas 
Kirgizkoj SSR, SMAE, X, 1949; A. N. Yuzefovic, Dretmie ferepa is prkest- 
nosiey ozera Lobnor, SMAE, X, 1949; KSttMK, 4, 1950, s. 45 v.d. 

** V. V. Ginzburg, KSlE, 14, 1952; Debets, Trudi Kirg., s. 5. 

24 V. P. Alekseev, Mattriah po paleantropologii naseleniya Minusinskoy 
kotlovim Tasttkskqy kulturt, KSlE, 20, 1954, s. 52-58; Debets, Antrop. Jurnal, 
2> 1932, s. 30; Paleoantropologiya, M.-L., 1948/ s. 123-129. 

Orta Asya, 4 



5© ORTA ASYA 

x. Kuzey sinin kiiltiir ^evresi 

A. V. Davidova, Jvolginskoe gorodi§c, 25, 1956, s. 261-300; A. V. Da- 
vid ova i V. P. §ilov, Predvaritelniy otget o raskopkah Mjne-Ivolginskogo Goro- 
dise v 1949, ZBMN-lssl., 13-14, Ulan-Ude, 1952; V. N. Kononov, Tehno* 
logifeskaya harakterislika tkaney iz Mogil Ilmovoy Padi, SA, 8, 1946, s. 69-72; 
G. Sosnovskiy, Raskopki Ilmovoy Padi, SA, 8, s. 51-67; A. P. Okladnikov, 
Arheologifeskic issledovamya v Buryat- Mongolii, I AN, 195', Nr. 5, s. 447-449; 
Rabott Buryat- Mongolskoy Arheologigeskoy ekspeditsii v 1947- 1950, KSllMK, 
XLV, 1952, s. 41-44; htoriya Buryat- Mongolskoy ASSR, Ulan-Ude, 1954, 
s. 31, 33-35; G. N. Rumyantsev, K voprosu proishojdenii Buryat- Mongolskogo 
naroda, ZBMtK, 17, 1953, s. 30-61 (tarafsiz bir yazi degildir); G. P. Sos- 
novskiy, Rannie kofevniki Zabaykalya, KStlMK, 7, s. 36 v.d.; Plitofnie Mogili 
Zabqykalya, Trudi Otd. Pervo bitnoy kultun Gos, Ermitaja, 1, 1941, s. 273- 
309; L. Srenk, Ob inorodtsak Amurskogo kraya, II, SPb, 1899, R. 11.; Yu. 
Talko-Grintsevi^, Mattriah k paleoetnologii Z a ^ykalya, Trudi TKOPO 
RGO, 4, 2, 1901, s. 48 v.d.; Sudcinskoe doistorifeskoe kladbise v ilmovoy Padi, 
Trudi TKO RO RGO, I, 2, 1899, 27, 3, 4a. 

Antropolojik tetkikler: G. F. Debets, Paleoantropologiya, s. 55; Qerep 
ftloveka it plitoftioy mogili v hereksurin-Uri (Zabaykale), ZBMtK, 16, 1952, 
s. 63-67; I. I. Gohman, Materiali po antropologii drevnego naseleniya nizovev 
Setengi, KSlE, 20, 1954, s. 59-67; Zfibaykalya, Trudi Troitsko-Kyahtinskogo 
otd. Priamursk. otd. Russkogo Geogr. ob-va, 4, 2, 190 1, s. 102 v.d. 

tt ?V* y *' P * J ' Ilmovaya-Padi, Selenga nehrinin a§agi kisimlar.nda idi. 

Burasi, genel dzellikleri bakimmdan Noyun-Ula Hun kultiiriine 
50k benziyordu. Mezarlarda, agag eserlere, Qin ipeklilerine ve 
hatta kemikten yapilmi§ Hun yaylanna bile rastlamyordu. Bu 
kiiltur merkezi M,s. I. asra aitti. Olii gomme adetleri de Hun- 
larmkine 50k benzemektedir. 

Ust-Kyahta bolgesine yakm olan tlmovaya-Padi'de bu 
devreait 160 mezar bulunmu§tu. Noyun-Ula'daki Hun eser- 
lerine benzeyen ta§tan mezarlarda 85 , oliiler sirt ustii yatinlnu§ 
ve ba§lan da kuzeye konmu§tu. Yaylarm kemik kisimlarma ait 
kahntilar* 6 ve demirden ok u^lari Orta Asya kulturunun; Qin 
usuliine gore yentek yemek igin kullamlan ^ubuklar^ 7 da Qin 
tesirlerini gosteriyordu. Bu arada Qin aynalan ve Qin kuma§- 



■■*» G. P. Sosnovkiy, Raskopok Ilmovoy Padi, SA, 8, 1947, s- 64 v.d. 

** Ayni eser, s. 63, ris. 13. 

"■ Ayni cser, s. 56, ris. IV, 5, 6, 7. 




BUYUK HUN DEVLETt 51 

Ian da ele gecmisti a8 . Bu buluntular, Hunlarm gerilemege ve 
Qinlilesinege dogru gittikleri zamana aitti. Noyun-Ula mezar- 
, Ian da bu devre aitti. Burasinin Hun kulturuniin Selenga boyun- 
dan kuzeye gikismi gosteren bir inerkez olmasi bakimindan 
biiyiik bif degeri vardi (bk. Lev. 4 t 2). 

Hun kulturunun kuzey sinirmi en' giizel bir sekilde karak- 
terize eden bir buluntu yeridir 29 . Hendeklerie cevrilmis, birgok 
iskan yerlerine rastlanmis, olunmasi, Turk tarihi tetkikleri baki- 
mmdan burasinin degerini bir misli daha artirnu§tir. Bu bolgeye, 
Noyun-Ula'daki Huri 30 ve Minusinsk* teki Kirgiz kiilturu 31 
esash bir §ekilde tesir etmisti. Bu kultiir, bilhassa biiyiik kiipler 
ile nazan dikkati gekmektedir 32 . Digex <janak gomlekler de 
gerek tip ve gerekse tezyinat bakimindan Qin eserlerini 33 
hatirlatmakta idiler. Hatta bazi kaplar uzerinde <pince kitabe- 
ler de bulunmusta. Bir kitabeye gore 3 *, tvolgi'yi M.6. I. ve 
M.s, II. asirlar arasinda ya§ami§ bir yer kabul ederek tarihliye- 
biliyoruz. Buranm iskanmm M.o. II. asirda, yani Biiyiik Hun 
devletinin kurulu§u ile ba§lami§ olmasi da kuwetle muhte- 
meldir. 

Bu bolgede baflica tig buluntu yeri vardi. 1 .. Merkez, Verhne- 
Udmskin iginde idi ve bulunan eserler de Sibirya kulturunun 
tesirieri altrada kalnu§lardi. 2. Merkez, Verhne-Udinsk yakm- 
larmda Kin-shi-so'duf . Burada da Qiix tesiri fazla idi. 3. Merkez 
Troitskoiavsk kurganlan idi (Lev. 4,2). Bu mezarlarda hayvan 
mucadeleleri sahnelerini ihtiva eden bronz tokalar, kupeler, yu-. 
ziikler, ta§tan inciter, demir gemler, halkalar ve ok uglan bulun- 
mu§tu. Bu kurganlarda demir e§yalann da bulunntasi, bize Hun- 
larm kuzey sininnda artik saf bakir gagmm bitip demir devrinin 

28 Aym eser, s. 6a, ris. 12; burada bulunan kuma$lar, teknik baki- 
mindan Noyun-Uta'dakilere benser: V. N. Kononov, Tthwlogifeskqya 
karakteristika tknaty iz mogil Ilmovoy Padi, SA, 8, s. 69-72. 

*' Sosriovskiy, PlDO, 4, 1934* s. 156-156; Davidova, SA, 25, 
261-300. Bu bahsin bibliyografyasi i$in bk- s, 135. 

M SA, 25, s. 299. 

sl SA> 25, s. 270. 

M SA, 25, ris. 9; kars. : Kozlov, Severnaya Mongoliya, s. 10; ris. 2; Ta 1- 
ko Grintsevis, TKOPO, IV, s. 48-49; Sosnovskiy, SA, 8, 1946, s. 63. 

** SA, 25, ris. 8; Archaeologia Oricntalis, 5, 1946, Tabl. 36, 17-19. 

** SA, 25, ris. 13, s. 282, n. 1. 



falgifcahrtulan 



V«ri».(I«Mfc 



52 



ORTA ASYA 




/ . . 



Levha 4 — Hun £agi Baykal golii yore^i buluntulan: i. Baykal 
6tesi; 2. Baykal giineyi. 



BUYUK HUN DEVLETl 53 

ba§ladignu gosterir. Burada Qin'deki Han sulalesine ait paralar 
da bulunmu§tu. Bu paralar M.6. 118 den, M.S. 589 a kadar 
rayigte idilef. Bu suretle bu bolgenin kronolojisinin tesbiti igin 
bir terminus post quern, yani M.6. 118 tarihini bulmu§ oluyoruz. 

2. Qin sinin kultiir gevresi 

Alekseyev, Sudbt Kttayskoy arheblogii, iRAlMK, 3; 1924; J. G. An- 
derson, Ostasiatiska Samlingarna nyforvary 1936 - 1929, Stockholm, 1937; 
Der Weg uber die Steppen, BMFEA, I, s. 14; Selected Ordos bronzes, 5, 1933, 
s. 143 v A.; Hunting magic in the any mal style, BMFEA, 4, 1932, s. aa; Some 
folklore notes in Haslunds jabonah, ESA, IV (Kurt efsanesi hk.); D; Anucin 
Notices sur quetques iples anciennes en bronze, trouvies dans la Russie meridionale et 
en Sibirie, Congr. Infenv Arch, a Moscou, 1893: T. J. Arne, Die Funde 
von Luan-p'ing und Hsuan-hua, BMFEA, 5, s. 167; B. Bogaevski, Kitay 
nazare istorii, Nov, Vost., 7', 1925; C. Hentze, Beitrage zu den problemen des 
eurasiatischen Tierstiles, OZ, VI; Fruhehinesischen Bronzen, II, Antwerpen; 
B. Loafer, The bird-chariot in China and Europe, Boas anniversary volume, 
1906; Sino-tranica, Chicago; Chinese clay figures, Chicago; jade, A study in 
Chinese archaeology and religion, Chicago, 191 2; E. Minns, The Baron de 
Baye's antiquities from North-East Russia and Siberia, AJ, 3, 1923; The Schyti- 
ans and the Northern nomads, Cambridge ancient history, 3, 1925, Ch. 9; 
Small bronzes from Northern Asia, AJ, 1929; P. Reinecke, Uber einige Bezi' 
ehungen der Altertumet Chinas zu denen des skytisch-sibirischen Vdlker, ZE, 1897; 
J. N. Roerich, Suf les pistes de VAsie Centrale, Paris; M. Rostovtsef, Inlaid 
bronzes of the Han dynasty in collection of C.T. Loo, Jaris-Bruxelles, 1927; Le 
centre de VAsie, La Russie, la Chine et he style animal, Seminarium Kondakovi- 
anum,, Prag, 1929; S. F. Oldenburg, Russkaya Turkesianskaya ekspeditsiya 
1909-1910 gg., Kratkiy otcet, SPb., 1914; C. S. Seligman, Bow and arrow 
symbolism; ESA, IX; A. Salmony, Eine chinesische Schmuckform und ihre 
Verbreitung in eurasian, ESA, IX; Sino-Siberian art, Paris; Neues Uber ostliche 
Kunst in russischen Museen, Die Weltkunst, Berlin, Bd. 22; Zoltan Takacz, 
Huns et Chinois, Turan, 5, 1918; Chinesisch-Hunnische Zusammenhdnge, Archa- 
eologia Ertesito, 1927, s. 146-319; Urchinesisches in der chinesischen Kunst, Wiener 
Beitrage zur Kunst und. Kultur Asiens, Wien, III, s, 40 v.d.; V. J. Tol- 
macef, Les antiquiUs Scythes en Chine, ESA, IX; Chinesische Bogen-Pfeile, ESA, 
IX; Umehara," S., Skina kodai no doriki nitsuite, Toho Gakuho, Kyoto, 50; 
Uber die Bronzezeit in China, OZ, XII; Joachim Werner, Fund Bosporeai\- 
schen MUnztn in Dzungarei, ESA, VIII; Z w ' stellung der Ordos Bronzen, ESA, 
IX; P. Yetts, Chinese contact with Luristan Bronzes, Burlington Magazine, 
1931; The George Eumorfopoulos collection, London 1929; The horse a factor 
in early Chinese history, ESA, IX; L. V. Simonovskaya, Voprost periodizasii 
drevney istorii Kitaya, VDt, 1950, Nr. 2; A. A Zaharov, Istorifeskoe obozrenie 
narodno seleniya Kitaya, Trudj clenov Rossiyskoy duhovnoy missii, I, s. 156 v.d.; 
Kiselev, DlYS, s. 312. 



54 ORTA ASYA 

HuT Jum* - * Cin'in kuzeyinde seyahat eden seyyahlar, pazarlarda a$ik 

olarak satilan bronzdan yapilmis, binlerce esere rastlamis,lardi. 
Ekserisi elbise susleri veya at ko§umlarina ait pargalar olan bu 
bronzlar, kendilerini Cin eserlerinden bariz vasiflan ile kolay- 
bkla aymyorlardi. Bu sebeple Cin antikacilan bu eserleri 
"Iskit" adi ile adlandirmakta idiler. E. H. Minns ve Read 
gibi bilginler, ilfm aleminin nazan dikkatini bu eserler iizerine 
c,ekmekte gecikmediler 35 . Bilindigi iizere gerek Hunlar ve 
gerekse onlarm atalan, Cin smirlannda onemli akmlarda bulun- 
mu§lardi. Hatta muazzam Qin seddinin bile onlarm akm- 
lanmn durdurulmasi icin yapUdigi soylenirse, bu akinlarm 
eheramiyeti hakkinda bir fikir verilebilmi§ olur. Hunlann Qlin 
smirlanndaki hatiralan olan bu eserleri en iyi bir §ekilde nesreden 
bilgin, tsvecH J. G. Anderson oldu 38 . Prof. Minns ise bu 
eserlerin biiyiik bir kismmm Ordos bolgesinden geldigini 
nazari itibare alarak, bunlann- admin "Ordos bronzlan" 
olmasim teklif etti. Ve bu teklif kabul edildi 37 . Bu kiilturiin 
yayih§ sahalanni muayyen bir smirla tesbit etmek isteyecek 
olursak sirurlanrruzi soyle gizebiliriz : Bu hat doguda Jehol'den 
ba§lar ve batida Kansu'daki Chen-fan'a kadar uzanirdi. Bu bol- 
genin icjne Ho-pei ve Shan-si de katilmabdir 38 . J. Eriksson 
tarafindan gene ayni bdlgede toplanan bronzlar da Hun kultiir 
tarihi bakimindan biiyiik bir deger tasnlar. Eserlerin ekserisi 
Pekin'deki pazarlardan elde edilmisti. Bu gibi eserleri toplayip 
ticaretini yapan Paris f irmalari da sunlardi : C. T. Loo ve Wan- 
nieck. Birinci firmaya ait bronzlar, Dr. Salmony tarafindan 
nesredilmi§ti. Tamnmis, Paris kolleksiyonculan arasmda D. 
WeilTin eserleri de iizerinde durmaga deger tiplerdendir. 
Ordos bronzlannin tngiltere'deki en tanmml§ kolleksiyonu 
George Eumorfopoulos idi. Tamnmis, kolleksiyonlardan Kaptan 
Mayer, Nixon ve Ton Yin'in en onemli eserleri, J. G. Anderson 
tarafindan ne§redihni§ti 40 . 

** Minns, AJ, 1929, s. 88. 

M BMFEA, I, s. 140; BMFEA, 4, s. 221; BMFEA, 5, s. 143-154. 

* 7 BMFEA, 5, s. 144. 

88 BMFEA, 5, s. 143 v.d. 

** Ayni eser, ayni yer. 

" Skythika, I, fig. 9. 






BUYtlK HUN DEVLETl 



55 



Prof. Anderson, Ordos'ta bulunan bronz Hun eserlerini 
cinslerine gore soyle tasnif etmisti 41 , i . Gakilar ve kiigiik bigak- 
lar; 2. Baltalar ve kazmalar; 3. Zincirler; 5. Kajiklar ve siis 
e§yalari; 6.Kaplar; 7. Kamalar ve hangerler; 8. Tokalar; 9. 
diskler ve diigmeler; 10. At figiirleri v.s.' ; 11. Igneler ve diger 
takma siisler; 12. Geyik ve deve resimleri; 13. I^oyun ve kegi 
resimleri; 14. Argali koyunu; 15. okttzve okiiz ba§i figiirleri; 
16. Et yiyici hayvaniar ve domuz resimleri; 17. Yirtiei kus,larm 
ba§lan ve kirpi resimleri. 

Bazi bilginler Orta Asya halklarmm birer avci ve goban 
olduklarmi du§iinerek, bu eserlerde giinliik hayatm tezahiir 
ettigine inanmi§lardi. Hatta daha ileri giderek Hunlarm tote- 
mist oldugunu iddia edenlere de rastlamaktayiz. Halbuki 
Hunlar tek tannh bir Gok dihihe inanmakta idiler. Tek Tanri'ya 
inanan bir kavimde totem aramak biraz giigtiir. Bunlar olsa 
olsa eski Hun inane ve eftanderinin bir kalmtisi olabilirlerdi. 
Nitekim Goktiirkler totemist olmadiklan halde, kendi aralarmda 
anlattiklari bir kurt efsanesine inamyorlar ve kurt basmi da 
milli bir arma olarak ta§iybrlardi. 

Luan-p'ing, Peking'in kuzey dogusunda, Jehol eyalethv 
dedir. 1920 senesinde bu bolgede de bdi miktarda Hun bronz- 
lari ele geeti. Bu bolgedeki Hunlarm Turk irkmdan gelmis, 
olmalari gok giictu. Bunlann tarn Mogol veyahut da Turk- 
Mogol kansimi olmalari gok muhtemeldi. Bilhassa kemikten 
yapilmis/ ok uglan, Hun kiiltiirii bakimindan biiyuk bir deger 
ta§ir. Mezarlarda bol miktarda elbise susleri elde edilmistir. 
Bunlar arasmda hayvan §eklinde figiirlere de rastlamaktayiz. 
Hayvan figiirleri ekseriyetle at ve kaplanlan tasvir ediyordu. 
Bunlardan ba§ka ku§ak tokalan ve tokalara ait gergeve ve 
igneler, bronzdan yapilmis, diigmeler, bronz inciler, gerdanhk 
ve diger asma siislere ait unsurlar ve bronz safihalar da Hun 
kultiirunii karakterize ederlerdi. 

Bu yer, Jehol eyMetinde, Shang-pan-ch'eng koyu yakin- 
lannda idi. Elde edilen eserler, Luan-p'ing buluntulanna gok 
benzemekte idiler. Mezarlarda Cin paralan da bulunmu§tu. 



Dial 



Lau-P'ing'ae 
HuaknRare 



Hnrin 
MUtartt 



« BMFEA, 5, T. IX, 2; Borovka, Schytean art, T. 49 B. 



56 ORTA ASYA 

Bu paralara dayanarak, Prof. Karlgren veArne, Hsuan-hsua 
kulturlerini M. 6. 700 ile 250 arasma koymu§lardi. Buradaki 
Cin tesirleri diger yerlerdekine nazaran daha fazla idi . Hsuan-hua 
ile Luan-p'ing kiilturleri arasmdaki benzerlik o kadar buytiktur 
kij eserlere ilk baki§ta her iki kiiltur merkezinin de aynizamana 
ait oldugunu kolayca anhyabiliyoruz. Her iki kultiirde de 
bronz, onemli bir roi oynamakta idi. Demirden yapilrms, tek 
e§yaya Luan-p'ing mezarlarmda rastlamaktayiz. Cerceveli geyik 
figiirlerini, Kafkasya'da M.6. 400 senelerinde; Giiney Rusya'da 
ise M.6. 300 senelerinde gormekteyiz. Arne, ilmi tetkikleri 
sirasmda, bu kiiltiiriin M.s. IX. asra ait Bati Sibirya kulturii 
ile benzerlik gosterdigini hayretle miisahede etmi§ti. Bizce 
bunda hayret edilecek bir taraf yoktur. Bilindigi iizere bu 
bolgede, onceleri Hunlar ve daha sonra da Avarlatr ve Goktiirk- 
ler (pinlilere kar§i akinlar yapmi§lardi. Ozet olarak diyebiliriz ki 
Hsuan-hua kultiirii, Hunlann atalan ile birlikte Bttyiik Hun 
devleti ve hatta Goktiirk cagmm kulturlerini bjile kendinde 
toplamakta idi. 
^ •utibnan Gin'in kuzeyinde, Sibirya'da ve Giiney Rusya'da birbirine 

wmmwumfamrf benzeyen eserler sayilamiyacak kadar 90k bulunmakta idi. 
Bunun sebebi ne idi? Bunun sebebi, her iki bolge arasinda bir 
kavmin bulunmasi ile izah edilebilirdi. Bu kavim de Hunlardan 
ba§ka birkimse degildi. Orta Asya'daki Turk kavimleri 
mu§terek bir kiiltur ve san'ata sahip idiler. Bu suretle 
ortadaki Turk kultiirii, batida Giiney Rusya step- 
lerine ve Doguda da Gin'in kuzeyine tesirler yap- 
mi§ti. Hayvan miicadelelerini tasvir eden bronz eserler, bu 
san'a&n esas konusunu te§kil ediyordu. Bunlara Cin'in kuzeyin- 
den Macar ovalarma kadar bol bir §ekilde rastlamaktayiz. 
Ordos bronzlarmda bttyuk bir yer tutan at giire§i tasvir- 
lerinin izahmi ancak Cin kaynaklarmda bulabiUyoruz. Kir- 
gizlar her sene yeti§tirdikleri atlari gure§tirirlerrni§. Ve bu 
giireste birinci gelen ata ve yeti§tiricilerine miikafatlar verilir- 
mi§. Ayni an'aneyi bronzlar uzerinde hakkedilmis, olarak da 
goriiyoruz 42 . Buna benzer diger bir sahneye de Loo kolek- 
siyonundaki bir bronz uzerinde rasthyoruz. Deve ve kaplan- 

43 CL Trever, Exc. in Northern Mongolia, s. 13. 



BUYUK HUN DEVLETl 57 

lann mttcadelesi de Sibirya ve Ordos bronzlannda biiyiik bu- 
yer tutar 43 . Ordos'taki Hun san'atinin ozelliklerinden birisi de 
eserlerde iki veya daha ziyade hayvamn karsihkh ve simetrik 
bir §ekilde tasvir edilmesi idi. Ayiu tislup, Giiney Rusya'da ve 
Sibirya'da da 50k yayilmi§ti. Bicak ve kamalarin saplan iizerin- 
deki simetrik hay van figurleri de, Hun kulturunde bol miktarda 
goriilmekte idi. Hayvanlar "S" §eklinde bukulmu§/ve tasvirleri 
de bu §ekilde yapilmi§ti. Boyle bir usluba, Ordos'taki Hun 
eserierinde de 50k rastlamaktayiz. 

3. Merkez Bolge kiiltiir cevresi 

NOYU N-U LABULUNTULARI 

Rapor ve tetkikler: Archaeologia Orientalis, B. series, I, 3; G. I. Borovka, 
Arheologigeskoe obsledovanie srednego Ufeniya reki Toh, "Severneya Mongoliya, 
II, L., 1927; Grieckische Stickereien aus der Mongolei, Die Antike, III, 1927; 
Wanderungen eines archaisch-griechischen Motives uber Skythien und Baktrien nach 
Altchina, 25 Jahre Romisch-germanische Kommision, Berlin u. Leipzig, 1929; 
S. V. Kiselev, DlYS, s. 318 v.d.; P. K. Kozlov, Kratku otfeti ekspeditsiy 
po issledovaniyu Mongolii v svyazi s Mongolo-Tibetskoy ekspeditsey, L., 1925; 
Bahisleri: P. K. Kozlov, Severnaya Mongoliya Noin Ulanskie pamyatniki; 
S. Teplouhov, Raskopki kurgana v gorah Noin Ula; G. Borovka, kulturno- 
istorifeskae znafeniye arheologipeskih nahodok ekspeditsii ; C. Trever, Excavations 
in Northern Mongolia, 1924-1925; L., 1932; P. Yet ts, Discoveries of the 
Kozlov expedition, Burlington Magazine, April, 1926; G. Borovka, Die 
Funde der Expedition Kosfovo in der Mongolei, 1924, 1925, Arch. Anzeiger, 41, 
1948, s. 342 v.d. .'■'■■' 

M.o. I. asnn ba§langiclarma ait olan Noyun-Ula buluntu- 
lan, Biiyiik Hun devletinin dogu kismmdaki Mogol irkmdan 
olan kabileleri idare eden prenslere aitti. Bu buluntular, Hun- 
lann gerilemege ba§ladigi ve biiyiik olcude Gin an'ane ve kill-' 
tiirlerini kabul ettikleri devte tesadiif eder. Bu mezarlardan 
§ikan esjalardan, bu bolgelerde hie gorulmemi§ bir, kiiltiir 
hazinesi karsmnda oldugumuz anlafihr. Bu hazineler, §uphesiz 
ki Biiyiik Hun devletinin siyasi kudret ve kuweti sayesinde 
toplanabilmisti. Mezarlardan gikan oluler, mongoloid irka 
mensuptular. Tunguz olan bu Mogollar hakkmda irklar bah- 
simizde izahat vermi§tik. 

"Burlington Magazine, 1926, April. 



58 



ORTA ASYA TARlHt 



1924- 1925 yillarmda Rus Cografya Kurumu'nun ara§tir- 
malafi arasmda, P. Kozlov Kuzey Mogolistan'da bazi kazilar 
yapmak vazifesi ile yola gikanlmi§cli. Kiymetli bilginlerden 




Lcvha 5 — Hunlara ait Noyun-Ula buluntulan: 1. Elbiseler; 2. §apka- 
lar; 3. Sa? orgiileri; 4. Kisa sizme; 5. Efsanevt arslan ve kulakli kartal. 

miite§ekkil olan bu heyet, kazilarmm siklet merkezini Selenga 
nehri havzasmda Noyun-Ula daglanndaki kurganlara inhisar 
ettirmiglerdi. Yamaelarda ve nehirlerin kenarlarina u§ grup 
halinde yayilmi§ olan 212 kurgan biter birer kazildi. Bu kur- 
ganlardan 1, 6, 12, 23, 25 nuraara ile gosterilenler Hun prens- 
lerine ait idiler. Hun prensleri umumiyetle yuksek daglara 
gomtilmekte idiler. Mezann icine dolan kar sulan cabueak 
donuyorlar ve asurlarca erimeden kabyorlardi. Bu sebeple 
kuma§lar, aga^eserler ve hatta cesedler ciirumeden zamanimiza 
kadar gelebilmi§ierdi. Mezarlann di§ kismi piramid §eklinde 
ta§ ve toprakla yukseltiliyordu. Mezann 15 kisttu umumiyetle 



BUYt)K HUN DEVLETl 59 

iki bolumden te§ekkul etmekte idi. Mczar $ukurlan tedrici 
olarak derinle§iyor ve bir dehlize giriliyordu- Bu delhizden 
tabutun kondugu boliime geliniyordu. Tabut bu ic hiicrede 
9 m. derinlikteki bir kuyu icme gomiilmu§tu. Bu hucre mun- 
tazam kesilmis, kalas ve kiitiiklerle kaplanmi§ti. Tabutun uzun- 
lugu tie, metre kadardi. Bazi tabutlarm kapaklarmda ipek kuma§ 
kahntilanna da rastlanmi§ti. Bu kalmtilardan, tabutlarm ipek 
kuma§larla kaplandigmi anhyabiliyoruz. Kuma§larm iizerinde 
altm plakalarm ve tutkal izlerinin bulunmasi, altin plakalarla 
stislendiklerini ve tabut uzerine yapi§tirildiklarmi gosterir. 
Tabutlarm ic yiizunde lake ve boya izlerinin de gorulmii§ 
olmasi, evvelce tabutlarm icmin boyanarak siislenmis, oldugu 
kanaatmi dogurmaktadir. 6 Noli kurganda, suslenmi§ bazi 
mobilya ayaklan da ele gecmi§ti. Bu ayaklara dayanan bazi 
bilginler, onceleri Hun tabutlarinm ayakh olduklanru iddia 
etmi§lerdi. Mezarlarin koridorunda matem alameti olarak 
yagh kuma§lar da bulunmu§tu. Okuyuculanmiza Hun prens- 
lerinin mezarlan hakkinda daha genis, bir fikir verebilmek 
iimidi ile bu kurganlardan ikisini daha teferruath olarak tasvir 
edecegiz (bk. Lev. 5). 

Cin ve Iran kuma§lannin en giizellerini bulabildigimiz bu 
kurganda adeta biitun ev e§yalan toplanmi§ gibidir. Muhtelif 
fekillerdeki at takimlarinin yaninda boyundan baglanan insan 
ba$hklan, pantalonlan da bulunmu§tu. Mezann sadece giiney 
koridorunda yirmiden fazla ipekli nev'ine rastladigimizi soy- 
lersek bu kurganm icinden <;ikan e§yalar hakkmda acik bir 
fikir verebiliriz. 

Bu mezann en me§hur eseri bir Hun portresini ihtiva 
eden kuma§ parcasi idi {Trever, T. I). Burada 85 tane altm 
plakanm bulunmus, olmasi bu prensin serveti hakkmda bize 
bir fikir verebilir. Bundan ewelki mezarda kaplar daha ziyade 
agactan yapilmi§ti. Burada ise kaplarm ekserisi bronzdan yapil- 
nu§ ve madeni idi. Hatta bir vazo icinde cay kahntilanna da 
rastlanmi§ti. 

Bu kazilarda elde edilen eserler, Borovka, M. Ebert, 
P. Yetts, G. Trever, Kozlov, A. Alfoldi, N. P. Tihonov 
ve Hentze tarafmdan incelendiler. C. Trever, Noyun-Ula 



*tt « N»Ja 



Hn>| 

■it J5 ftaJa 



60 ORTA ASYA 

mczarlarinda bulunan e§yalan ba§hca (19 gruba ayirmi§ti: 
1. Qinden getirilmi§ es,yalar; 2. Yakin §arktan veya Giiney 
JRusya'dan gelmi§ e§yalar; 3. Yerli olarak yapilnus, Hun eser- 
leri. Bu simflandirmayi biz de kabul ediyoruz. §imdiye kadar 
bilginleri ilgilendiren eserler, daha ziyade Batidan ve Cin'den 
gelen eserler olmu§tu. Bu sebeple Hunlar tarafindan yapilan 
e§yalax hakkindaki bilgilerimiz hala karanhktan kurtulamami$tir. 
^^** i * 1 Mezarlara giren sularm donmasi, aga$ eserlerin ve ku- 

mas,lann uzun zaman bozulmadan saklanmasi icin miisait bir 
muhit yaratmifti. Fakat bu rutubet diger yandan da madeni 
e§yalarm curiiyiip kaybolmalarma sebep olmu§tu. Elimize ge§en 
keceler iizerinde umumiyetle renkli yun. iplikleri ile yapilnus, 
aplike tezyinata rasthyoruz. Bu teknik, Hun san'atinm en onemli 
hususiyetlerinden biridir. Dokuma teknigi, ya Gin veyahut 
da Bizans teknigi ile ayni idi. Eserlerin Rus miizelerinde bulun- 
masi, Hun kumaskiri uzerinde tetkik imkanim ortadan kaldir- 
maktadir. Fakat kuma§ ve kegeler iizerine yapilan bu aplike- 
ifleme teknigi biiyiik bir ihtimal ile Hunlara ait idi. 

Tanmnus, Cin san'ati mutehassislanndan P. Yetts, Noyun- 
Ula'dan gikan Qin kumaglan uzerinde ozel bir §ekilde cah§ti. ' 
P. Yetts, kuma§lar iizerindeki Qince yazilari da okudu. Ve bu 
husustaki bilgimiz oldukca kati bir §ekil aldi. Diger taraftan 
Japon/'S. Umehara tarafindan Kore ve Man^urya'da yapilan 
hafriyatlar da ortaya*bazi meseleler $ikardi. Biraz daha mu- 
ahhar olmalanna ragmen Kore buiuntulari, Noyun-Ula ile 
biiyiik bir yakinhk gostermekte idiler. Bu benzerlik bilhassa ku§ 
resimli agag kaplarda kendini agik olarak gosteriyordu. Bundan 
da anlasddi ki Biiyiik Hun devleti Kore'den tstanbul'a 
kadar olan saha ile bir munasebet kurmu§tu. 

4. Altay kiiltiir gevresi 

KATANDA BULUNTULARI 

Raporlar: W. Radlof, Aus Sibirien, II, s. 68-143; Sibirsku drevnosti, 
ZRAO, Novaya seriya, 7, s. 147-126; A. Zafaarov, Antiquities of Katanda 
(Altai), Journal of Antrop, Inst., 55, 1925, s. 37-57; Materiah po arheologii 
Sibiri, Trudi -GlM, I, 1926, s. 169-178. 

Tetkikler: E. H. Minns, Scythians and Greeks, s. 248-250; Kiselev, 
DlYS, 339-341; S. 1. R u de nko, Skifskaya problema i Altayskie nahodki, IAN, 
1944, 6; E. C. Vidonova, Katandinskiy halat, Trudi GlM, 8, 1938, s. 169-178. 



Bunkum gin re 
Kan lie 
•ebctleri 



BUYUK HUN DEVLETl 61 

Altay'da Biiyiik Hun devletinin kiiltiiriinii temsil eden 
ba§hca kurganlar §unlardi: Katanda, Pazirik, §ibe. Hemen 
hemen ayni devre ait olan bu kurganlar, Altay bolgesinin en 
eski pirens mezarlan idiler. Radlov, Katanda bolgesinde iki kur- 
gan tipi tesbit etmi§ti. Bunlardan birincisi biiyiik tip, digeri de 
kiigiik tip mezarlardi. Biiyiik kurganlar, kiiciiklere nazaran 
daha eski idiler. Biiyiik kurganlarm hepsi de mezar hirsizlan 
tarafindan bir defa yoklanmi§ti. Fakat hirsizlar, ekseri kurgan- 
larda tabutun gomuldiigii yere kadar inememislerdi. Bu kur- 
ganlardan birinin ic kismmin geni§ligi 20 metre kadardi. Bu 
geni§ kurganda alti tane at iskeleti bulundu. Ele gecen e§yalar 
arasinda, egri bir Turk kilici da vardi. Mezar odasi yukandan 
a§agiya dogru daralmakta ve orta kisrrunda ise tabutlarin 
kondugu yer bulunmakta idi. Tabutun kondugu yerin tavara 
ve yan duvarlan biiyiik karagam kiitiikleri ile kaplanmi§tr. 
Iki ceset, iicer ayakh iki sedye iizerine birakilmi§ti. Iskeletlerin 
boylan 1,80 nietreye yakmdi. Oyle anlasdiyor ki, bu mezarda 
insanlarla hayvanlarm gomiildiikleri yerler birbirinden kahn 
bolmelerle aynlmi§ti. Iskeletlerin ba§i doguya dogru konmu§tu. 
Elde edilen bashca buluntular cue yapilmi§ agac hay van figtir- 
leri ile buzlar arasmdan cikanlan elbiseler idi (Lev. 84). Altin 
kakmah dugmeleri, altin susleri bulunan bu elbiseler, kirmizi ve 
ye§il kuma$lardan yapilmisU. Bazi bilginlerin fikrine gore Ka- 
tanda elbiseleri Iran elbiseleri ile ayni olabilirlerdi. Bazilan ise 
bunlan bugiin dahi Sibirya'da ya§ayan elbise tipleri ile mukayese 
etmis,lerdir. Biz de bu ikinci gruptan olan bilginlerin f ikirlerine 
isjtirak ediyoruz, Katanda kurganinda bulunan agac oymalar 
Noyun-Ula'daki eserlere 90k benziyoflardi 44 . Bu oymalan Ural 
bolgesi ve Giiney Rusya'daki eserlerle de mukayese edenler 
Vardir. Katanda'da bulunan atlar da cins itiban ile Pazuik 
atlanna beriziyorlardi. Katanda kurganlafiiun Kronolojisi de 
munaka§ahdxr. Katanda kurgam M.6. II-I. asirlara ait olmah 
idi 45 . 

44 Trever, Exc. in Mongolia, PI. 32-1; DlYS, s. 341; BMFEA, 23, 

** Guney Rusya ile mukayesesi iqin bk. DlYS, s. 342-343; Katanda 
atlan: DlYS, s. 341 ; Kronolqji i^in bk. A. A. Gavrilova.,~Raskopki Mogilnika 
Katanda II, SA, 27, 1957, s. 267. §ibe'nin ilk devirlerine tesadiif eder. 



6a ORTA ASYA 

l 



PAZIRIK BULUNTULARI 



Raporlar ve tetkikler: t v Y. Baranov, Merzlota v "Skifskih" mogilah 
urofisa Pazmk v Gormm Altaya, tVGO, 85, 3, 1953, s. 269-278; M. P. Gryaz- 
nov, Raskopkt knyajeskoy mogih na Altaya, 1928, Celovek, Nr. 2-4; The Paztrtk 
burial of Altai, AJA, 1, 1933, s. 41 v.d.; Pamyatniki Mayemirskogo etapa epoha 
rannih kogevnikov na Altae, KStlMK, 18, 1947; Penny Pazvnkskiy kurgan, 
Leningrad, 1950; U dakkogo proslogo Altayskogo kraya, Barnaul, £950; Minu- 
sinskie kamennu babt v svyazt c nekotortmi novirhi materialami, SA, 12, 1950, 
s. 217-250; S. V. Kiselev, tz robot Allayskoy ekspeditsii GlM v 1934, SE, 
*935> i;Altay v Skifskoe vremya, VDl, 1947, 2; DtYS, M.-L., 1951,8. 326-392; 
M. F. Rozen, Nekotorte novie datuae drevnih gormh rabotahna Zmeinogorskom 
rudnika naAltaye, SA, 16, 1952, s. 327-330; S. I. Rudenko, K paleoantropologii 
Tujnogo Altaya, Sb. "Kazaki", L., 1930; Skifskoe pogrebeniye Vostognogo Altaya, 
Soobjeniya GAlMK, 1931,1; Skifskaya problema i Altayskie nahodki, L\N, 
Ser. tstoriya i fil., 1944, Nr. 6; Vloroy Pazirtkskiy Kurgan, L., 1948; Drev- 
neysaya Skifskaya Tatuirovka, SE, 1949, 3; Kultwa Altaya vremeni soorujeriiya 
Pazntkskih kurganou, KStlMK, 1949 26; Predvaritelnoe soobsenie raskopkah 
v Ulagane 1947, SA, 1949, 11; Taturiovka Asiatskih Eskimosov, SE, 1949, 1; 
Raskopki Pazmkskoy gruppx kurganov, KSllMK, 1950, 32, s. 11-25; Drevney 
istorii gornogo Altaya, VI, 1950, 2, s. 155-159; Pyatty Pazvnkskiy kurgan, KStlMK, 
^S 1 * 375 Gornoaltayskie nahodki i skifi, M.-L., 1952; Tenkidi i$ih bk. SA, 
*9> *954j s - 328-335; Kultura naseleniya gornogo Altaya v Skifskoe vremya, M.-L., 
*953; K voprosu o datirovke i istoriko-kultumoy otsenke Gornoaltayskih nahodok, 
SA, 27, 1957, s. 301-306; S. A. Semenova, Obrabotka dereva na drevnem 
Altae, po materialam Pazirtkskih kurganov, SA, 26, 1956, s. 204-226; S. M. 
Sergeev, V reznth kostyanih ukraseniyah konskoy uezdi, iz "Skifskogo" Kurgana 
na Altae, SA, 8, 1946, s. 289-292; V. S. Sinyaev, Materiah k arheobgifeskoy 
karte Nijnego Cuhma, SA, 13, 1950, s. 331-340} K. F. Smirnov, Ruden- 
ko'nun "■Gornoaltayskie nahodki i Skifi" adh kitabimn tenkidi, Vl, 1953, 2, 
s. 1 19-122. 

Antropolojik tetkikler: G. F. Debet s, Paleoantropologiya, s. 141 v.d.; 
V. V. Ginzburg, Materiah k antropologii drevnego naseleniya Vostognogo Ka- 
zahstana, KSlE, 14, 1952, s. 84-90 (bu tetkik daha ziyade Irti§ boylanndaki 
buluntulara aittir). 

Pazmk buluntulan muteaddit yerlerde dagmik olarak 
serpilmi§ bircok mezarlardan mute§ekkildi; Bunlar arasmda 
yalruzca be§ kurgan kayda deger mahiyette idi. Bu be§ kurgan 
ve kazi raporlari §unlardi: 

1. Kurgan: M. P. Gryaznov, Celovek, Nr. 2-4; Pazi- 
nkskiy kurgan, M.-L., 1937; Rudenko, SoGbseniya GAlMK, 
1931, 2, s. 25-31; IAN, StF, 4, 1944; Kiselev, DtYS, s. 334. 



■*• N. Fettich, Bronzeguss, s. 72. 
47 Ayni eser, s. 73. 



BUYUK HUN BEVLETl 



63 



2. Kurgan : Rudenko, Vtoroy Pazmkskiy kurgan, L., 
1948; S A, n, 1949, s. 261-270; KSIIMK, 26, s. 97-109; SE, 
3, 1949, s. 133-143; KSllMK, 32, s. n-15; Voprosi istorii, 2, 
1950, s. 155-159. 

3. Kurgan: KSllMK, 32, s. 11-25; Vt, 2, 1950, s. 155. 

4. Kurgan: KSllMK, 32, s. 21-25. 

5. Kurgan: KSllMK, 37, 1951; Vl, 1950, s. 155; Kise- 
lev, DIYS, s. 392. 

Pazink kurganlarmm kronolojisi hala munaka§alidir 48 . 
Biitiin bu munaka§alara ragmen bu kurganlann M.6. II-I. 
asra ait buluntular olmalari 90k muhtemeldi 4 *. Katanda kur- 
ganlarma yakm bir devre aitti 50 . 

Pazink kurganlarinda bulunan iskeletlerin biiyuk bir 
ekseriyeti beyaz irka mensuptu. Cesedlerin mumyalaniru§ olmasi, 




Punk Kurgan- 
Uruno ■ krene- 
tojbi 



Paank kurgan-: 
laraaa antro- 
pakjik tiflw 



Levha 6 — Ahayiarda Biiyiik Hun devleti ^agina ait Pazink 
buluntulan: 1. Elbiseler; 2. Ke$e sizme; 3. tnsan vucuduna 
yapilan dogmeler; 4. Taraklar; 5. Kii^iik bir masa. 

« L. R. Kizlasov, SA, 19; L. A. Evtyuhova, VI, 6, 1954; Vl, 11, 
1955; DtYS, s. 373; SA, 27, i957y s- 301-305- 
V SA, 27, s. 305. , 

50 Ayni eser, s. 267. 



Mcwbna fekM 



Afrf iMtUil 



efyalan 



64 ORTA ASYA 

irklann tesbitinde 50k i§e yaramiftir. Ekseriyeti teskil eden bu 
beyaz irk icine, az miktarda mongoloid unsurlann da kansmis, 
oldugunu goruyoruz. Prof. Debets'e gore bu mongoloid unsur- 
lar, Altay daglanni isgal eden Hunlar olmahydilar 51 . Fakat 
biz Hunlarm tamamen mongoloid bir irktan te§ekkiil ettiklerini 
bilmiyoruz. Esasen Prof. Debets'in nazariyesi, Orta Asya'nm 
tarihi tekamulune de aykindir. Biiyiik Hun devletinin ricali 
arasmda muhakkak ki mongoloid olanlar da vardi. Fakat bu 
tipi biitttn Hun biiyuklerine te§mil etmek dogru degildir.Hun- 
lara ait ozet kismimizda bu mesele miinakasa edilmi§tir. 

Pazink kurganlan, tip itibarile §ibe ve Berel kurganlarimn 
benzerleri idiler. Etraflan tomruklarla kaplanan mezarlann 
tavanlan da kumas, ve kecelerle ortiilurlerdL Bu adet Noyun- 
Ula'da da vardi. Mezar odasimn list kismi, uzerindeki toprak 
tabakasma tahammuledebilecek §ekilde birkag kat daha tom- 
ruklarla tahkim edilir ve bunun iizerine de ham toprak serilir, 
hamtopragm iizerine de ta§lar yigilirdi. Atlar, insanlara mahsus 
bu mezar odasmin disma gomuliirdu. Bu tip mezarlar 
Hun kulturuniin mii§terek bir hususiyeti idi 52 . 

Fikrimizce Pazink' taki agac i§giligi iki bakimdan tetkik 
edilmelidir. Bilindigi iizere agac oymacihgi, Hun cagina ait 
kultiir merkezlerinin miisterek bir hususiyeti idi. At kosumlanna 
ait cesMi siisler, kueuk masalar, kaplar, havan elleri ve bircok 
ev esyalan hep agax-lann yontulmasi Suretile yapilmi§ti. Hun- 
larda -'agog torna i§lerinin de oldukca ileri oldugu anlasriiyor 
Agac is,cUigine ait ikinci teknik ise dulger veya marangoz isferi 
idi. Ikinci Pazmk kurgammn duvarlan bi^ilmis. tahtalar ve 
tomruklarla kaplannu§ti. Bu tomruk ve tahtalarda balta agiz- 
lanni da agik olarak gormekteyiz 53 (bk. Lev. 6). 

Pazmk mezarlannda buzlar arasmda muhafaza edilmek 
suretile, ciiriimeden zamaninuza kadar gelen gomlekler ve 
diger elbiseler bulunmu§tu. Ikinci Pazmk kurgamnda bulunan 
onii kapah bir gomlek, Noyun-Ula'daki bir gomlege cok bem- 
zemekte idi. Katanda kurgamnda da bu tip bir gdmlege rastla- 

51 Debets, Paleoantropologiya, s. 141 v.d. 

52 Rudenko, Gqrn. Altaya, s. 25-62. 

8 * S. A. Semenov, SA, 26, 1956, s. 204-226. 



BUYUK HUN DEVLETt 65 

maktayiz. Pazirik gomleginin iizerinde altm siisler de gormek- 
teyiz. Ayrica, iicimcu kurganda, elbiselerin fiyong seklinde 
diigiimlenmis, kusaklanni da buluyoruz. Tiirklerin kaftan dedik- 
leri uzun elbiseleri pazink'da da bulabiliyoruz. Elbiseler baki- 
mmdaniki Hun kultur u olan, yani Pazirik ile Noyun-Ula, 
iki akraba kultur olduklariiu acik bir sekilde gostermek- 
tedirler 54 . Ele gecen kege foraplar, taraklar ve aynalar da o devrin 
hayat tarzi hakkinda bize bir fikir verebilirler. Kece corap 
ve gizme gocebe Turklere mahsus bir kultur unsuru idi. Pazirik 
aynalan ise Qin'den getirilmi§lerdi (bk. Lev. 6). 

Pazirik kurganlannda, bol miktarda donmu§ at cesedlerini 
de bulmaktayiz. Bu cesedlerin tetkiki bize o devrin at cinsleri 
hakkinda dogru bir fikir verebilmektedirler. Bu mezarlarda 
ba§hca iki tip ata rastlamaktayiz. Birinci tip, bozkir veya 
Mogol ati denen tip; ikinci irk ise "Turkmen ati" denen, 
yuksek boylu iyi cins atlardi. Umumiyetle Orta Asya'nm yerli 
atlari, "Mogol" veya "Prjevalski" adi verilen atlardi. Ikinci 
tip, yani yuksek atlann Bati Tiirkistan'dan getirilmi§ olmalan 
90k muhtemeldir. Qunkii Qin kaynaklari, Ferganalilann 50k 
asil, kendi tabirleri ile "kan terleyen" atlanndan bahsetmek- 
tedirler 55 . Bununla beraber Kirgiz ve Kunkanlar'in da giizel 
atlari vardi. 

Pazink'ta, atlarla birlikte pek cok eyer de elimize ge^mistir. 
Egerlerin etrafi umumiyetle sarkan kordonlarla veya piiskiil- 
lerle suslenmekte idi. Yuzu ise yun aplike ile grifonlar ve efsa- 
nevi hayvan resimleri yapilmak suretile doldurulmu§tu. Ayrica 
eyerlerin arka ve onunde, "eyer ka§i" dedigimiz agac kisim- 
lanna da rastlamaktayiz 56 . Bu eyer ka§lan, Altayda Kudirge 
ve Yenisey'de Kirgiz kurganlannda av sahnelerini tasvir eden 
resimlerle suslenmi§ti. Eyerin on kisminda madeni plakalarla 
siislenmi§ bir gogiisluk ve arkasmda da bir kuskun vardi. Kuskun 
daha ziyade (Jin ve Sasani tipinde idi. Qin ve Sasani kuskun- 
lannda atm sargisina takilan bir atki yoktu. Pazink'da da oyledir. 
Eyerler uzerindeki tasvirlerin birer birer izahina eserimizin 
hacmi kafi degildir. Kultur tarihi bakimmdan buyuk bir 
degeri olan bu sahnelerin izahim baska bir etiide birakiyoruz 57 . 

54 Bk. Lev. 6. 

58 Hangar, Das Pferd, s. 356. 

5 * Rudcnko, Gk>rn. Alt., r. 101. 

57 DlYS, s. 377, 388; Rudenko, aym eser, s. 165-185. 

Otta Atya, 5 



Pannk alUn 



At «ycrleri 



66 



ORTA ASYA, 



KirbafUr 



At graded 



gm fwdkdeH 



SlUUar 



Birinci Pazmk kurgamnda bir Hun kirbacma rastlamak- 
tayiz. Degnegin ucuna bir deri smmm sanlmasi suretile yapilan 
bu kirbac,"sonraki Orta Asya kirbaglarina da benzemektedir 58 , 

Pazmk gemleri ortadan mafsalli ve iki kenarmda da iki 
dizgin halkasi ile siislenmisti. Bu halkalar, gogu zaman asilan 
hayvan figiirleri ile de miibalagah bir §ekilde tezyin edilirdi. 
Bu agac veya bronz figurler sayesinde, Pazmk kurganlannin 
bir yandan Giiney Rusya ile siki munasebetler kurdugunu ve 
diger yandan da Baktriyandaki Greko-Budist san'attan bircok 
§eyler aldigini anliyabiliyoruz. Pazmk gemleri, tip itibarile 
Altay'da Katanda ve Aragol kurganlarmdaki gemlere 50k 
yakin idiler. Bu tip gemler, Milattan onceki asirlarda Orta 
Asya ve Sibirya'da 90k yaygm bir halde idi 59 . 

At ve geyik maskeleri, Pazmk kurganlannin en karak- 
teristik eserleri arasinda sayilmaktadir. Bu maskelerin hangi , 
dini inanism tesiri altinda yapildigmi bilmiyoruz. Maskelerin 
umumiyetle yiiz kismi cok usluplandmlmis, bir §ekilde siislen- 
misti. Maskelerde ayrica geyik boynuzlanna da rastlamaktayiz. 
At ve geyik maskelerine ilave olarak bir de kaplan maskesi 
bulunmugtu *°. 

Pazurik'ta bulunan bir tabut iizerindeki cennet kusuresim- 
leri, Altay kultiiriine Gin tesiri meselesinin munakasasmi yeniden 
canlandirdi. Cennet ku§lari, yani Phoenix rnotifleri Cin san'a- 
tinin batjya dogru yayili§min emin i§aretleri olarak kabul edil 
misti. Cennet ku§u rnotifleri, Hun cagmda bir yandan Orta" 
Asya ve Altay'da yayihrken; diger yandan da Bati Tiirkistan'da 
Greko-Budist san'atta goriilmege ba§lanmi§ti. Bu rnotifleri §ibe 
kurgamnda da bol olarak gdrebilmekteyiz 61 (bk. Lev. 7). 

Pazmk kurganlannda bulunan silahlar umumiyetle Iskit 
tiplerinin bir devami mahiyetindedir. Bilhassa uciincu kurganda 
bulunan bir kalkan, eski Yunan kulturunun Orta Asya'da 
yayilmis, oldugunun en gtizel bir delili idi 62 . Cubuklarm yanyana 
getirilerek bir git §eklinde baglanmasi suretile yapilan bu kalkan 
tiplerine, Guney Rusya'da bilhassa Iskit devrinde rastlamak- 
tayiz. Madenden yapilmis, silahlarm cogu rutubetten curuyerek 
zamaninuza kadar gelememistir. 



* 8 Rudenko, r. 140. 

58 DlYS, s. 366-373; Rudenko, T. XXX, XLIX, s. 160 

•° DlYS, s. 383. 

" DlYS, s. 364. 

• 2 Rudenko, ayni eser, r. 155. 



BUYUK HUN DEVLETt 



67 






Lc^fil 


w3 


l of] 


^£ 


m* 






o 

V 

a 
a 

G ■ 



0-1 



> 



Kurban etfilen 
alter 



68 ORTA ASYA 

Q ^Lu" m Pazink'ta bulunan cesedlerin vueutlannm yapilan dogiin- 

j«ift fcr lerle suslendigini goriiyoruz. Ekseri cesedlerde, vucudun hem 

on ve hem de arka kisimlan ba§tan a§agrya kadar d&gunlen- 
mi§ti. Aynca mumyalanan oliilerin derisi "T" §eklinde acinus; ve 
sonra da dikilmi§ti. Bu hadiselerin neyi ifade ettigini bilmiyoruz. 63 
Adalelerin 9ikardrm§ olmasi 50k muhtcmeldir (Lev.6). 

Pazink'ta kurbari edilen atlann kulaklarimn 63 kesilmi§ 
olmasmi bilginler tiirlu §ekillerde tefsir etmiflerdi. Bunun eri 
giizel izah tarzi, §uphesiz ki Prof. Abdiilkadir tnan tarafmdan 
yapilmisft 64 . Prof. A. tnan'a gore kurban edilen on atm ni§an- 
lannin ayn ayn olmasi, atlann on kabiie tarafmdan hediye 
edilmi§ oldugunu gostermekte idi. Aynca atlann kuyruk ve 
yelelerinin de kesilmesi, Turklerde cok tanmnu§ bir matem 
alameti idi. Sayin Profesorun fikrine biz de tamamen iftirak 
ederiz. Kurban edilen atlann aygir olmasi da Turk adetlerine 
uygundur. 

§iBE BULUKTULARI 

M. P. Gryaznov, Raskopka knyajeskoy mogih na Allae, "Qelovek", 1938, 
2-4, s. 217-219; Furstengraber, Wiener prahistorische Zeitschrift, 1928, 17. 
s. 120-123; AJA, 1933, 27, 1, s. 30-45; Kiselev, DlYS, s. 334-338, T. XXX. 

Antrbpolojik tetkik ve mutalealar icin bk. G. F. Debets, Paleoantro- 
^ofo^y-a, s. 139-145. 

1927 senesinde Altay daglannda yapilan kazilar esnasinda 
Ursula irmagi kiyismdaki §ibe mevkiinde yeni bir kurgan 
bulunmu§tu. 45 m. capmda ve 2 m. yuksekliginde olan §ibe 
kurganimn kazisi 47 gun devam etmisti. Esas mezar 7 m. 
asagida bulunmakta idi. Mezar kismi, kalaslarla insa edilmi§ 
iki mezar odasindan mute§ekkildi. Zengin ve nufuzlu bir §efe 
ait oldugu, cikan e§yalarm zenginliginden anla§ijan bu kur- 
gamn tarihlenmesi, mezar odasmda bulunan lakeli bir Qin 
kabi parcasi sayesinde olmu§tu. Prof. Umehara'ya gore bu kap, 
M.6. 86 ile 48 seneleri arasmda yapilmis, idi. Mezar birkac. 
defa, cok eski zamanlarda hirsizlar tarafmdan yoklanmistt. 

H Rudenko, aym eser, s. 328, r. 188. 

64 A. tnan, Ikinci Turk Tarih Kongresi, s. 142; M. P. Gryaznov, 
AJ, 1, 1933, s. 44 v.d. 



BUYUK HUN DEVLETI 



69 



Fakat umumiyetle altm arayan hirsizlar, i§lerine yaramayaii 
e§yalara dokunmami§lardi. §ibe kurgamnm ilgi cekici bulun- 
tulan, mumyalanim§ cesedler, at gemleri ve diger ko§um 
takimlan, aga^lardan yapilmi§ oyma siisler, altmlar iizerine 
i§lenmi§ sayisiz tezyinat unsurlan, kemik kazmalar vs.dir. 
Demir plakalar iizerijide, siyah boya izlerine de rastlanmi§ti. 
Altm kakma (incrustation) teknigi §ibe kurgammn karakteristik 
hususiyetlerinden biri idi. Kurganin. ka§ : f i G r y a z n o v 'a gore, 
kemikler iizerine yapilmis tezyinat, Turk kiilturiinun bir hususiyeti ve 
sonraki Gokturk motif leri de bu orneklerin bir devami idi (Lev. 8.) 
i 




(§) (23^=. 



Levha 8 — Biiyiik Hun devleti ^agina ait Altaytiuluntulan : 1. Kumurtuk; 
2. §ibe; 3. Karakol ; 4. Katanda; 5, Kuray kurganlanndan. 



Antropolojik tip meselesine gelince, Pazink ve §ibe 
devrindeki Altay irklan "beyaz trk"ian idiler. §ibe kurgamnda 
bultinan ihtiyar bir oliiye ait iskelet tarn manasi ile bir Mogola 
ait idi. Pazink ve Oglakti'da oldugu gibi mumyalanmi§ti 



70 



ORTA ASYA 



Butriyanik 
knrguUn 



Blyfak 
kilurtolan ' 



kmgani 



(Yetts., s. 1 88). Altay daglari ile cok ilgilenen bilginlerin fikir- 
ferine gore bu ihtiyarm oliisii, dogudan, mesela Mogolistan'dan 
getirilerek g6mulmu§tu. Ve tamnmi§ bir Hun §efi olmali idi. 
Bilindigi iizere Buyuk Hun devleti, icinde bircok 
milletleri toplayan',. bir imparatorluk mahiyetinde 
idi, Altay daglarmdaki kurganlarda birkac. mongo- 
loid iskelete rastlamamizin sebebi de budur. Devleti 
te§kil eden Turk ve Mogol kabilelerinin reisleri, Biiyiik Hun 
devletinin aristokrasisirii temsil ediyorlardi. 

1935 de Altay ye Sayan ilmi sefer heyetinin agiigi bu 
kurganlar ta§tan yapilnu§ti. Oliilerin ba§lan giineye dogru 
konmu§tu. Bu kurganlar hakkmda bir rapor yoktur. Bu bulun- 
tulan Kiselev kisa olarak hiilasa etmi§tir 65 . 

1929 da Gryaznov tarafmdan yapilan arastirmalar netice- 
sinde elde edilen buluntularin en karakteristik eserleri, Dogu 
Sarmat kiiltiirunun tiplerine benzeyen seramiklerdi. Bu bulun- 
tular M.6. V-III. ashlar arasma konmu§tu. Tagar kiiltiirunun 
son devirlerini de ihtiva eden bu kultur, Pazmk medeniyetinin 
ba§langic devirlerine tesaduf ediyordu 66 . 

' Biyisk'in 50 km. giiney dogusunda bulunan bu merkez 
Katun nehrihin kiyismda idi. Me§hur Srotski kurganlarma da 
pek yakindi. Burada ilk hafriyat 1930 senesinde Smirnov tara- 
findan yapilmi§; ayrica 1952 ve 1953 senelerinde de muhtelif 
mezarlar acilrm§ti. ,Bu kurganlardaki buluntular oldukca eski 
bir karakter ta§iyorlardi. Kiselev bunlan M.o. IV. asra kor. 
Gryaznov ise bu merkezi daha muahhar kulturlerle miinasebete 
getirerek tarihini M.o. II. asra kadar indirir 67 . 

Bu kurgan Bati Altaylarda Ursula nehri uzerinde idi. 
1937 senesinde acilnus, ve civannda Goktiirk cagma ait kurgan- 
lara da rastlanmisti. Burada bulunan eserler, §ibe, Katanda, 
Berel gibi karakteristik Hun cagi eserleri ile buy uk benzerlik 
gostermekte idiler. Kurot kurganlarmm bu cagma III. Kurot 



«* DlYS, s. 329-330. 

•» Gryaznov, MlA, 48, s. 85; DlYS, s. 331. 

•' MlA, 48, s. 92-98; DlYS, s. 331. 



UnmU aehri 
btdnatnlan 



BUYUK HUN DEVLETl 7* 

adi da verilir. III. Kurot'da da daha sonraki devirlerde oldugu 
gibi beyaz irka mensup iskeletler bulunmustu 68 . 

1934 de Ursula nehri iizerinde bulunan bu kurganda elde 
edilen kaplar, Sibirya'daki Tagar kiilturii ile baglar gosterirler. 
Bu buluntu yerine Karakol adi da verilir. Canak edmleklerinin 
eski karakter gostermelerine ragmen, bilhassa at eyerleri Pazi- 
nk'taki e§Ierine 50k yakmdir. Karakol, §ibe kurgam yakmmda 
idi 69 . (Lev. 8,3) 

TUYAHT A KURGANI 

Gene Ursula nehri iizerinde bulunan Tuyahta'da muhtelif T "7" kta 
devirlere ait kiiltiirlere rastlamaktayiz 70 . 7 numarah mezar da 
bu devre aittir. Kurganda bulunan 115 at eyeri ve kogumlan 
Karakol ve Pazmk buluntulanna benzerler. 

YAKO-NUR KURGANI 

Altaylarin batisinda, Ust-Kan vilayetindeki Yako-Nur'da **»*"**w* 
bulunan mezarlann 6 numaralm idi. 25 m^capmdaki bu kur- 
ganda bulunan en 6nemli eser, Cinlilerin Han sulalesi $agma 
ait bir ye§im ta§i idi. Bu kurgan da Pazirik gag^na aitti. 

BEREL BULUNTULARt 

V. Radlov, OAK, r86s; Aus Sibirien, II, s. no; Zapiski Russk. Arh. 
Ob?. r novaya seriya, VII, 3-4; A. A. Zaharov, Materials on the archeology 
of Siberia, ESA, 3, s. 132-140; Katanda ye Kafkas buluntulari ile kar§ilas- 
tinlmasi i^in bk. V. I. Veselovski, Trudi GlM, 13, I, s. 362; A. A. Za- 
harov, JRAS, 55, T.XOV, 1. 

Berel kurganlari 1865 de Radlov tarafmdan bulunmu§tu. 
Sonradan A. A. Zaharov, Radlov'un elde ettigi bu buluntulan 
yeniden incelemis, ve ne§retmi§ti. Radlov bu kurganlarm mu- 
ahhar devirlere ait olduklanna inaniyordu. Fakat Zaharov, 
Berel' deki agac oymalarin Pazmk eserlerine 50k benzedigini 

48 Evtyuhova-Kiselev, Otget rabotah Sayano-Altayskoy Arheologi- 
eeskqy ekspeditsii 1935 g., Trudi GlM, XVI, M., 1941, s. 88 v.d.; DtYS, 

s. 3 a8 > 33 6 - 

•* Kiselev, lz robot Altayskoy ekspeditsii GlM v 1934 g., SA, 1935. 

> DlYS, s. 355-356. 



72 ORTA ASYA 

&<jik olarak gostermiijjti. Berel buluntulan Hun san'atmm 
muahhar hususiyetlerini gostermekte idi. Bu kurganlar, ne 
Radlov'un zannettigi gibi 90k yeni ve ne de Pazmk devri ile 
mukayese edilebilecek kadar eski idiler. Isa'dan sonraki asirlara 
ait olan Berel mezarlarmin, Avrupa'da Attila deyletinin kurul- 
masmdan az onceki devirlerie ilgili olmasi 90k muhtemel "Jdl. 
Altay daglannda, Berel nehrinin dokuldugii yerin yakinlarinda 
olan bu kurganlarm en onemlisinin ^api 20 m. ve yuksekligi de 
6 m. kadardi. Kurgan cok iyi muhafaza edilmisti. Mezarin 
iizerine muntazam bir sekilde kesilmi§ ta§lar yigilmi§ti. Bu ta§ 
yigim arasinda ise bir at iskeleti ile kosumlari elde edilmi§tir. 
D6rt metre kadar derinlikte ve her tarafi agag kutukleri ile 
kaplanmi§ bir hiicrede 16 tane at cesedi bulunmu§tu. Atlar 
iizerinde de altm siislerin bulunnxasi, bu mezar sahibinin zen- 
ginlik ve kudreti hakkmda bize agik bir fikir verebilmekte idi. 

Esas mezar odasi, kara^am ve kayin kutukleri ile kaplan 
mi§ti. Kutuklerin konu§ sekli, diger Altay mezarlarmdaki 
teknige 90k benziyordu. Mezarda, insan kemikleri yanmda kill 
ve komur kahntilarina da rastlanmi§ti. Bu, bize olulerin yakil- 
masi adetini de hatirlatirsa da insan kemiklerinin bulunmasi, 
bu ihtimali kismen olsun ortadan kaldirmaktadir. Demirden 
yapilmis, aletlere de 50k rastlanmisU; Fakat bu aletlerin bronz 
devrine ait §ekillerle yapilrms, olmasi, Hun ^agi ile yakin ilgi- 
lerini gostermekte idi. Mesela Goktiirk devrine ait demir eser- 
lerin sekilleri bafka idi. Demirden bir km i^indeki kili9 da eski 
tipe aitti. Demir plakalarla yapilmis, bir zirh da bu bakimdan 
tetkike deger eserlerdendi. Gumu§ten yapilmi§ siisler de epey 
bir yekun tutmakta idi. - 

TULA NEHRI BULUNTULARI 

Raporlar vetetkikler: G.J. Borovka, Arh. Obsl., Severnaya M6ngoliya, 
II, L., 1927; Archaeologia Orientalis, B. ser., I> 3; N. Fettich, Bronzeguss 
und Nomadenkunst, Prag, 1929, s. 72; S. V. Kiselev, DtYS, s. 318 v.d.; 
h'. R. Kizlasov i A. H. Margulan, Plifogme ogradi mogilnika Begaza, 
KSllMK, 32, 1950, s, 126-136; B. Petri, Drevnosti ozera Kosogola, Nau§n. 
Asotz. Vostokovedeniya, Irkutsk, I, 1926; G. P. So&novskiy, Plitognie 
mogilt Z a b&ykalya, Trudi Otd. tstortt pervobitnoy kultun Gos. Ermitaja, I, 
1941, s. 273-309; Ronnie kogevniki Zabaykalya, KSllMK, 8, s. 36 v.d. 



BUYUK HUN DEVLETt 73 

Tula nehri kenanndaki Nainte - Sumi'de bulunan bu 
kurganlar, Turk tarihi tetkikleri bakimmdan biiyiik bir degeri 
haizdirler. Bu kurganlarda hem Hun ve hem de Gokturk gagma 
ait eserler bulunmu§tu. Mezarlardaki oliilerin hepsi de muharip 
sovalyelerdi. Mezarlann iizerine ta§lardan bir yigm yapilmi§ti. 
Altaydaki Katanda kurganlarina buyuk bir yakmhk gosteren 
ipekli kuma§lar da, bu mezarlarda ele ge^misti. Bilhassa at 
ko§umlari, Macaristan'daki Hun ve Avar eserlerile kolayhkla 
mukayese edilebilmekte idi 46 . Tula'daki kemik eserler de 
Altay'daki Katanda buluntularma benziyordu. Bilhassa kalb 
§eklinde ve bronzdan yapilrrus, ku§ak siisleri, Macaristan'daki 
ilk Macar eserlerini andiriyordu * 7 . Tula buluritulan kanaati- 
mize gore, tekrar tekrar incelenmelidir. Orhoh kiyilanna yakin 
olan bu yerler, Turk kulturunun ilk §ekilleri hakkinda bize 
acikfikir verebilirler. 

5. Tann daglari kultiir $evresi 

Rapor ve tetkikler: A. N. Bernjtam, Arheologigeskie konturt Tiyansanya 
i Alqya, lAN, Kirg., 2-3, Frunze, 1945; drevnastyah Tiyansanya, Tyan§ans- 
kaya Pravda, 30.9. 1944; lz istorii kulturtuh svyazey Fergam i Tiyansanya, 
Sb. Akademiku K. I. Skryabinu, Frunze, 1945; K istorii Fergano-Turk- 
menskih kulturnth otnoseniy, iz itogov arheologi$eskih rabot 1945 g., lAN Kirg., 
4"5> r 94^; h istorii Vostognoy Fergam i Alaya, lAN, Kirg., 6, 1947; Drevnyaya 
Fergana, KSIIMK, 21; lz itogov izugeniya drevney istorii Kirgizistana, 
lAN Kirg., 7, 1947; Arheologigeskaya ekspediisiya na Pamir, Vest. LGU, 12, 
J 947; Problemt drevney istorii i etnogeneza Tojnogo Kazahstana, lAN, Kaz., Ser. 
Ar., 2; Drevniy Tiyan-san, KStlMK, 38. Bernstam'm gunluk gazetelerde 
cikan yazilarmi bibliyografyanuza almadik. Bu konuda Bernstam'm ?u 
etiidlerine de miiracaat edilmelidir: Istoriko-kulturnoe pros he Severnoy Kirgizii 
po materialam Bolsogo Quyskogo kanala, Frunze, 1943; Arheologifeskie materiah 
iz Semiregya, PlDO, 6, 1934; VDt, 4 (9), 1939; TOVE, II, 1939; KSllMK, 
4, 1940; VDt, 2, 1940; Kenkolskiy Mogilnik, Arheologi9eskie ekspeditsii 
Ermitaja, II, 1940; Pamyatniki starint Talasskoy dolini, Alma-Ata, 194 1 ; 
Nekotorie itogi arheologigeskih rabot v Semirege, KSttMK, 13, 1946; Aravanskie 
naskalme izobrajeniya i drevnyaya stolitsa Fergam Erst, SE, 4, 1948; Osnovme 
etapi istorii kulturt Semiregya i Tiyansanya, SA, II, 1949; htoriko-arheologigeskie 
ogerki Tsentralnogo Tiyan-sanya i Pamiro-Alaya, Ml A, 26, M. 1952. 

n Gryaznov, Raskopki na Altae, Soobjeniya Gos. Ermitaja, I, L., 
1940, s. 17-18; DtYS, s. 356-357. 



74 



ORTA ASYA 



fnHT'iiMmuumnnmrrr, 



miniilHiiiiinirrik. v 




BUYUK HUN DEVLETl 75 

Biiyiik Hun hukumdan Mao-tun, M.6. III. asnn basmda 
devletini kurduktan sonra, hakimiyeti altina aldigi Orta Asya 
kavimleri arasmdaki asayi§ ve birb'ge buy ilk bir ehemmiyet 
vermj§ti. Hatta Qm imparatoruna yazdigi mektuplannda, eli 
silah tutan Orta Asyalilarm sulh ve sukunet iginde olduklanni 
ve bunun kendisi igin kafi bir saadet oldugunu ifade etmekte- 
dir 72 . Bu sebeple Tanri daglanmn eteklerinde, Biiyiik Hun 
devleti tarafmdan kabileler arasmda kufulan bu birlik ve kay- 
na§ma, kendini kiilturde de gosterdi. Hun gagmda Tann daglan 
tarn bir kultiir birligi gostermekte idi (bk. Lev. 9). 

KIZART BULUNTULARI 

Iki vadinin yamaglan Uzerine yayilrru§ 12 kurgandan ",J^* 
miite§ekkildi. Burada da Altay ve Noyun-Ula kurganlannda 
oldugu gibi, mezar gukuru kazildiktan sonra, cukur igine ayri 
bir ni§ yapikyor ve olii bunun igine konuyordu. Mezarlarda 
koyun kemikleri ve agac veya toprak kapiar da bulunmu§tu. 
Mezarlar, bilhassa Kenkol'da bulunan Hun mezarlanna gok 
benziyorlardu Bazi mezarlarda oliilerin gift olarak gomulmu§ 
olmasi, olenlerin karilannin da diri diri gomiildiikleri intibami 
uyandirmi§ti. Fakat biz, boyle bir §eye ihtimal vermiyoruz. 
Qimku kaynaklarimizda boyle korkunc bir adetten bahsedilme- 
mektedir. Kemik yaylar ve demir bigaklar, Kizart buluntu- 
lannin en karakteristik eserleri idi. Ok uglan, tip itibari ile bize 
Kenkol buluntulanni hatirlatirlar. Kizart' da, aynca agag 
temrenlere de rastlannus,ti 73 . 

KIRgiN BULUNTULARI 

Bu yer, Tanri daglanmn orta kisimlannda ve Isig - gdl'iin **£ 
kiyismda idi. Mezarlardan gikanlan e§yalar, Kizart mezar- 
larinda oldugu kadar bol ve degerli degildirler 7 *. Burada da 
tabutlar igin mezarlarda ayn bir ni§ agilmi§ti. 



78 De Groot, Die Hunnen, s. 74. 
,s MlA, 26, s. 60-67, r - 3°-33- 
74 MlA, 26, s. 60-67; r - 3°-33- 



76 ORTA ASYA 

ALAMI§IK BULUNTULARI 

**""** Alami§ik bolgesi, hem Goktiirk ve hem de Hun kiikiir 

tarihi bakimmdan 50k kiymetli kurganlan ihtiva etmekteydi. 
Buradaki mezarlar da diger Hun cagi mezar tiplerine benzc- 
mekte ve iki hiicreden te§ekkul etmekte idi 75 . Burada da bulun- 
tularm ekserisini kaplar ve koyun kemikleri te§kil etmekte idi. 
*** Burma- Cap buluntulan esas itibaxile Hunlardari evvelki 

devirlere, yani M.6. IV. asra ait idiler. Fakat bu eski kiiltiirun 
yaninda, M.s. II. ve III. asra ait eserlere de rastlamaktayiz. 
Bu sebeple Burma-Cap kiilturu, hem Hunlardaxt evvelki ve hem 
de Hun devri bakimmdan onemli bir merkezdi 78 . 
Tann dagiannfe Yukanda kaydettigimiz merkezlerden baska, diger onemli 

koHMeri buluntu yerleri sunlardi: 1) tli nehri kenannda Kara-Gako ve 

Cu buluntulan (M.6. V-IV. asir. 2) Kara-Tav'da I. Berk- Kara 
ve Nann kurganlan (M. 6. IV-III. asir). 3) II. Berk -Kara ve 
Isig-gol'de Karakol kurganlari (M.6. III-M.s. I. asir). 4) II. 
Kara-Cako ve II. Kargah buluntulan (M. 6. I. -M.s. II. asir). 
Kenkol kurganlan, bilhassa antropolojik tetkikler bakimm- 
dan Orta Asya'da biiyiik bir onem ta§ir. Cinlilerin, hem kiiltiir 
ve hem de irk bakimmdan Biiyiik Hun devletinin icine soku- 
larak orada yerli halkla kan§ip ve melez Cinli bir koloni mey- 
dana getirdiklerini gosteren bir merkezdir, 

6. Kazakhstan kiiltiir cevresi 

Raporlar ve tetkikler: Be la Posta, Archaeohtgische Studien auf Russi- 
schem Boden, Budapest-Leipzig, II, 1905; V. N. Gernetsov, V. I. Mo- 
linskaya, Gorodise Bolpy Log, KSllMK, 37, 1951, s. 78-87; Drevnyaya 
istoriya nijnego priobya, MlA, 35, 1953; S. S, Cernikov, Vostocno Kazahstans- 
kaya ekspeditsiya, KSllMK, 37, s. 144-150; rabotah Vostogno Kazahstanskoy 
ekspeditsii, SKllMK, 64, 1956, s. 43-60; Osnovnie problemi arheologifeskogo 
izufeniya Kazahstana,tAN, Kaz., 77, Ser. ist., 1950, s. 63-70; G. Dahjleyger 
Naucnaya rabota Institute istorii arheologii i etnografii Ahademii Nauk Kazahskoy 
SSR, 77, 1950, s. 84-87; M. P. Gryaznov, K voprosu kulturah epohi 
pozdney Bronzi v Sibiri, KSllMK, 64, 1956, s. 27-42; tstoriyk drevnih piemen 
verhrwy Obi, MlA, 48, 1956; B. M. Rau^enbah, Keramika §igirskoy kulturi, 
KSllMK, 43, 1952,:. s. 55-68; V. F. Sahmatov, K voprosu ob etnogenezu 

,s MlA, 26, s. 60-67, r - 34- 
"* Ayni eser, s. 68-70. 



Kenkol 
kutganuux 



BUYUK HUN DEVLETl 77 

Kazahskogo naroda, IAN, Kaz. 6, 1950, s. 80-99; K - V. Salntko'v, Tojno- 
Uralskaya arheologigeskaya ekspeditsiya, KSllMK, 45, 1952, s. 48-61; T. N. 
Senigova, O rabote Horezmskoy ekspeditsii v Kazahstane, VAN Kaz., 1, 1950, 
s. 98-99; K. V. Salnikov, Arheologifeskie issledovantya v kurganskoy i felya- 
binskoy oblastyah, 37, 195 1, s. 88-96; I. V. Sinitzin, Arheologifeskie issledovantya 
v Samtovskoy oblasti i £apadnom Kazahstane, KSttMK, 45, 1952, s. 71; Arhe- 
ologifeskie issledovantya v Nijnem Povolje 1 ^dpadnom Kazahstane, KSllMK, 37, 
1951, s. 97-105; Poseleniya epohi bronzt stepnih rayonov Zavoljya, SA, XI, 1949, 
s. 203 v.d.;. Arheologifeskie raskopki na territorii Mijnego Povolje, Ug. Zapiski 
SGU, 17, 1947. Spitz in, Materiah po doistoripeskoy arheologii Rossii, Spb., 
1899; W. Radlov, Arts Sibirien, II, s. 113 v.d; 

Dogu Kazakistan, Bronz caginm son zamanlannda, Irti§ 
boylan ile Semiregi kulturuniin tesiri altma girmisti. Bu bol- 
genin, M.6. V-I V. asir ile Hun gagina ait buluntulan, Altay'- 
daki Katanda ve Pazirik buluntularma 50k yakinhk gosteri- 
yordu. San - Kol, Cirigiz - Tau ve Berkkann kurganlan, Dogu 
Kazakistan'in bu devrine ait zikre deger buluntu yerleriydi ". 
Giiney Kazakistan' da Qangal mevkiinde ele gecen eserler ise, 
M.6. I'II-tI. asxrlarda, bu bolgenin Hazar denizi kuzeyindeki 
Sarmat kulturu ile siki miinasebetler kufdugunu gosteriyordu 78 . 
tskit kulturii, §uphesiz ki Bati ve Guney Kazakistan kultiirunun 
inki§afinda biiyiik bir rol oynarru§ti. Fakat Dogu Kazakistan 
Hun olarak kalmis, ve kurganlar bu eski Orta Asya §6valye- 
lerinin hatiralan ile dolu olarak bize intikal etmisti 79 . Dogu 
Kazakistan kulturu, M.o. I.-M.s. II-III. asirlarda daha yeni 
ve daha fazla Hunlasmis, bir kiiltiir karakterini gostermege 
ba§lami§ti 89 . Bilhassa bu devre ait Omsk ve Irti§ havzasi 
buluntulari arasinda kemik ok tiflan ve keiriikten yapilrms. ztrh 
plakalan biiyuk bir yer tutmakta idi. Artik bu devirde Kaza- 
kistan'in, Guney Ural bolgesi ile de siki temaslar temin ettigi 
goriilmektedir. 

Eski MaCar kulturiinun Orta Asya menselerini arayan 
Macar bilginleri, sonraki Hun cagma ait Tomsk buluntularma 
biiyiik bir onem vermisjerdi. Burada da uzerine dikkati ^eken 

" S. S. Qernikov, KSllMK, 37, s. 144 v.d. 
™ 1. V. Sinitzin, KSttMK, 37, s. 97 v.d.; SA, 11, s. 303. 
'.-» V. ty Qernetsbv, KSllMK, 37, s. 78 v.d. 
80 S. S. Qernikov, KSllMK, 64, s. 43 v.d. 



KaaUrtnn'fe 



78 ORTA ASYA 

birinci derecedeki Snemli eserler kemik ok uglart olmu§tu 81 . 
Tiirk kavimlerine ait olan tek agtzh buyuk bigaklar ve palalar, 
bu gagda artik fazla goriilmege ba§lannu§ti 82 . Bu palalann 
kmJari da eski Turk kihglannm kinlan ilebiiyuk bir yakmhk 
gostermekte idiler **., Artik btttiin bunlar bize gostermektedir ki, 
Hun gagmm sonlanna dogru Kazakistan'da da Turk kultiirii 
karakteri, yava§ yava§ kendini gostermege ba§lami§U. 

^ Bilindigi iizere, demir cevherleri bakimindan Orta Asya'da 
en zengin yer, Altay bolgesi idi. Bu sebeple Kazakistan'm 
demir gagmm ba§lamasinda, Altay kulturuniin biiyiik bir rolii 
olmu§tu. Kazakistan'a demir gagi ba§hca §u iki yoldan girmi§ti : 
1. Cubm-Barnaul-Tomsk; 2. Semipalatinsk-Omsk-Tobolsk yol- 
lari. trti§ havzasi bu yayib§ta buyiik bir rol oynami§ti. Kaza- 
kistan, diger yandan da Batidan, yani Guney Rusya lie Volga 
boylanndan gelen Demir gagi tesirleri altmda kalrm§ti. 

7. Hunlar ve Fergana bolgesi 

A. N, Bernftam, tstoriko-arheologifeskie oferki Tsenralnogo Tyansanya i 
Pamiro-Alayi, M.-L., 1952, MlA, 26; Arkeologifeskie konluri Tyan-sanya i Alaya 
tAN, Kirg., 2-3, s 63 v.d.; Dreonie naskalnie izobrajeniya domansih losadey v 
nakotorom nayden i kamni s nadpisyami, Protokoh TKLA, VII, Tagkeht, 1902, 
s. 40 v.d.; M. E. Masson, Ekspeditsiya arheologigeskogo nadzora na sirailotstvo 
Boljogo Ferganskoy kattala, KStfMK, 6, s. 53 v.d.; N. Poslavskiy, tz poezdki 
na Saymah-Tas, Protokoh TKLA, 8, 1903, Tajkent, s, 75-83; A. Stein, 
Archaeological tour, MASI, Nf. 37, Calcutta, 1929; P. I. Smoli^ev, Arke- 
ologifeskie raboti v Dangare v igjs godu, lOON AN Tac, 2, 1952, s. 93-107; 
B. Ya. Staviskiy, Arheologiceskoe issUdovaniye Tacikistana, Bibliyograficeskie 
obozrenie, VDl, 1952, s. 162-168; N. N. Zabelina, Novu arheologifeskie 
nahodki iz Gissarskoy dolinu, SRtKM Tac, 1, Arheologiya 1952 s. 23-33. 
rojnom Kirgizistana, Trudi IYALI, IAN, Kirg., II; Drevnyaya Fergana, VDl, 
1949> N. N. Ersov, K kamenmh palofkah iz mogilnikov i in analogiyah u Tacikov, 
DAN Tac, 3, 1952, s. 27-32, 4 res.; B. G. Gafurov, htoriya Tacikskogo 
naroda, M., 1952; V. F. Gaydukevic, Raboti Farhadskoy arheokgiceskoy 
ekspeditsii v Uzbekistan v IQ43-IQ44 gg., KSllMK, 14, 1947; Mogilnik bliz 
§irinSaya v Uzbekistan, SA, 16, 1952; N. G. Hludov, Pereval "Saymah-Tas", 

81 Bela Posta, Arch. Studien, s. 274 v.d., T. 174, 4; 175, 23. 
84 Ayni eser, T. 1 74. 
Ayni eser, T. 178. 



S3 



BUYUK HUN DEVLETt 79 

Biiyiik Hun devleti zamanmda Fergana, Orta Asya tarihinde 
onemli birrol oynanu§ti. Fergana'nm bu onemi, daha ziyade 
Asya ticaret yollannin icinden gecmesinden ve miinbit bir 
araziye sahip olmasmdan ileri geliyordu. Bu sebeple Orta Asya 
Tiirk kiilturunu tetkik ederken, Fergana'daki yerli kultiiru de 
ehemmiyetle gozonimde tutmak icabetmektedir. Hun cagmda, 
Fergana ahalisinin Turk olmasi ihtimali pek azdi. Bu bolgeyi 
elinde tutan tranhlar, Orta Asya ve gin'e giden kervanlarini 
buradan yola gikarmakta idiler. Bu sebeple Fergana'nm Orta 
Asya tarihindeki ehemmiyeti, siyasi bakimdan olmaktan ziyade; 
kiiltur ve ticaret bakimindan idi. Batidan Qin'e ve Orta Asya'ya 
yayilan kiiltur ve san'at .tesirleri, ekseriya Fergana'nm izlerini 
ta§imakta idiler. Orta Asya'nin en gtizel atlarmi yetistiren 
Fergana'nm Hun ^agina ait buluntu yerleri§unlardi: 

Qon-Alay kurganlannda, M.6. IV. astrdan M.6, I. asnn «~-*»«y 
yansma kadar devam eden bir kulturu gormekteyiz. Qon- Alay *"»"*" 
buluritulan, gercekten gin'de ve OrdosMa bulunan eserlerle 
90k yakm benzerlikler gosteriyorlardi 84 . Fakat biz, bu iddiayi 
heniiz daha erken olarak ileri surulmiis, bir nazariye mahiye- 
tinde kabul ediyoruz. Son zamanlarda 90k sik olarak yapilan 
Rus kazilan, §uphesiz bize cok §eyier ogretmektedirler. Fakat 
bu bolge hakkmdaki esas bilgilerimizi A. Stpin'in daha ewelki 
tetluk seyahatlarina borcluyuz 85 . Con- Alay bolgesindeki 
Daraut kurgamnda, bu gagi karakterize edebilecek bazi canak 
ve $6mlek parcalan, kurgan mezarlarinda ise bronz kutu ve 
ok uclanna rastlannu§ti M . 

Gulca nehri kenarinda bircok buluntular ele gecmi§ti. Bil- **«-«■•*» 
hassa canak ve comlekler arasmdaki yakm benzerlik, Hun 
cagmda burada yerli bir kiilturiin bulundugu kanaatmi dogur- 
niakta idi 87 . 

Cakmak ve §arstvo kurganlan gocebe kavimlere ait idiler. 
Bu sebeple, burasmm Orta Asya kiiltur tarihi bakimindan 

84 Bernjtam, MtA, 26, s. 206. 

M A. Stein, An archaeological tour in Waziristan and North. Balucistan, 
T. 12. 

M Bernstam, MlA, 26, s. 200, r. 85, 86. / 

" Ayni, eser, s. 186; Arh. v kontun tAN, Kirg., 2-3, s. 63. 



kargubui 



8o 



ORTA ASYA 



Kfean $ehri 
hamfcercleri 



Arav«n'4a at 
resimleri 



hususi bir onemi vardi 88 . Yerle§ik olarak §ehirlerde ya§ayan 
Ferganahlann arasmda, bu gocebelerin mevcudiyeti tabiidir ki 
90k manidardi. 

Hun cagmda Fergana'nm yerli kiilttirunu temsil eden en 
onemli merkez, Kasan §ehri idi. Bu §ehrin halki tiiccar koloni- 
lerinden miite§ekkildi 89 . 

Qm kaynaklan Fergana'nm asil atlanndan 90k bahsederler. 
Fergana yakmlarmda ta§lar iizerine cizilmi§ olan at resimleri, 
Qin tarihlerinin bu kayitlarmi teyid etmektedir. Ta§lar iizerine 
at resimleri yapma adeti, Han devrinde Qin'de de goriilmege 
ba§lar. Esasen bu devirde Qin, Fergana'dan cok miktarda at 
ithal etmekteydi 90 . 



8. Harzem ve Hunlar . , 

Raporlar ve tetkikler: V. F. Gaydukevic, Keramigeskaya objigatelnaya 
peg Muncak-Tepe, KSllMK, 28, 1949, s. 77-82; T. Jdanko,' Rabott Horezms- 
koy arheologo-etnografigeskoy ekspeditsii, Vl, 1950, 3, s. 148-151; M. G. Levin 
Polevie issledovaniya institute etnogrqfii'v rg<fg £., SE, 1950, 2, s. 185-187; SE 
1952, 2, s. 177 v.d.; B. A. Litvinskiy, Namazga-Tepe, SE, 1952, 4, s. 30-52; 
V. A. Orlov, Rekonstruktsiya "z«la voynov" dvortsa III. v.N.E. Toprak-Kala, 
THAEE, I, M., 1952, s. 105-118; K voprosu rekonstruktsii dvortsa Horezm- 
sahov III. v.n.e. Toprak-Kala, tAN, 1950, 4, s. 384-392; V. Ogorodnikov, 
Fortifikatsiya drevnego Horezma, Voen.-fnjen. Jurnal, 1950, 5, s. 42-47; Otget 
Horezmskoy Arheologo-Etnografigeskoy ekspeditsii, 1952 g., VAN, 1953, Nr. 5; 
I. V. -Ptasnikova, Bust drevnego i rannie srednevekovogo Horezma, THAEEj I, 
M., 1952, s. 105-1 16; T. N. Senigov, Raskopki na gorodise Alttn-Asar, THAEE, 
I, 1952, s. 63-69; S. P. Tolstov, KSllMK, 28, s, 26; Horezmskiy vsadnik, 
KSltMK, I; Osnoynie voprost drevney istorii Sredney Azii, VDt, 1938, N. 1, 
s. 185 (Yiie-^i gp^leri ve bu goslerin tesirleri hk.); Srednyaya Aziya vo II. -I. 
vv do N. E., Istoriya SSSR, I-II, s. 303; firevniy Horezm, M., 1948, s. 113; 
M. G. Vorpbryeva, K voprosu o tehnike vnutremy otdelki pomeseniy dvortsa 
Topmk'Kala, THAEE, I, M., 1952, s. 67-86; B. A. Litvinskiy, SE, 1954, 
s. 89; KStlMK, 64, 1956, s. 70 v.d. ; Namazga-Tepe, po danmm raskopok 
ig4g-ig$o gg., SE, 1952, 4, s. 40-52 (bu bibliyografyaya yalmzca onemli 
eserler ahnmistir). 

88 MtA, 26, s. 205. 

* 9 Aym eser, s. 232 v.d. 

*° Masson, KSllMK, 6, s. 53; MtA, 26, s. 222, r., 88; Hludov, 
Prot. TKLA, 7, 1902, s. 40; Polslavskiy, Prot. TKLA, 8, 1903, s; 75. 
Cin'deki at resimleri ile karsila: E. Ghavannes, Mission archeologique dans 
la Chine Sept., Paris, 1.909,. I, T. XIX, XXVI, XLI, XLIV. 



BUYtJK HUN DEVLETl 81 

Eski Harezm : kulturii ve Harezm bolgesinde yapilan haf- 
riyatlardan bahsedilince hatira ilk defa arkeolog S. P. Tolstov 
gelir. Eski Harezm tetkikleri demek, Tolstov demekti. Bu 
sebeple eski Harezm kulturiimi gozden gecirmege ba§lamadan 
ewel Tolstov'un gorii§lermi de tenkid gozii ile incelemek 
lizimdir. Tolstov'un, bilhassa Orta Asya tarihinin devirleri 
hakkmdaki fikirleri hicbir suretle kabul edilemez. Orta Asya'nin 
tarihi, ancak kendi iginde olan olaylara gore siniflandinlabilirdi. 
Halbuki Tolstov, Orta Asya'nin tarihini Harezm ve Bati Tiir- 
kistan'daki tarihi olay ve tekamiile gore tasnif etmek istemekte 
ve Rus meslekdas.larini da bunu kabullenmelerine icbar etmek- 
tedir. Ona gore, M.6. IV-I. asirlardaki Orta Asya tarihi, Hele- 
nistik <;ag olarak adlandmlmalidir 9l . M.6. L-M.s. Ill, asir- 
larda da Ku§an adi verilmelidir. Tolstov'a gore, Orta Asya'- 
daki Hun devri kulturii, kismen Helen ve kismen de Kusan 
gagmin icjne girmektedir. 92 - 

Halbuki Orta Asya tarihini dikkatle tetkik ettigimiz zaman, 
durumun Tolstov'un f ikirlerihin tamamile aksine inkigaf ettigini 
acik olarak gorebilmekteyiz. Mesela, Bati Tufkistan'da yepyeni 
siyasi ve kiiltiirel bir devir acan Yiie-Qi istilasi, dogrudan 
dogruya Hun tarihi ile ilgilidir. Hunlar Yiie-ciieri magliip 
ettikten sonra, Yiie-ei'ler Saka'lari onlerine katarak Bati Tiir- 
kistan'a gelmis. ve bu bolgedeki Yunan hakimiyetine, son ver- 
mislerdi. Buyuk Hun devleti Orta Asya'yi tek bayrak aitmda 
birlesririrken, Yiie-ci'ler de eski Saka ve tskit kavimlerini 
onlerine katarak, Bati Tiirkistan ve bugunkii Afganistan'm etnik 
bunyesini tamamen degi§tirmi§lerdi. Bati Tiirkistan san'atina 
yeni bir revnak veren Greko-Budist san'ati, ancak bu gocler 
sonunda meydana geldi. Bundan da anla§ihyor ki Orta Asya'da 
meydana gelen olaylar, Bati Tiirkistan'm siyasi ve kiiltiirel 
geli§mesi iizerinde daima birinei derecede rol oynamakta i.di. 

Kalali-Kir buluntulan zaman itibarile §6yle smiflandin- 
hrlar 93 : i. kat: M.o. V-IV. asir; 2. kat: M.d.IV-IIL asir; 

81 S. P. Tolstov, Periodizatsija dretmey istorii Sredney Azii, KSllMK, 
28, 1949, s. 26. 

82 Tolstov, sonraki eserlerinde de biraz daha kanjik olarak aym 
tasnif i kabul etmistir, 

83 B, A. Litvinskiy, SE, 1954, s. 89; KSllMK, 64, 1956, s. 70 v.d. 

Orta Asya, 6 



Owmli Maain 
yerleri 



82 ORTA ASYA 

3. kat: M.6. III-.M.s. IV. asir. Aiigka-Kaie buluntulan ise, 
Bati Tiirkistan'da Kubadiye III ve Horasan'daki Kum-Tepe 
kultiirleri He ayni devirlere aittir 9 *. Toprak-Kale kiilturii 
M»s. III. asra, yani Hunlann son devirlerine aitti 95 . Altm 
-Asar 96 ve Namazgah-Tepe kultiirleri de M.6. III. asra ait 
kultur merkezleriydi 97 . 

9. Bati Tiirkistan 

G. Borovka, Wanderungen eines archaisch-griechischen Motives iiber Skythien 
und Baktrien nach alt China (25 Jahre Romisch-germanische Kommission, 
Berlin-Leipzig, 1929); O. M. Dalton, '771* treasure of the, Oxus, Second 
edition, London, 1926; E. A. Davidovic, B. A. Litvinskiy, Arheologi- 
ftskiy oferk Isfarinskogo rayona, Trudi Tac. SSR, 35, Stalinabad, 1955, s. 25-70; 
M. M. Diyakonov, Arheologifeskiy raboti v Nijnem tefenii reki Kqfirnigana 
(Kobadian), MlA, 37, s. 253-293; R. Girshman, Begram, Memoire de la 
delegation arch. Francaise en Afganistan, XII, Kahire, 1946, s. 16 v.d.; 
T. V. Grigorev, Tati-Barzu, KSltMK, 13, 1946, s. 150-153; V. F. Gay- 
dukeviq, Keramifeskaya objigateltiaya pef Murtfak-Tepe, KStlMK, 28, 1949, 
s. 77-8a; T. N. Knipovic, Nekotoru voprosu datirovke Sredneaziatskoy keramiki 
do Musulmanskogo perioda, KStlMK., 28, 1949, s. 72-76; A. P. Kolpakov, 
lz nedavnego proslogo Kubadiyana, MlA, 37, s. 302-306; Stranitsa iz istorii Ko- 
badiana, Soobf. Tac. FAN, 31, 1951; E. E. Kuzmin, S. B. Pevzner, Oboro- 
nitelnie soorujeniya Gorodisa Keykubad Sak, KStlMK, 64, 1956, s, 77-83 
B. A. Litvinskiy, Ob arheologifeskih rabotah v Vahsskoy doling i v Isfarinskom 
rayone (v Voruhe), 64, 1956, s. 68-76 (18 Kurganaait rapor); B. A. Litvins- 
kiy, E. A. Davidovic, Predvaritelmy otfet o rabotah Huttalskogo otryada na 
territorii Vahsskoy doline v 1953 g., Dokl. AN Tac., 11, 1954, Stalinabad, s. 53-60. 
Zoltan Takacs, Some Irano-Hellenistic and Sino-Hunnic art fornjg, OZ, 1929; 
Werke der Gandarakunst im Franz Hopp Museum fur Ostasiatische Kunst, AE, 1928. 

f^*f^ Kubadiye, Bati Turkistan'da Ruslarm buldugu en onemli 

kultur merkezlerinden biri idi. Kubadiye tepesi, baskca be§ 
kultur kati ihtiva etmekte idi. Bu katlari zaman itibari He §6yle 
suraliyabiliriz: Kubadiye I: M.6. VII- VI. veya VI.-IV. asir; 

** Tolstov, Drevniy Horezm, s. 113 v.d.; Litvinskiy, KSltMK, 64, 

«• 74- 

•* M. G. Vorobyeva, THAEE, I, s. 67 v.d.; M. A. Orlov, THAEE, 
I, s. 105 v.d. 

M T. N. Senigova, VAN, Kaz. 195a, s. 6 v.d. 
* ? Litvinskiy, SE, 1952, 4, s. 30 v.d.; Harezm kulturiinun Orta 
Asya'da yayilisi icin bk. DlYS, s. 314, n. 6. 

•* Sehrin plani icin bk. A. P. Kolpakov, MlA, 57, s. 302. 



BUYOK HUN DEVLETl 



83. 



Kubadiye II: M,6. III-I. asir; Kubadiye III: M.o. ve 
M.s. I. asir; Kubadiye IV: M.s. II. asir; Kubadiye V: 
M.s. III-I V. asir. Bu tepeye Kubadiye adi, uzerindeki §ehre 
izafeten verilmi§ti 98 . Kubadiye buluntulanrun tarihlenmesi, 
bazf * munakas,alara sebep oldu. Mesela M. M. Diyakonov'a 
gore Kubadiye II ve III. M.o. III-II. ile M.s. I. asirlar arasina 
konmah idi". Bu miinakasalar h&la devam etmektedir. 

Kafirnigan bolgesinde bulunan Keykubad-§ah kur- 
ganinm kronolojisi hakkmda, hala muhtelif gorii§ler vardir. 1950 
de ileri suriilen kronolojiye gore bu kurgan, M.o. III. asirdan 
ba§lamakta ve M.s. IV. asra kadar devam etmekte idi. 1956 da 
ise bu kurgarun, M.s. I. ve III. asirlara ait oldugu fikri ileri 
suriildii ve bu fikir olduk^a tutundu. Keykubad-§ah'da, 
bilhassa mimari teknigmde, kare kerpicler biiyiik bir rol oyna- 
makta idi 100 . 

Isfarin bolgesinde, Voruh denen yerde bulunan 18 kurgan- 
dan ibaret olan bu merkez, Yenisey'de Ta§tik ve Oglakti cagi 
kulturleri ile yakin ilgiler gSsteriyordu. Giiney Rusya'da Sarmat 
ve Iskit san'ati ile Bati Ttirkistan'm miinasebetleri hakkmda 
bize bir bilgi vermesi bakimmdan burasimn onemli bir rolu 
vardi 101 . 

Tali-Barzu, ba§hca dort kiiltur kaundan meydana gelen 
bir buluntu yeri idi. Bu kiiltiir katlan, zaman itibarile M.o. IV. 
asirdan ba§lar ve M.s. II. asra kadar devam ederdi. Tali-Barzu, 
bilhassa Bati Tiirkistan'm canak 9omleklerinin tarihlenmesi 
bakimmdan biiyiik bir onemi olan bir merkezdi 102 , 1. Kat: 
M.o. i.bininilk yansma;2. Kat: M.o. VI-IV. asirlara; 3. Kat: 
M.o. III-II. asirlara; K. kat: M.o. I. asra,yani Kusan devrine 
Kat: M.s. V-VI. asirlara ve 6. Kat ise Goktiirk- cagma aitti. 



Keykok*a.$.h 
auhmtaUn 



tsfarin 
fcuhamlan 



Tan-Bam 



*» M. M. Diyakonov, MlA, 37, 1954, s. 253. Kolpakov, Soobs. 
Tac. AN, 31, 1951. 

100 E. E^Kuzmin, KSllMK, 64, 1956, s. 77-83; Eski kronoloji i^in 
bk. M. M. Diyakonov, MlA, 37, s. 77-83. Litvinskiy, KSllMK, 64, s. 71; 
R. Girshman, Begram, s. 16 v.d. 

101 E. A. DavidoviQ, B. A. Litvinskiy, Trudi, Tap. SSR, 35, s. 25 
v.d.; Litvinskiy, KSllMK, 64, s. 68-76. - 

10 » T. V. Grigorev, , KSllMK, 13, 1946, s. 150-153; T. N. Knipovig, 
KSllMK, 98, s. 72-76. 



84 



ORTA ASYA 



Bafcfa, Kom-Tepe 
butantnlan 



kulantulan 



KaU.i Mir 
bufantulan 



Kahne-Kak 
katanttditn 



Elde cdilen bashca buluntular 29 Ku§an parasi, Yunan iislubu 
ile yapilrnis. kiiciik ba§lar ve nihayet insan bash bir boga bu 
merkezin bashca eserlerindendi 1 03 . 

Burasi III. Kubadiye kati kulturu ile ayni caglara ait bir 
kiiltiir kajakterini gosteriyordu. Kum-Tepe'nin, bilhassa Kusan'- 
larin. son devir kiilturlerinden bircok §eyler aldigi anlasdiyordu 10i . 
Pencikent kulturu ile de benzerlikleri vardi. 

Taskent yakinmdaki Kavunci kurgam, iki kiiltiir katmdan 
meydana gelmekte idi. Kavunci I kati M.s. I -II. asra; Kavungi 
II ise, M.S..III-IV. asirlara ait kiiltiirlerdi 105 . 

Burasmi kazanlar, Kala-i Mir'in, 10 kiiltiir katmdan 
meydana geldigini iddia etmi§lerdi. Bu iddiayi daima ihtiyatla 
kar§ilamanuz lazimdir. Kala-i Mir'in, M.s. II -IV. asirlar ara- 
sma ait bir merkez oldugu anla§ilmaktadir l06 . 

Gtiney Tacikistan'da, Huttal bolgesindeki bu kiiltiir mer- 
kezi, M.s. II-I. asniara ait bir buluntu yeri idi 107 . 



10. Hun ve Tibet miinasebetleri 

Bu miinasebedere ait ba§hca rapor ve tetkik Prof. J. N. 
Roerich'e aittir. (Zveriruy stil i kocevnikov severnogo Tibeta, 
Seminarium Kondakovianum, 3, Prag, 1930). Bazi buluntular, 
Dogu Tiirkistan ve Tanri daglari bolgesinden Tibet yaylasma, 
ath Tiirk kavimlerinin kiiltiir ve san'atmin niifuz edebildigini 
gostermektedir. Orta Asya kultiiriinun Tibet'e, Koko-Nor ve 
Nan§an daglari yolu ile girmesi daha muhtemeldi. Hun cagm- 
dan beri Tibet'te yayilmaga ba§layan bu kiiltiir, hala bu yiiksek 
yaylada ya§amaktadir. Tarihi devirlerde Tibetliler gerek Qin'e 
ve gerekse Tanri daglanna muhtelif akinlar yapmi§lar ve bu 
bolgeleri az bir zaman icin olsun ellerine tutabilmi§lerdi. Prof. 
Roerich, Tibet gocebelerine ait tarihi eserleri baskca iic kisma 



10 * Yakubovskiy, Zflraf§anskaya ekspedilsiya, 1939, TOV, 2, 1940, 
s. 65 v.d.; K. Trever, TOV, 2. z, s. 71-86; 

104 Litvinskiy, KSltMK, 64, s. 7a v.d. 

105 Kavun5 l kazilani9ipbk.T.G.Oboldueva J KSllMK, 23,s.<ioiv.d. 
10 * Kala-i Mir kazilan i?in bk. N. N. Zabelina, MlA, 37, s. 297, PI. 1. 
107 Kohne-Kak 1901 bk. Litvinskiy, E. A. Davidovi$, DokL AN. 

Tac. SSR, 11, 1954, s. 53 v.d. Litvinskiy, KStlMK, 64, s. 68 v.d. 



BUYUK HUN DEVLETl 85 

ayirmaktadir 108 : i.Mezarlar; 2 . Megalitik eserler (Menhir v.s.) 
3. Mezarlardan 9ikan hayvan uslubundaki eserler. §imdiki 
Tibet gocebeleri, pliilerini gommemekte ve dag ba§ma koyup 
ku§lara yedirmektedirler. Eski Tibet gocebeleri ise,- olulerine 
mezar yapmasini bilmekte idiler. Bu eski Tibet mezarlan, 
Orhon ve Altay bolgesindeki kurganlara cok benzemektedir. 
Mezarlarda bulunari oliilerin antropolojik tipleri de bugunku 
Tibet yerlilerinden ayndir. Roerich, mezarlardan ^lkari ok 
uclanni, asagi Volga bolgesindeki Hun cagina ait ok uclan 
ile kar§ila§tirmi§ti m . Ayrica Noyun-Ula'da cikan boga tas- 
virinin de benzerini, Tibet buluntulari arasmda gormekteyiz u0 . 
Roerich'in nesrettigi bir kike ise tarn manasi ile bir Qin kilici 
hususiyetini gostermekte idi m . Tibet 9antalan uzerindeki 
suslere gelince, bunlar Iran san'atxndan 90k seyler almiflardi. 
Bati Tibet bolgesindeki ta§ duvarh mezarlarm icinde, ici kemik 
dolu toprak kaplara rastlanmi§ti. Biz bu adeti Zerdii§t dini ile 
ilgili goruyoruz,. Bu adet, bilhassa Bati Tibet'de cok yayil- 
mi^u 112 . Tibet'teki Bon mezhebi, hayvan uslubunun Tibet'te 
yayilmasma 90k yardim etmi§ti. Bu mezhep, Prof. Roerich'e 
gore §amanizme benzemekte idi i13 . 

n. Yenisey - Kirgiz kultiir ^evresi 

Btiyuk Hun devletinin niifuzu ve hatta hudutlan, Sayan 
daglannin kuzeyine kadar 9ikmisti. Bir etiidumiizde Sayan ve 
Tanu-Ola daglarmdaki kavimleri tetkik etmis, ve Biiyuk Hun 
devletinin bu bolgedeki smirlarmi tesbite 9ali§mis.tik. Bu etu- 
dumuzde vardigimiz neticelere gore, Minusinsk bolgesi ile 
Biiyuk Hun devleti kultiirel oldugu kadar; siyasi ve hatta kavrai 
bir miinasebet de tesis edebilmisti. Qin'den ve Yakin §ark'tan 
ticaret yolu ile gelen e§yalann, Noyun-Ula'daki Hun devlet 

108 Roerich, Semiharium Kondakovianum, 3, s. 30. 

109 Ayni eser, s. 37. 

110 Karjila: C. Trever, Excavation in Northern Mongolia, PL 25; 4l 
Alfoldi, Arch. Anzeiger, 46, s. 302 

111 Roerich, aym eser, T. III. 

115 A. H. Fran eke, Antiquities of Indian Tibet, I] s. 71. 
118 Roerich, Sur les pistes di VAsie Centrale, s. 189. 



86 ORTA ASYA 

adamlannm mezarlanndan ne kadar bol bir surette ciktigmi 
kendisine ait babiste g6stermi§tik. Bu ticaret ve munasebetlerin 
transit yeri, Buyiik Hun devleti idi. Ayni tesirleri, Minusinsk 
bolgesinde de gdriiyoruz. Gene aym etudumiizde bu sirada 
Minusinsk bolgesinde, Kirgizlann atalamun bulundugunu da 
buyuk bir ihtimalle gSstermistik. 

Buyiik Hun devletinin kultiirlerini ve doiayisile Cin ve 
Yakm §ark tesirlerini ihtiva eden Yenisey kurgankruun basmda 
Oglakti gelir. 

Oglakti 11 *, Minusinsk'in 60 km. kuzeyinde ve Yenisey 
nehrinin sag kenanndadir. Mezar, bir koylii taraiindan tesa- 
diifen bulunmus, ve meshur amator Rus arkeologu A. V. 
Adrianpv tarafindan sistemli bir surette kazilnusti. Mezann 
duvarlan 45 santim kahnhkta buyiik kiituklerie yapilmis,, gatisi 
daha az kahn odunlarla kaplanmi§ ve uzerine 60 santim kahn- 
hkta bir camur siva vurulmu§tu. Mezann icinde iki iskelet 
vardi. Iskeletlerin uzerinde, deriden bir elbise artigi bulun- 
mu§tu. Iskelederin yiizii, alcidan bir maske ile ortulmustii. 
Adrinov, bu mezara benzer 9 mezar acmi§ti. Bu mezarlann 
yapisi da ewelkisine benziyordu. Iskeletierde yanik izi yoktur. 
Bilakis ustahkla mumyalanmislardi. Yiizleri ipek bir §alla 
ortulmtis, ve uzerine de maske konmustu. Mezarlann donmu§ 
olmasi, eserlerin bozulmasimn oniine gecmi§ti. Maskelerin' rengi 
kirnuzi idi. Oglakti mezarlanndan sac orguleri de cikmi§ti. 
Bunlarm renkleri kumraldir. r.vez. mezarlarda, madeni esyaya 
Wc rasdanmaim§tir. Bununla beraber Prof. Tallgren'in fikrine 
gore bu bir- gerilik alameti degildir. Yenisey bolgesinde yasayan 
halklar muharip olmadiklanndan, silahlar giinliik hayadannda 
biiyiik bir rol oynamiyordu. Orta Asyahlarda ise durum 6yle 
degildir. Oliinun kotian ve bacaklan odarla ve kendisi de 
ipekli kumaslarla sanlmi§ti. Mezarda koyun, at ve okiiz etleri 
bulunmu§; buidann yamnda ele gecen ^inlilerin Han sulale- 
sine ait esyalar da mezann tarihlenmesine yardim etmistu 



114 G. P. Sosnovskiy, nahodkah Oglaktinskogo Mogilnika, PlMK, 
1933, Nr.' 7-8, s. 35; A. M. Tallgren, ESA, 11, s. 69-90. 



BUYUK HUN DEVLETl 



87 



Oglakti'da bulunan eserler arasinda, Cin kuma§lari biiyiik 
bir yekun tutar 115 . Bir kumas, iizerindeki Cince "Shou" isareti, 
Han siilalesi ile ilgilidir 116 . Ayni kumasm benzeri, Dogu Tur- 
kistan'daki Lou-lan'da da bulunnuistur 117 . Giiney Sibirya'da, 
Gin kumasjanna ilk defa burada rastlanmi§tir. 

Oglakti'da bulunan Gin kumasjannm ayni e§lerine, Noyun 
-Ula'da da rastlamaktayiz lw . Oliileri mumyalama tarzi da her 
iki merkezde bcnzerlik gosterir. 

Prof. Tallgren Oglakti'da bulunan yuz maskelerini, Iran 
ve Part tesiri olarak kabul efaiektedir l19 . Ona gore olii yakma 
adetleri debelki Mazdeizm'in tesiri altinda idi. Daha sonra bu 
bfilgelerde oturan Kirgizlar da olulerini yakarlardi. Oltilere 
maske yapma adeti Gin'de de vardi 120 . Bu sebeple Tallgren'in 
nazariyelerini ihtiyatla kabul etmek gerekir. Ozet olarak, Oglakti 
kiiltiirii M.6. II. asra ait bir merkezdi m . Oglakti'run guneyin- 
deki bolgeyi de Rus bilgini Teplouhov incelemis.tir l2a . Ona 
gore, lsa'nmdogu§una kadar eski Bronz gagi devam eder. Gene 
Teplouhov'a gore, bir gegis, gagi da (Transition) vardir. Bu 
gegis, gagiru temsil eden Ta§tik kiiltiirii, hem eski bronz gagma 
ait e§yalan ve tesirleri ve hem de yeni gaga ait biittin ozellikleri 
ihtiva ediyordu. Oglakti kiiltiirii daha muahhar bir devri 
temsil eder. Ta§tik Oglakti'dan daha eskidir. Oglakti'nm en 
dnemli hususiyeti, M.6. 100 ile M.s: 100 arasindaki Cin kiil- 
turiine ait 50k enteresan eserleri ihtiva etmesidir, Ayni bolge- 
deki Tes kurganlan da/ Oglakti kulturii ile a$agi yukan mua- 
srrdir 183 . Bu kurganlarda da Cin tesirleri fazladir. Yahnz Tes 
kurgani, mii§terek mezarlar smifina aittir. Oglakti kurganmin 



Oglakti'fe 0a 



NaywUIa Hna 
MkMflafigl. 
kri 



Oglakti' Ja Inn 
teairiarl 



us Sosnovskiy, ayni cser, s. 36; Tallgren, aym eser, fig. 5, 6, 
7» aa, 23. 

1W Tallgren, ayni eser, s. 84. 

"'Ayni eser, s. 84; DlYS, s. 406, n. 5. 

»• DlYS, s. 406. 

u * Tallgren, ayni eser, s. 82. 

120 Ayni eser, s. 89, fig. 26. 

141 DlYS, s. 466 v.d. 

*» ME, IV, s. 41. 

m Tastik kiiltiirii icjn bk. Tallgren, Trouvailles tombales i88g, SMYA, 
29, 2; DlYS, s. WS-&A- 



88 QRTA ASYA 

miisterek mezarlarla bir ilgisi bulunmasi lazimdir. Tes kurga- 
nmda ioo kadar iskelet bulunmusjtur. Bundan baska cesedlerde 
yamk izleri de gdriilmektedir 124 . Bu sebeple ■Oglakti'yi Kem 
bolgesinin Gegit devrinin en son ve en ileri kulturii olarak 
kabul etmek lazimdir. 

T'ang vakayinamesi* Kirgizlann olti gomme adetleri hak- 
kinda soyle diyor: "Matem dolayisile yiizlerini kesmezler. 
Oliiniin etrafmi cevirip aglarlar. Miiteakiben yakarlar. Kemik- 
lerini toplayip iizerinden atlarlar. Mezanni yaparlar. Ondan 
sonra aglama kesilir" 125 . 

Arkeolqjik ara§tirmalar, bu zamanlara ait kurganlarda 
yanik izleri bulamami§lardir. Yakilan oliileri ihtiva eden kur- 
ganlar, daima eski devirlere aittir. Bu problemi ayn bir etiidii- 
miizde inceliyecegiz. Olii yakma adetinin Mazdeizmle ne derece 
ilgili oldugunu da bilmiyoruz. Artik bu cagda Yenisey boy- 
larmda Cin kolonileri de goriilmege ba§lami§ti 126 . Hun ve 
Gin harpleri dolayisile elde edilen Cin esirleri, Yenisey boylarina 
suruluyordu. Bu kolonilerin mevcudiyetine, bu hadiseler de 
sebep ohnu§tu. 

12. Hunlarda ziraatcilik 

Hunlar, esas itibarile gogebe bir kavimdiler. Gin kaynak- 
lanndan ogrendigimize gore bunlar suriileri ile me§gul olur- 
larken, bu me§galelerinin yanmda ekip bicmeyi de ihmal etmi- 
yorlardi. Altay bolgesinde Hun cagmda a<jihm§ muhtelif sulama 
kanallanna rastliyoruzv Baskaus bolgesinde, Cuh§man nehri 
yakmlannda sulama kanallannm izlerini agik olarak bugiin 
bile gormekteyiz 127 . Kudirge kurganlannin bulundugu yerin 
yakimnda bulunan bu ova, Culisman nehrinden ahnan sularla 
ilmi bir §ekilde sulanmi§ti. Ova, nehrin kivriminm iginde 
kahyordu 128 . Bu bolgede, daha sonraki devirlere ait Goktiirk 

124 Miijterek mezarlann, olii yakma v.s. adetlerinin kronolojisi iijin 
bk.Merhart,SMYA, 1923. 

148 Wen-hsien Tung kao, 205-2727. 

"• DlYS, s. 479-484. 

127 ME, III, 2, 127; s. 38, ris. 1; DtYS, s. 497. 

188 ME, III, s. 39, ris. 2. 



BUYUK HUN DEVLETt 89 

kultiiriiniin izlerine de 50k rastlamaktayiz. Gene Toto lrmagin- 
dan agilan bir kanal ile 129 , bu bolgeye yakm Ak-Tura kanah 180 , 
Altay daglanndaki ileri bir derecedeki ziraatgihgm delillerin- 
den idiler. Tomsk iiniversitesi, bu bolgedeki eski ziraat kiiltii- 
riiniin izlerini botanik yonden tetkik ettirmistir 131 . 

Goktiirk gagma ait bultintular arasinda, ziraat i§lerinde 
kullamlan uzun kureUer ele gecmistir 132 . 

Hun gagmdaki ziraat kultiirii ile ilgili en onemli eserler, 
Selenga nehri ve Baykal golii kiyilanndaki Ivolgi ve llmova'ya 
Padi'de ele ,gecnr<§ti l33 . Kazilar sirasmda bulunan bilhassa 
saban demirleri pek ge§itli idi 134 . MuhteliF biiyiiklukteki orak- 
lar 135 , zahire saklamak igin ozel bir sekilde kazilrius, gukurlar W3 , 
hububati dgutmek veya ezmek igin kullamlan ta§lar 137 bu 
kiiltiiriin en onemli eserleri arasmda idi. Bulunan saban demir- 
leri uzerinde Cin yazilarimn da bulunmasi, Kuzey Mogolis- 
tan'daki ziraat kiilturii iizerindeki Cin tesirlerini gosterebilir l38 . 
Selenga nehri iizerinde de Hun gagma ait sulama kanallarmm 
izleri g6riilmii§tii 139 . Baykal golii kiyriarmda sulama kanal- 
larmm pek 90k izlerine rasthyoruz 140 . Bu kalmtilar bize gdster- 
mektedir ki, gerek Selenga kiyilarmda ve gerekse Altay bolge- 
sinde, Biiyiik Hun devletinden itibaren bir ziraat kiiltiirii mey- 
dana gelmege ba§larm§ti. 

139 TGlM, 16, s. 80; DlYS, s. 495. 

1M TGlM, 16, s. 80. 

181 Aym eser, ayni yer. 

132 TGlM, 16, s. 116, ris. 69; s. 97, ris. 20. 

m A. V, Davidova, V. P. §ilov, K voprosu zemledelii u Gunnov, 
VDl, 1953, 2, s. 193-261. 

134 Ayni eser, ris. 2, 3. 

136 Aym eser, ris. 4a,b. 

l3 ^ Aym eser, ris, 4a.b. 

l8 ' Ayni eser, ris. 6. 

188 Ayni eser, s. 198. 

1,9 P. A. Kelberg, Poliorae polya v ^abaykalskom ferae, Zapiski, RGO, I, 
1861, s. 180 v.d.; VDl, 1953, 2, s. 200. / 

148 Yu. D. Talko-Grintsevic, Materialt po paleoantropologii ^siay- 
kalya, TKOPO, 1902, III, 1, s. 31; 1. A. Lop at in, Kratkiy otget a dristviyah 
Bitimskoy ekspeditsii v 186$ g., Zapiski Vost.-Sib. otd. RGO, 28, 1897, s. 141; 
P. A. Slovtsov, Zabaykalskih dostopfimegatelnostyah, Sibirskiy Vestnik, 
1821, XV, s. 25. 



III. 

HUNLARIN BATIYA GOQLERt 
i. Hunlar Talas'ta 

A. N. Bernstam, Kenkolskiy mogilmk, Arkeolog. ekspeditsii Gos. Ermi- 
taja, II, 1940; Mt A, 26, s. 23; Nahodki u oz. Botovogo v Kazahstane, SMAE, 
'Sj '95 r » s - 216-229; Dubs, American Journal of Philology, 62, 3, June, 
l 9> 322 ; H. J. Heik el, Altert&mer aus dent Tale des Tolas in Turkestan, Travaux 
Ethnographiques, VII, Hekmgfors, 1918; Izvestiya GAlMK, IV, s. i'ai v.d.; 
E. t. Kropnov, Arheologifeskie raboh na Severnom Kavkaze, KStlMK, 27, 
l 949» '*■ id-26; A. P. Kruglov, Arheologifeskie raboh na Severnom Kavkaze, 
KStlMK, V, 1940, s. 67 v.d t ; G, V. Grigoriev, Raskopki kurganov v Tangi- 
Tulskom rayone UzSSR, Arhiv IIMK,f. 35, 2, Nr. 628; Kelesskaya step v arhe- 
otogifeskom otnosenii, tAN, Kaz., Ser. Arh., i, 1948; M. N. Leontevskiy, 
Pamyatniki drevney kulturt v Tojnqy Polose Petropavhvskogo < okruga Kazahskoy SSSR, 
Kdkcetav, 1928, s. 12-13; M. E. Masson, UrakaMy namogilrmn litsevoy 
kamen v Mine Angrena, I AN Kaz., 108, Ser. Arh., 3, 1951,3. 56; A. A, Pot a- 
pov, Pskentskiy kurgannty mogilmk, Prisovete Ministrov Uz SSR, 31, 1938; 
M. Rostovtsev, Dura and the problem of Parthian art, Yale classical studies, 
io 35> 55 A. M. Tallgren, The Mannerheim archaeological collection from Eastern 
Turkestan, (Mannerheim, Across Asia, II), s. 47; A. t. Terenojkin, Pam- 
yatniki materialnov kulturt na Tasktntskom kanale, IAN Uzb., 9, 1940, s. 30-36; 
S. P. Tolstov, Arheologifeskie problem Horezsmskoy ekspeditsii 1951 g., SA, 
*9> <i954» *' 260; C. Trever, Terracotas from Afrasiab, tGAlMK, 93, 1934; 
t E. A. "Smidt, Raskopki dlinmh kurganov v SmoUnskoy oblasti, KStfMK, 54, 
I 954»" s ' '475 K. F. Smirnov, Arheologifeskie isshdovaniya v Dagistane v 1948- 
'95o godah, KSllMK, XLV, 1952, s. 89 v.d.; S. S. Sorokin, datirovke i 
tolkovanii Kenkolskogo Mogilnika, KSllMK, 64, 1956, s. 3-14. 

Biiyuk Hun devletinin iki nttfuzlu sahsiyeti, yani Ho-han-yeh 
ile Chih-chih arasmdaki ihtilafV Orta Asya'da buyuk bir kan$ik- 
hga sebep oldu. Hun kabilelerinden bir kismi, reisleri Chih-chih 
ile birlikte batiya gittiler ve digerieri ise Gin hakimiyetini tani- 
maga mecbur oldular. Batiya gidcn Chih-chih, Talas boylanna 
yerle§ti ve burada yeni bir siyasi birlik kurmaga muvaffak 
oldu. Talas boylarmda yerle§en bu Hunlann nufuzlannin 
Isig-gol'e kadar uzadigmi; bir kisrm Wu-sun'larla Toles kabile- 
lerini de hakimiyet altma aldiklanni gormekteyiz. Prof. Dubs'a 
gore, bu birligin. merkezi 71 tul ile 43 arz daireleri arasmda 
bulunmakta ve bu merkezde Bati Turkistan kulturuniin kuv- 



9 a ORTA ASYA 

vetii tesirleri hissedilmekte idi x . Eski Baktiryan'daki Grek kolo- 
nilerinin taarruz sistemlerini benimseyen Hunlar, du§manlarma 
balik pulu §eklinde dizilerek taarruz etmekte imi§ler. Talas 
boylannda yerlef en Hunlann, eski Iran, ve Sarmat kulturlerinden 
' geni§ olctide istifade etmi§ olmalan tabii goriilebilir. Hatta 

burada Ak-Hun'larm atalan sayilan bazi kavimlerle veya bazi 
Iran kabileleri ile kari§rru§ olmalan da gok muhtemeldi 2 . 
Talas bolgesinin Hun cagi arkeolojisi hakkmda, eski olmakla 
beraber, iyi bir rapor sayilan Heikel'in eserinde 3 , kronolojik 
mutalalealara maalesef rasdamamaktayiz. Bu sebeple bulunan 
eserlerin hangi devirlere ait oldugunu tesbit etmek i§i tetkik- 
cilere dii§mektedir. Burada bulunan, ka§larla suslenmi§ ve 
kabartma inci dizilerile $evrilmis, bir kolyenin, Asya ve Avru- 
pa'daki Hun kulturU ile ilgili olmasi 50k muhtemeldir *. 

Humann bu bolgede, Ak-Hun'larm atalan ve bazi Iran 
kabileleri ile kansmis/ olmalanmn muhtemel bulundugunu 
kaydetmistik. Hunlann batilarinda, yani Volga boylan ile 
Kuzey Kafkasya'da ise Alan'lar oturmakta idiler. Mazdeizm 
mezhebinin kuwetli tesirleri altmda kalan Alan'lar, olulerini 
yakiyorlardi. Avrupa'daki Hunlann olulerini yakma adetlerinin 
de bu temaslarla meydana gelmi§ olduklanni dii§unmek yerin- 

de olur. 
K.H. targnu Bu kurgan, Semerkand'm kuzeyinde ve Sirderya'nm bati 

sahilinde bulunmakta idi 5 . Bol miktarda pi§mi§ topraktan 
yapilmis, heykellerin bulundugu bu mezarda ele gecen e§yalar, 
esas itibarile Bati Turkistan'm yerli ve en orijinal kiilturlerinden 

birini temsil ediyorlardi. Oliinun kemikleri toplanarak yakilnu§ 
ve sbnra da kiilteri bir araya getiriferek mezara konmu§tu. 
Bu bolgedeki bazi ev kalintilan, bize Orta Asya'mn yuvarlak 
cadiflanru hatirlatmaktadirlar. Kalintilarm Hun 9agi ileMlgili 
olup blmadiklanm bilmiyoruz. 

1 Prof. Dubs, American Journal of philology, 6a, '3, June, 19, 322. 

* H. J. Heikel, Altertumer. 5. 5 v. d. 

* Bu mesele i^in bk. W. Samolin, CAJ, III, I957- s- '34 v.d. 

* Bu mescle icin aynca bk. Bernjtam, SMAE, 13, 1951, s. 216. 
s Tallgren, "Mannerheim, Across Asia, 11", s. 47 v.d.; Izv. GAlMK, 

IV, s. 121. 



HUNLARIN BATIYA GOgLERl 93 

Cin'e giden yolun iizerinde bulunan bu merkez, bolgenin Ebui r' b 
Hun gagma ait en onemli kiiltiir merkezlerinden biri idi 6 k *" 8 " a 
Milattan sonraki asirlara tesadiif eden bu devirde, tran kiil- 
tiirunun Bati Tiirkistan yolu ile yalmz Orta Asya'ya degil, 
Giiney Rusya'ya da kuwetli tesirier vermis, oldugunu bilmek- 
teyiz. Bu kultur yayili§inin takip ettigi yolu, bize arkeolojik 
deliller de gostermektedirler 7 . 

Talas boylarindaki Hun kulturunii aydmlatabilecek en **•*•' «"»g««" 
onemli kultur merkezi, Rus arkeolog ve tarihcisi A. N. Bern§- 
tam'm buldugu Kenkol kurganlan idi 8 . Bu bolgede Bernftam 
31 kurgan asmi§ti. Kurganlar, Bin-Gol ve Berkkarm denen 
yerlerin arasma yayumi§ bir vaziyette idiler. Mezarlarda 
bulunan bashca eserler, maderii kaplar, ganak ve §6mlek lunn- 
tilan, altindan yapilmi§ siis e§yalan, derair bigaklar, arslan 
resimleri ile suslenmi§ kemer tokalan v.s. idi. Kenkol kiiltiirii, 
M.6. III. asirdan ba§lamakta ve M.s. IV, asra kadar uzamakta 
idi. A. N. Bern§tam'a gbre burasi, M. s. I. asra ait bir kiiltiir 
merkezi idi. Bu kronoloji sonradan tenkid edilmi§ ve M.s. 
II-IV. asirlara koyma temayulu daha fazla revag bulmu§tu 9 . 
Talas kiyismda kazilan 8 kurgandan 7 si, M.s. II ve IV. asirlara 
aitti. Bunlann Hunlara ait olmalari 50k muhtemeldi. Ciinkii 
bulunan eserler, eski Orta Asya ve Avrupa'daki Hun kulturiine 
50k benzemekte idiler. Bilhassa kemik kaplamah yayiar, Avru- 
pa'daki Hun yaylanna biiyuk bir benzerlik gosteriyorlardi. 
Kadm iskeletlerinin yanmda, mutfak e§yalanndan baska, 
agactan driilmus, sepetler de bulunmakta idi. Biri erkek ve 
digeri de kadm plniak iizere iki oluyii ihtiva eden mezarlar da 
bulunmu§tu. Erkegin ytizti iyi muhafaza edilmi§ bir vaziyette 
idi. Gomlegi ipekten ve pantalonu ise deriden: yapilmi§ti. 
Kadinin cesedi kxsmen mumyalanmis, ve ba§i kirnuzi ipekten . 
bir kuma§la sanlmisti. Yiizii de ipek bir kuma§la ortiilerek 
ensesine baglanmisti. Ipekli entarisinin iizerinde, ipekten baglar 
gorulmekte idi. Ayaklannda da cank bulunuyordu. Tetkike 

• Terenojkin, KSllMK, 33, 1950, s. 15a v.d. 

7 Tallgren, ayni eser, s. 48 v.d. 

8 A. N. Berri^tam, Arheol. eksp. Gos. Ermitaja, II, 1940 ; MlA, 26, 
s. 23 v.d.; A. N. Bern§tam'm diger miitalealari i$in bk. VDl, 1939, 
KSllMK, 5, 1940. 



94 



ORTA ASYA 



Bacrrogv gUtt 



Baran kflhttril 



deger olan nokta, kadiran da deriden bir pantalon giymis, 
olmasi idi. Kadinm yanina isabet eden duvardaki kiigiik bir 
niste, tahtadan yapilmi§ bir kupa bulunmakta idi. Oliiniin ba§ 
ucuna, iginde yemek kalmtilan bulunan bir tabak ile bir su 
testisi ve ayak ucuna ise yemek pisfrmege mahsus topraktan 
bir kap ile tas, agir§aklar konmu§tu. Hava ve rutubetle temasi 
kesilen elbiseler de, iyi saklanmi§ olarak bize kadar gelebil- 
mistir. Kenkol mezarlarmda bulunaii ipekli kuma§lar ile elbi- 
selerin, Noyun- Ula'daki Hun prenslerine ait mezarlardaki 
eserlerle biiyiik bir benzerlik gostermesi, Hun tarihi bakimm- 
dan bize onemli f ikirler veranektedir. 

Kazakistan'da, Borovogo golii kenarmda bulunan altin 
safhalar, Avrupa Hunlarimn Orta Asya men§eleri 
hakkmda bize daha agik bir fikir verebilmektedirler 10 . Bugun 
Petropavlovsk denen bolgede, Sucjnsk yakmlannda elde 
edilen bu altin safihalar, tipki Macaristan'daki Hun cagi bulun- 
tulanndaki safihalar gibi balik pulu tezyinatr fie siislenmi§ti. 
Ka§ teknigi ve inci dizisi tezyinatirun 50k revagta olu§u da, bize 
Macaristan'daki Hun san'atim hatirlatir. 

-Harezm'de, Ceti-Asar ve Altin-A&af 'daki M.s. III. ve 
IV. asra ait buluntularda, kemik yay parcalannm da ele ge^mis. 
olmasi, kemik yaylann bu asirlarda, Orta Asya halklan ile 
Iran'm sahip bulundugu miisterek bir kiiltiir unsuru oldugunu 
bize gostermektedir u . Bu buluntu yerleri, Harezm'in , yerle§ik 
kultiirii ile Orta Asya gocebe kulturiinun birle§tigi bir yerdi. 



2. Hunlar Volga bolgesinde 

A. Alfoldi, Funde aus der Hunnenzeit und ihre ethnische Sonderung, AH, 9, 
Budapest, 193a, N. Fettich, Les trouvailles Avares de DunapenUle, AH, 18, 1936; 

A. Heikel, Antiquith de la Siberie Occidental, MSFOu, 4, 194; T. M. Mi- 
nay ev a, givei Kurgan* aus der Volkerwanderunzgeit bei der Station Sipovo, ESA, 4, 
s. 194-210; Pogrebeniya s sojjemem gor. Pokrovska, UZSU, VI, 3, s. 194-210; 

B. Posta, Archaeologische Studien auf Russischem Boden, Budapest-Leipzig, II, 

9 S. S. Sorokin, KStlMK, 64, 1956, %. 3-14. 

10 A. N. Bernstam, SMAE, 13, 1951, s. 216-239; M. N. Leontevs- 
kiy, Pamyatniki, s. 12-13; aynca bk. Bernstam, VDl, 1939; KStlMK, 

5. 1 94°- 

11 S. P. Tolstov, SA, 19, 1954, s. 260 v.d. 



HUNLARIN BATIYA GOgLERl 95 

1905; Raskoph bli% slobodi Guzevki Qarif, ZPRAO, VII, 2; P. Rau, Prahisto- 
rische Ausgrabungen auf der Steppenseite des deutschen Wolgagebietes, Mitteilungen 
d. Zentral Museum Pokrovsk, a, 1927; Die Hugelgraber romischerzeit an der 
unteren Wolga, ayru yet, I, Pokrovsk, 1918; P. S. Rikov, Arheologifeskiye 
raskopki i razvedki v Nijnyem povoljye i Urabkotn kraye letom, 1935, Izvestiya 
Kraevedceskogo Instituta izuceniya Yojno-Voljskoy oblasti, 1, 1926 ; s. 1 3 v.d. ; 
Suslovskiy kurganmy mogilnik, UZSU, 3-4, 1925; Novty Vostok, 10-1 1, s. 375 v.d.; 
M. Rostovtsev, Une trouvaille de I'ipoque Greco-Sarmate de Kertsch au Louvre 
et au Musie de St. Germain, Monument Piot, 26; D. Samokvasov, Mogili 
Russkoy zemli v osnovanniya hronologiceskoy klassifikdtsii i katalog drevnostey, Var- 
$ova, 1892; A. Schmidt, Beitrdge gur Erforschung der Kulturen Ostrusslands in 
der Zeit der Volkerwanderung (HI-V. Jh.), ESA, I; J. Werner, Bogenfragmente 
aus Carnunium, ESA, VII. 

Kavimler muhaceretine takaddiim eden caglarda, Volga 
boyundaki kultiirlere bir goz atmak faydali olur-kanaatindayiz. 
Bilindigi iizere bu bolge, Yukan, Orta veya A§agi Volga havzasi 
olmak iizere iki kisma aynbyordu. A§agYve Orta Volga bolgesi, 
arkeolog Schmidt 12 ve Yukan Volga bolgesi de Prof. Tallgren 
tarafindan iyice incelenmisti. Maalesef bu saha ile ilgilenen 
arkeolog ve kiiltiir tarihcUeri, siyasi tarih olaylarma az ehera- 
miyet vermektedirler. Ve bu sebeple de etudleri noksan ve tek 
tarafli kalmaktadir. 

Stalingrad yakmlanndaki Caric^n kulturii, bu cagin en 
onemli buluntu yerlerindendir 13 . M.s. IV. asnn sonlarina ait 
olan bu mezarlarda giimu§ kayi§ uglan, yanm kiire §eklinde 
altindan ince safihalar §eklinde plakalar ve tokalar bulun- 
mu§tu. Macaristan'da Petrossa'da bulunan kiipelerle yakui 
benzerlikler gosteren bir kiipe 14 , tetkike deger bir eserdi l5 . 

Saratov civanndaki Si novo 'da yapuan kazilar, Hun «■«■ ▼•%»'*• 
tarihini bircpk yonlerden aydinlatmi§ti 16 . Gene Saratov yon- 
lerindeki Suslu buluntulan da hem §ipovo ve hem de Carichi 
kultiirlerine yakinhk gostermekle Volga, bolgesindeki mu§terek 
bir kultiirun habercisi olmu§lardu\ §ipovo kurganlanndaki 



14 A. V. Schmidt, ESA, I, r. 17. 

18 Kazi raporu icin bk. P. P. Grekov, ZRAO, 12, s. 295. 
" A. AlfSldi, AH, 9, R. 7. 

15 Schmidt, ESA, I, s. 37, R. 21; rapor: ZROA, 7, Nr. 2, s. 226. 
"P. S. Rikov, UZSU, 4-3, 1925, s. 13-38. v 



A*# V«Ig» 
havnn 



Saratov Wig* 
■hide FofaroTdc 



96 ORTA ASYA 

tellerin burulmasi suretile yapilmis, olan bilezikler ", tokalar 18 , 
kash ziynet esyalan ve bilhassa bahk sirti tezyinatla siislenmi§ 
madeni safihalar 19 , Macaristan'a yerle§en Attila Hunlarmin 
nereden geldiklerini acdc bir surette gostermektedirler 20 . .'. 

Macaristan'daki Hun san'atiiun menselerini gostermesi 
bakmundan §ipovo kurganmm ehemmiyeti 50k buyiiktiir. Bu 
kiiltiir merkezinde, hem Talas bolgesindeki ve hem de Maca- 
ristan'daki Hun kulturunun hususiyetini bulmak mumkundiir 21 . 
§ipovo'daki en karakteristik Hun eserleri arasmda, uc, koseli 
ok u$larmi da saymak lazimdir 22 . . 

Pokrovsk bolgesindeki Hun cagi kulturlerine ait buluntu 
buhutoUn yerlerinin bashcalan s,unlardi: Pokrovsk 23 , Kamu^in 24 , 
Beryozovka 26 ve Nijne-Dobrinko 26 . 

Ba§hca Pokrovsk buluntulari, ok ucjari, birkac. kemik yay 
kalmtisi ve bronz levhalardan miitesekkildi 27 . Beryozovka ise, 
taci ile meshurdu. Pokrovsk miizesinde buluiian bu tagi, ^Mina- 
yeva nesretmis.ti w . Tac, esas itibarile bronzdan yapilnusU. Bu 
bronz iskelet altm, levhalarla suslenmi§ ve levhalar uzerine de 
kiymetli ta§lar konmu§tu. Beryozovka'nm diger enteresan eseri 
de, Avar eserlerine benzeyen bir ayna idi. Nijne Dobrinko 
buluntulari arasmdaki, §erit halinde kesilmi§ altm safihalar, 
Hun san'atmm hususiyetlerinden biri olan inci dizileri ile 
siislenmisti. Altm safihalardaki slislerin hepsi, kabartma teknigi 
ile yapdmisti. Dobrinko kiiltiiru, bilhassa altm kaplamacihk 

11 P. S. Rikov, Izvestiya Kraeved. Inst. izu$. Yojno-Voljskoy obi., 
Saratov, 1, s. 926; Minayeva, ESA, 4, s. 194. 

18 N. Fettich, SMYA, 45, R. 3, 14. A. Alfoldi, AH, 9, T. 11. 

19 Minayeva, ESA, 4, s. 200, R. 15. 

20 AlfQldi, AH, 9, T. VII, IX. 

21 Minayeva, ESA, 4, s. 208. 

22 Schmidt, ESA, I, s. 35 v.d. 
2 » Minayeva, UZSU, IV, 3; ESA, 4, s. 206. 

24 P. Rau, Prahist. Ausgrabungen, Pokrovsk, 1927. 

25 ESA, 4, s. 206, R. 32. 
" UZSU, IV, 3, s. 103 v.d. 
* 7 ESA, 4, s. 206 v.d. 
M ESA, 4, s. 206, R. 32. 



HUNLARIN BATIYA GOQLERl 97 

teknigi bakimmdan Macaristan'daki Hun san'atma cpk ben- 



ziyordu 29 . 



Aft, Volgm h.r- 



Bu yer, Astrahan'la Saratov demir yolu iizerin.de, Ba§- J^^"" 5 * 1 ' 
kuncak golii kenannda ve Hun ktilturumin en onemli merkez- 
lerindcn biri idi. Bulunan bir'tek mezar, bize Hun cagi kulturu 
hakkmda 50k sey ogretmektedir. Iskeletin hemen yaninda bu- 
lunan bir yaym oizunlugu, 1,40 m. idi. Yayin kemik ve agac 
kisimlan da kismen ele gecmisti. Oltiniin kafasinin saginda iic. 
kdseli ok u?larma, sol elinin iizerinde ise kiiciik ve camdan 
yapilmis. incilere rastlanmisti. Bilhassa kemik yaylar, bu kiil- 
tiirun Orta Asya karakterini gosteren en onemli eserleri idi 80 . 

Asagi Volga vadisindeki Seelman buiuntulan ile Maca- 
ristan'daki Hun cagi eserleri arasmdaki benzerlikler bircok 
bilginler tarafmdan kabul edjlmisti 31 . Mesela, D 42 numarah 
kurganda bulunan, noktali hatlarla yapilmis. bir tezyinat sistemi 
ile siislenmif altm safihalar, bu kurganm da en karakteristik 
eserleri arasmda yer almaktadirlar 38 . Aynca bu kurganda 
sebebini anlayamadigmuz bir yangm tabakasi da vardir. Me- 
zarda at iskeletleri de gorulmii§tu. Seelman'da, 17 Nr.h kur- 
ganda, demirden yapilmi§ tek agizli bir kihc da bulunmugtu. 
Kihctan baska, ug koseli ok uclan, kemik yaylara ve demirden 
yapilmis, at gemlerine ait parcala^ kusak susleri, gumu§ levha- 
larla iizerinde insan resimleri plakalan da bulunmu§tu. 18 Nr.h. 
kurganda ise, Romboid sekilde ok uclan ele gecmigti 33 . Bilin- 
digi iizere bu tip ok uclan, daha ziyade Avarlara ait eserlerden 
idiler. Kemik yay pargalan ve altm saf ihalarla kaplanmis, bronz 
plakalar, ka§lar, hep Hun san'atmm Guney Rusya'daki e§leriydi. 

Seelman kurganlannda, digerlerinden farkh olarak oliileri 
yakma adetini gormekteyiz. Bu oliileri yakma adeti, biraz da 

» UZSU, s. 103 v.d. 

80 Bu tip tezyinat uslubuna Hunlarra halefleri sayilan Kutrigur'lann 
san'atmda da rastlanmaktayiz : N. Fettich, Les trouvailles de Dunapentele, 
s. 95 v.d. Biz burada, N. Fettich'in Kutrigur san'ati hakkindaki f ikirlerini 
ihtiyatla karjiliyoruz. 

sl Kazi raporu i?in bk. P. Rau, Mitteilungen des Zentralmuseums 
Pokrqvsk, 2, 1927, s. 72 v.d. 

w P. Rau, ayni eser, s. 72. 

83 Karj.: Hampel, Altertumer, III, T. 63. 

Qrta Asya, j 



umiuni karak 
terieri 



& 8 ORTA ASYA 

Pokrovsk bolgesine mahsus bir an'ane gibi goriinmektedir. 
Mesela kuzey Kafkasya'daki bu devre ait Alan mezarlannda 
boyle bir adete rastlamamaktayiz. Orta Asya'da oluleri 
yakma a deti yalnizca Kirgizlar'da vardi. 
voig.kuitBra B iio Yukanda saydigimiz buluntular, Volga'nm dogu sahil- 

lerinde yeni bir kiiltiirun yavas, yavas, yayilmakta oldugunu 
gosteriyordu. Bu emareler, yeni bir kavmin geldigine de bir 
i§aret idi. Bu yeni kultiirde, Volga boylarmm eski kultur an'a- 
nelerinin devamini da gormekteyiz. Derin kazilmis, mezarlar, 
ba§lan kuzeye konmu§ ve sirt ustii yatmlnu§ iskeletler, kmk 
bronz aynalar ve koyun ba§lan eski mezarlarda da gdrulen 
hususiyetlerden idi. Fakat eski mezarlann hicbirinde, kadm olii- 
lerinin yaiunda semerlere v.s.ye rastlanmazdi. Aynca bronz 
plakalarm ince altin saf ihalarla kaplanmasi da bu yeni mezar 
larda goriilmege ba§lannu5Ur. Bu yeni teknik ve kultiiriin Maca- 
ristan'daki Hun buluntulan ile de biiyuk bir yakinhls\g6stermesi, 
Hunlann bize hereden geldiklerini gosterebilirdi. 

Kihc, kemik yay, uzengiler ve ok uclan ise, Hunlann 
Orta Asya men§elerini gosteren eserlerdi. Volga bolgesine 
yakin yerlerde uzun zaman yasayan Hunlar, buradaki yerli 
kiiltiirlerden 50k kuvvetli tesirler almi§lardi 

Altm safihalarla kaplama teknigi, yalnizca Guney Rusya'ya 
mahsus bir §ey degildi. $u teknigin, Orta Asya'daki Talas 
boylan ile Bati Sibirya'da da cok yayihms, oldugunu goriiyoruz 3 *. 

HUNLARIN VOLGA BOLGESINE GELI§iNiN NETiCE*LERi 

Hunlann Volga bolgesine gelmesi, buradaki yerli kavim- 
lerin muhaceretine yol acti . Bu kavimlerden bir kisnu, kuzeye 
dogru cekildi. Bir kisnu da Ukrayna'mn icbrine dogru kacti. 
Ural bolgesinde gozle goriilur bir §ekilde biiyuk kan§ikliklar 
oldu. Butiin bu hadiseler, Ural ve Volga nehri boylanna yeni 
bir kavmin gelmis, oldugunu gostermekte idi. 
uni v. D«g« Ural bolgesinde, kavimler muhacereti cagina rastlayan en 

ST'di^Uiw onemli kultur merkezlerinden biri, Mer tviy a Soli idi Burada 
ele gecen tokalar ve diger madeni e§yalar, esas itiban ile Maca- 

** Bernjtam, SMAE, 1951, s. 316, r. 1-4. 



HUNLARIN BATIYA GOgLERl 99 

ristan'daki Hun cagi buluntulanna 50k benzemekte idiler. 
§iiphesiz ki bu devirdeki Ural bolgesi kulturiine Kinm'in da 
cok biiyiik tesirleri olmu§tu 35 . Bilhassa bir sepet seklini andiran 
kupe, kabartma inci dizileri ile teskil edilmis, tezyinati ile bize 
Kinm kiilturunii hatirlatmaktadirlar 38 , Gene bu devre ait 
Orenburg buluntulan da, Karadeniz sahillerindeki Giiney Rusya 
kiiltiirlerinin kuvvetli tesirlerini ta§imakta idiler 37 . Ural bolge- 
sinin diger onemli kiiltiir merkezi, Miislimova'dir 38 . Burada 
bulunan at gemleri, Ural bolgesi icin yeni bir kulturun miijdecisi 
karakterini ta§imakta idi 39 . Ayni at gemleri, diger yandan da 
Macaristan Hun buluntulan ile biiyiik bir yakinlik gosteri- 
yordu. Kayi§ siisleri ve diger e§yalar da Ural bolgesi ile Maca- 
ristan arasmdaki kiiltiir baglarini kuwetle destekliyordu *°. 
Buluntular arasmda ele gecen bir egri Tiirk kihci, bu kiiltiir 
merkezini Orta Asya kiiltiirlerine kuwetle baglamakta idi 41 . 
Miislimova yakmlanndaki Bryuhanova kiiltiirii de kavimler 
muhacereti ile ilgili onemli kiiltiir merkezlerinden biri idi 42 . 

Biraz daha doguya, Akmolinsk'e dogru gidecek olursak, 
Karaagac denen bolgede yeni bir kiiltiir merkezine rastlanz. 
Bu merkez, Hun ve Got kuyumculugunun en karakteristik 
eserlerini bize vermistir 43 . IV. asra ait olmasi cok muhtemel 
olan Karagac kiiltiirii, ta Tobolsk'a kadar yayilmi§ti ". 

Durumu hiilasa edecek olursak, Hunlann Avrupa'ya 
gelmesi' ile Hun ve Got san'atmdan bir 50k unsur- 
lar, Ural bolgesine ve Dogu Sibirya'ya da yayildi 

Kuzeyde, yani Perm ve Cud bolgelerinde, Glyadenova ""V 8 ** 1 ™! ™ 
kiiltiirii M s. III. asra kadar devam etmisti. Yava§ yava§ cogal- 

35 Kinm san'atimn Ural ve Volga bolgelerindeki tesirleri 15m bk. 
Rostovtsev, MP, 26, 1923. 

3 * Bela Posta, Arch. Studien, II, R. 247, ve 251. 

3 ' Orenburg kulturii icin bk. Rostoytsev, MAR, -37, s. 30 v.d. 

3S Miislimova icin bk. Bela Posta, Arh. Stud., II, s. 377. 

39 Bela Posta, Arch. Stud., II, s. 378. 

40 Bela Posta, II, s. 378-380'; AE, Uj. f., 14, s. 401. 

41 Bela Posta, II, s. 382. 

42 A. Schmidt, Kafka, ESA, I, s. 40-42. 

43 Schmidt, ESA, I, s. 44; R. 32-36. 

44 A. Heikel, MSFOU, 4, 1894, T. IX, 28; XI, 9, 14. 



Fln-Ugor aleotl 



i bo ORTA ASYA 

maga bashyan yabanci tesirler, M.S. VI. asirda bu bolgenin 
kiiltiiruniin mahiyetini degistirmege muvaffak oldular. Artik 
VI. ve VIII. asirda, yeni bir Fin-Ugor kiiltiirii meydana geldi. 
Bu yeni kiiltiiriin meydana geli§inde suphesiz ki en buyuk 
rolii, Hun gocleri ve bunun neticesi olarak meydana gelen 
kavimler muhacereti oynami§ti. Kuzeydeki bu yeni kiiltiirii 
temsil eden ba§hca merkezler, Samara 45 , Rosestveno 46 , Berens- 
niki 47 ve Maslovka 48 idi. Bunlar arasinda, Hun gagma ait en 
karakteristik hususiyetler gosteren merkez, Kagka bolgesi idi. 
Kacka buluntulan 4S , kavimler muhacereti sirasmda, Oka ve 
Kama nehirleri yolu ile kuzeye yeni bircok kiiltiir tesirleri 
gittigini bize gostermektedirler. Oka ve Kama bolgesindeki 
biitiin kiiltiir problemlerini burada ele alacak degiliz 50 * Bizim 
igin onemli olan, bu bolgedeki Hun tesirlerini gosterebilmektir. 
Mesela, Prof. Tallgren'e gore, kavimler muhacereti cagi ile 
ilgili Kazan ve Ai§a kurganlan, Orta Asya tesirleri ile 
dolu idi 51 . Burada, yeni Hun tesirleri ile yerli kiiltiir sayilan 
Got eserleri, yan yana bulunuyorlardi 52 . Bu kisa izahattan 
anla§ilmaktadir ki, Hun goglerinden Fin-Ugor alemi de 
esasli bir §ekilde rati tees sir olmu§tu. 

3. Hunlar Don havzasinda 

Bundan ewelki bahiste, Asagi Volga bolgesine yeni bir 
kavmin geldigini ve buna muvazi olarak da yeni bir kiiltiiriin 
dogmak iizere oldugunu kaydetmistik. Hun cagi kultiirii diye 
adlandirdiginuz bu yeni buluntu yerlerine benzer mezarlann, 
bu devirden itibaren sik sik Don havzasi ve Kafkasya'da da 
goriilmege ba§landigini musahede edebiliyoruz. Asagi Volga'- 

*»■ A, M. Tallgren,. £ao'«M, II, s. 23. 
*» Schmidt, ESA, I, s. 36. 

47 Kazi raporu icin bk. Bulten ob§. arh. istor. Etnogr. pri. Samarskom 
Univ., 1926, s. 15. ■"."■. 

48 Tallgren, Zaousi, II, s. 3 v.d.j Schmidt, ESA, I, s. 15, R. 26. 

49 Schmidt, Kafka, ESA, I, s. 33 v.d. 

60 Bk. A. Schmidt, Die Ausgrabungen bei dem Dorf Turbina an der Kama, 
FUF, 18, 1-3, 1926, s. 10 v.d. " 

61 Tallgren, Z aouss ^ s - x 3 v -d- 

sa Ayni eser, s. 12 v.d.; RV. Ill, s. 356. 



HUNLARIN BATIYA GOQLERt 101 

daki Hun cagi kulturiiniin, Don havzasmdaki en onemli ben- 
zeri Sulino adh buluntu yerinde 53 , 1899 senesinde bulunan 
mezarlarda 54 , oliiler gayet muntazam bir §ekilde uzatilmi§ ve 
e§yalan da yanlarma konmu§tu. Mezarlarda ele gecen eserler 
arasmda kiiltiir tarihi bakimmdan en onemli olanlan, gene 
altin safihalardi. Hun ve Got san'atimn en belirli bir tekniginin 
habercileri olan bu safihalar, oldukca iyi muhafaza edilmis,- 
lerdi. Aynca mezarlarda kiillere ve yamk izlerine de rastlahmisU. 

A§agi Volga vadisindeki yeni Hun cagi kulturiine muvazi 
olarak, Kafkasya'da da bazi buluntu yerlerile karsdasmak- 
tayiz 55 . Bu devre ait Kafkas buluntularma, Kmm ve Kerc 
kiiltiirlerinin cok kuwetli tesirler yapuklan, bilhassa toka 
§ekillerinin mukayeselerinden anla§ilmaktadir **. Macaristan'- 
daki Hun cagi eserleri ile yakinlik gosteren Kafkasya'daki 
ba§hca buluntu yerleri §unlardir: Ter, Digoria, Nijne-Ruca 
ve Vladikafkasya. 

4. Hunlar Dinyeper'de 

Dinyeper vadisinde, Macaristan'daki Hun kulturiine ben- 
zer en onemli buluntu yeri NovogrigOryevka idi 57 . Burada 
- da bahk sirti §eklindeki tezyinatla suslenmi§ altin safihalar 
bulmaktayiz ? 8 . 1884 de Ruslarin buldugu bu merkezi, Macar 
bilginlerinden Bela Posta 59 ve daha sonra da Prof. A. Alfoldi 
incelemislerdi 60 . Bir yandan Macaristan'daki Murga buluntu- 
lan ile yakmhk gosteren bu merkez 61 , diger yandan da Asagi 

53 Minayeva, ESA, IV, s. 207; Pogrebeniye, s. 104 v.d. 

54 Uvarova, Drevnosti, 19, 2, s. 70. 

55 Bela Posta, Arch. Stud., II, II, s. 492, R. 271; Alfoldi, AH, 9, 
T. XXV, 10-51. 

5 * Rostovtzev, MP, 26, 1923. Burada, Kmm ve Ker? fesirlerinin 
genij bir sekilde munakasasi yapilmtstir. 

57 Minayeva, ESA, IV, s. 207. 

58 D. Samokvasov, Mogih Russkoy zemli, s. XXX v.d.; Minayeva, 
Pogrebeniye, s. 97; ESA, IV, s. 207 v.d. 

59 Bela Posta, Arch. Stud., II, s. 491 v.d. 

•° Alfoldi, AH, 9, T. 22. V 

81 Bela Posta, ayni eser, s. 493. 



102 ORTA ASYA 

Volga 62 ve Kafkas 63 kiiltiirleri ile akrabalik kurmakta idi. 
Altindan yapilmis, insan ba§i figiirlerinde, gene Hun (jaginin 
noktalarla teskil edilmi§ tezyinati goze carpmaktadir ° 4 . 

Novogrigoryevka, daha ziyade Kirim yanmadasinm tesir- 
leri altmda bulunan bir kiiltiir merkezi idi 85 . Esasen bu devir- 
deki Kxnm kiiltiirii de, Macaristan'daki Hun kiiltiirii ile kuwetli 
baglara sahipti 66 . 

Oyle anlasibyor ki, Macaristan'daki Hun san'ati etnik 
olarak Hun asilh kavimlere' mal edilemezdi. Hunlar Maca- 
ristan'a giderken, bircok Germen asilh kavimlerle Giiney Rusya 
kuhurunii de beraberlerinde gdtiirmii§lerdi. Bu sufetle Maca- 
ristan'daki Hun kiilturii ile Giiney Rusya san'ati arasinda biiyiik 
bir yakinhk ve akrabalik dogmu§tu. 

5. Hunlar Tuna'da 

Hunlar Tuna'ya gelirken, bircok Got kabilelerini de bera- 
berlerinde suriiklediklerinden, Kinm ve Odesa bolgelerinden de 
bol miktarda kiiltiir tesirleri almisjardi. Esasen, Kerq, Olbia 67 , 
Pantikapaepn 68 gibi Kmm'daki onemli merkezler, eski Got 
san'ati ile biiyiik ayrihklar gostermemekte idiler. M.s. 375 
senelerinde Hunlarm Tuna kiyilanna indiklerini goruyoruz. 
Bu sirada bir yandan Macaristan'a yerle§mege caksuken, diger 
yandan da Bizans imparatorlugunu siki§tirmakta idiler. 

Macaristan'a yerle§en Hunlarm icinde pek 50k Cermen 
irkindan insanlarm bulunmasma ragmen Alan'larm izlerine 
pek rastliyamiyoruz 69 . Hunlarla beraber Avrupa'ya gelip 
yerle§en Got'larm en onemli kiiltiir merkezleri §unlardi: Uriter- 
siebenbrunn™, Gundremmingen 71 , Asagi Avusturya'daki 

• 2 Minayeva, ESA, IV, s. 207 v.d. 
68 Bela Posta, aym eser, II, s. 491, R. 271. 
" Alfoldi, AH, 9, T. XXII, 15. 
* 5 J. Werner, ESA, 7, s. 46 v.d. 
•* Bela Posta, ayni eser, II, s. 492 v.d. ■ . ■ 
•' Bela Posta, aym eser, II, R. 223-223; 225-226; 242. 
* 8 Bela Posta, aym eser, II, R. 247, 274. 
«» Alfoldi, AH, 9, s. 36. 

70 Kubitschek, Jahrbuch fur Altertumskunde, 5, 191 i,s. 32 v.d., 
Alfoldi, AH, 9, s. 36. 



HUNLARIN BATIYA GOQLERi 1% 

Kronberg 72 . Kronberg, M.s. 400 senelerine ait bir buluntu 
yeri idi 73 . Ve Macaristan kulturii ile de yakin baglan vardi 



6. Hunlar Orta Avrupa'da 

BULUNTU LAR 

' a) Orta Asya men§eli eserler 

Macaristan' da bulunan Hun cagina ait eserler arasinda, 
Orta Asya menseli olmalan 50k muhtemel bashca eserler 
sunlardi: 

1 . Oknglan: 

Kesitleri iic koseli olan bu ok uclarmm Orta Asya'dan 
gelmis, olmalan ihtimali, daha ziyade eski Giiney Rusya okla- 
nna benzememelerinden ileri gelmektedir 74 . Hunlara ait ok 
uolarimn en orijinal karakterlerini gosteren ornekler, Giiney 
Rusya'da Noyogrigoryevka 75 , Macaristan'da Pecs-Uzsog 76 
Keszthely-Gati 77 ve Viyana'da Simmering' de 78 bulunmu§tu. 

2 .'... Xaylar: 

Hun yaylarmm mense ve yayih§lari hakkmda bazi ilmi 
etudler de yapilmish 79 . Turk yaylan gibi, aga$, kemik ve 
sin^rden yapilan Hun yaylan, Avrupa kultiir tarihi uzerinde 
eahsan bilginlerin de nazan dikkatini gekmi§ti 80 . K. von 

71 G. Bersu, Archaeologische Anzciger, 1926, s. 286. 

72 L. Franz, Germania, 2, 1927, s. 33; Alfoldi, AH, 9, s. 37. 
,s N. Fettich, Der zweite Schatz von Szilagysomlyo, s; 58. 

74 Minayeva, Pogrebeniya, s. 91 v.d. 

75 Samokvasov, Osn. Hronol. Klassif, 30. 
'* Alfoldi, AH, 9, s. 1-4. 

77 Alfoldi, ayni eser, s. 18 v.d. 

78 Beninger, Der Westgotisch-Alanischen &g> R- 34! Asag 1 Volga 
bolgesindeki ok uckin buluntulan icm bk. P. Rikov, Arch, raskopki, 1929, 
s. 2 v.dd.; Volga bolgesindeki bu tip ok u^an iqin bk. P. Rau, Mitteilungen 
Pokrovsk, 2, 1927, s. §8, n. a. 

'» J. Werner, Bogenfragmente, ESA, 7, s. 33 v.d. 
86 Beninger, aym eser, s. 76 v.d. 



it>4 ORTA ASYA 

Sebestyen 81 ve A. Alfoldi 82 gibi Macar bilginlerinin bu mesele 
uzerindeki fikirleri, §uphesiz ki Turk kiiltur tarihi bakinundan 
ayri bir deger ta§ryorlardi. 

a) A§agi Volga bolgesinde Hun yaylan: Bu bolgede 
en tipik yay kalintilanna Nijni-Ba^kurigak kurganlannda rast- 
lanmifti 83 . 1.40 m. uzunlugundaki yayin aga$ kmmlari tama- 
men giirUmu§, orta ve ba§ kisimlanna ait kemikler kalnu§ti. 
Kiri§in gerilmesi igin, her iki ugta da kirif kertikleri yapilmi§ti. 
Ayni bolgede Hun tipinde ikinci yay, Kuguk Karaman'da 
51 Nr.li kurganda bulunmu§tu M . Ug pargadan ibaret olan bu 
buluntu, ewelki yay ile ayni idi. Hun yaylan, tskit ve 
Alan yaylan ile ayni degildi 85 . Aralannda biiyuk 
farklar vardi. Bundan anla§ihyor ki, Volga boy- 
larina bu yaylan yeni gelen kavimler getirmekte 
idiler 86 . 

b) Macaristan'da Hun yaylan: Hun gagina ait yay 
buluntulan ba§kca ug tane idi : Carnuntum, Mainz ve Sim- 
mering yaylan. Bunlar iginde en fazla ilgiyi geken, Carnun- 
tum'daki yay buluntusu idi 87 . Bu buluntu yeri bir silah depo- 
sundan ba§ka bir §ey degildi. Buyuk Teddosyos'un oliim senfe- 
lerine tesadiif eden bu depoda, 32 tane yay bulunmu§tu. Bu 
yaylann §ayam dikkat olan ozellikleri, kemik kisimlanmn geyik 
bqynuzlanndan yapilmi§ olmalan idi m 1 .60 sm. kadar buytik- 
liikte olan bu yaylar, iki kemik levhadan ve ortalanndaki bir 
agag kisimdan meydana gelmi§ti. Bu yaylann yanmda, mogol 
irkxndan oliilerin iskeletlerine de rastlanrni§ti 89 . 

81 K. von Sebestyen, Dolgozatok, 6, 1930, s. 178-204; ESA, 7, 
s. 35, n. 6. 

88 Alfoldi, AH, 9, s. 18 v.d. 

88 ESA, 7, s. 38. 

84 P. Rikov, UZSU, 4, 1925, s. 72, R. 12-13. Kronolojjisi igin bk. 
T. M. Minayeva, UZSU, 6, 1927, s. u8. 

88 J. Werner, ESA, 7, s. 42. 

88 Eski kultiirle yeni kultiirun mukayesesi icin bk. Rostovtsev, MAR, 
37; MP, 1923, s. 130 v.d. 

87 J. Werner, ESA, 7, s. 33 v.d., R. 1. 

88 Alfoldi, AH, 9, R. 1, s. 19. 

89 Polaschek, Wiener Prahistorische Zeitschrift, 19, 1932, s. 239; 
J. Werner, ESA, 7, s. 56 b.d. 



HUNLARIN BATIYA GOQLERl 105 

Bu antropolojik delil, yaylarm Orta Asya men§eli olmasi 
ihtimalini daha da artirmaktadir. 

Mainz'da bulunan bir yay, Hun yaylannm Avrupa'daki 
iicuncii tipini temsil eder 80 . Bu yaylarm Roma kiiltiir 
cevresi icindede bulunmu§ olmalarma ragmen, Roma 
kiiltiirunde bu tip kemik yaylara rastlanmami§ olma- 
si* Turk Kiiltiir Tarihi bakmuhdan 50k enteresandir. 

3 . Kihglar : 

a) A§agi Volga bolgesinde: Bu bolgedeki Hun kihci, 17 
numarah Pokrovsk kurganmda bulunmusjtu 91 . Bu, tek agizli 
bir Tiirk kihci Volga bolgesinin yerli kulturime de tamamen 
yabanci idi. Miislyumova'dagdrulen tek agtzh kihg da, Hun 
cagmdaki akmlarm bir hatirasi olarak kabul edilebilirdi 92 . 

b) Macaristan'da: Macaristan'daki Hun kihclan ile 
ilgili en onemli buluntu yeri Nagyszeksos'dur M . Kihclann 
yanmdaki e§ya ve iskeletlerde de yamk izlerine rastlanmi§ti. 
Bunun sebebi heniiz izah edilememi§tir. 

4 . Mezarlar : ■ 

Volga boy lanndaki mezar §ekilleri ile olii gomme adetleri, 
Hun cagmdaki Macaristan adetlerine 50k uymakta idiler. 
Macaristan'da, Alan'larm rollerinin yok denebilecek kadar az 
oldugunu yukarida soylemi§tik. Volga kiiltiirleri ile Macaris- 
tan'daki Hun kultiiriiniin birbirlerine benzemesi, Volga kiil- 
tiirlerini bir Alan kiilturu olarak kabul eden naza- 
riyeleri zayiflatir. 

a) Asagi Volga bolgesine ait mezarlarda yamk izlerine 
90k rastlamaktayiz w . Don yadisindeki Novogrigoryevka mc- 
zarlari ve olii gomme adetleri de buraya benzemektedir. 

b) Macaristan'da, Nagyszeksos mezarlannda da yamk 
izlerine rastlanmisti 95 . Prof. Alfoldi, bu nieseleleri ayri ayn 
inceliyerek kendine gore bazi neticelere varnu§ti. 

90 J. Werner, ESA, 7, R. 2; V. E. Nash-Williams, The Roman 
legionary fortress at Caerleon, I, 1931; Alfoldi, AH, 9, s. 24. 

91 Minayeva, Pogrebeniye, R. 1; J. Werner, ESA, 7, s. 45 v.d. 

92 Bela Posta, ayni eser, II, s. 292 v.d. 

93 Rom. Limes in Osterreich, 2, 1901, s. 39 v.d. 

94 P. Rau, Mitteilungen Pokrovsk, 2, 72; J. Werner, ESA, 7, s. 44. 

95 Alfoldi, AH, 9, s. 17. 



io6 



ORTA ASYA 



b) Talas ve Volga men§eli eserler 

A§agi Volga ile buna yakm kultiir merkezlerini incelerken, 
madeni e§yalari kaplamak icin kullamlan altin safihalar 
iizerine, dikkati bilhassa cekmistik. Bu safihalar, bahk sirti 



****** 











%&:•" 



i.'O; 




Levha 10 — Macaristan'da bulunmu? Avrupa Hunlarma ait eserler. 

tezyinatla veya yivlerle suslenmisti. Macaristan'da, Hun caginda 
bu safihalarm cok ceskli ornekleri ele gecmistir. Hun san'atmm 
en karakteristik ozelliklerini smiflara ayirarak tetkik etmeyi 
faydali buluyoruz (bk. Lev. 10) : 



HUNLARIN BATIYA GOgLERl 107 

i . Duz safihalar: Uzun zaman toprak altmda kalmalan 
sebebi ile safihalann perdahlan tabii olarak bozulmu§tu. 
Alfoldi'nin nesrettigi (T. IV, i-i5;XVI, J-20 deki) eserler, bu 
tip safihalardandir. 

2 . Kabartma, paralel dogrularla yapilan tezyihati ihtiva 
eden safihalar: En giizel ornekleri i^in bk. Alfoldi, AH, 9, 
T. II, 1, 2. 

3 . Kabartma noktalarla siislenen safihalar: Bu tip tez- 
yinat Hun $aginda 90k yayilmisU. (Bk. Alfoldi, AH, 9, T. Ill, 
4-22; IV, V, VII, 3-8.) Kavimlergdgu sirasinda buna benzer 
tezyinatm Bati Sibirya ve Perm bolgesinde de 50k yayildigmi 
goruyoruz 96 . Aynca Kutrigur ve Avar san'atmda da bunlara 
benzer eserler vardi 97 . 

4 . Bahksirti tezyinath safihalar: Hun san'atmda en cok 
gorulen ozelliklerdendir 98 . Pullar, birbirlerinden noktah hat- 
larla aynlmi§lardi. Bu tip saf ihalara, Naygszeksos'da ", Mol- 
davya'da Concesti'de l0 °, ve i^inde yamk izleri bulunan diger 
mezarlarla 101 , Volga boylanndaki kurganlarda 102 90k rastla- 
maktayiz. Bahk sirti tezyinath altin safihalarla kaplanmis, bir 
bi9ak kmi, Hun san'atmm en karakteristik eserlerinden biri 
idi 103 . Bu 9agda Macaristan'da W(iking san'atimn da 90k 
kuwetli tesirlerini gormekteyiz 1M . Kanaatimiza gore bu kilicin 
iizerinde de, kuwetli Wiking tesirleri bulunmakta idi. Roska 105 
ve Alfoldi'nin 106 nesrettigi Hun kili9 kinlan da, bize Kinm ve 
Wiking kihf hnlanm hatirlatmaktadirlar. 

98 A. Schmidt, ESA, 4, s. 37, R. 21a; s. 45, R. 32-36; Minayeva, 
ESA, IV, R. 3a, s. 206, R. 32; Bela Posta, II, R. 224- 

*' Madara buluntulannda: ^J. Fettich, Trouvailles Avares de Duria- 
pentele, s. 57, Fig. 21, 14-18. 

» 8 Alfoldi, AH, 9, T. XIII, s. 12. 

99 Alfoldi, AH, 9, T. XVI, 20. 

100 Matzulewitz, Byzanlinische Antike, 1929, s. 133 v.d.; Alfoldi, 
AH, 9, T. XX-XXI. 

101 Hunlar oltiyii kismen veya tamamen yakmakta idiler. 

182 Samokvasov, Osn. Hronol. Klassif., s. XXX; ESA, IV, s. 201, R. 7. 

lfla Alfoldi, AH, 9, s. 27. 

184 Peter Paulsen, Wikingerfunde aus Ungarn, T. 10-12; Alfoldi, s. 28. 

,0i AE, 1930, s. 229. 

"». AlfSldi, AH, 9, T. XXXII. 



108 ORTA ASYA 

Yukanda saydigimiz tiplerden baska, daha birgok altm 
plakalarla yapilmi§ tezyinatlara da rastlamaktayiz. Fakat 
bunian tasnif ederek, sistemli bir §ekilde tetkik etmek, bu ese- 
rimizin hacmi ile miitenasip degildir. E§it kenarh dortgen 107 
veya ay seklindeki altin plakalarla yapilan tezyinat 108 , Hun 
ve Giiney Rusya san'atmda hususi bir deger ta§iyordu 10 V 
Bunlara kemer ve kayi§ uclarmi da Have etmelidir 110 . 

c) Hunlara yabanci olan teknikler ve eserler 
Bilindigi iizere Orta Avrupa'daki Hun kultiirii iizerine, 
Cermen veya diger kom§u kavimlerin 90k kuwedi tesirleri 
vardi. Bu sebeple, Hun kiiltur tarihinin anlaplmasinda, bu 
yabanci tesirlerin tanmmasi ve kolayhkla goriilebilmesi 50k 
buyiik faydaiar saglar. Bela Posta ile Alfbldi'nin fikirlerini 
Tiirk tarihinin umumi gidisme tatbik edip asagida kisaca 
vermegi faydah buluyoruz: 

1 . Tokalar : Hun tokalarimn halkalari umumiyetle daire 
§eklinde idi. Biraz kalinca ve kesiti de yuvarlakti. Tokanin 
kayismm tesbit edildigi yere ekseriya bir ka§ da konurdu 111 . Bu 
tip tokalan, Sirmiyum 112 ve Transilvanya bolgelerinde 50k 
yayilmi§ olarak goriiyoruz. Aberg ve Beninger gibi Cermen 
san'ati mutehassislan ve Rostovtsev gibi Giiney Rusya kultur 
tarihinin buyiik otoriteleri, bu tip tokalann Got'lara ait olduk- 
lannda miittefiktirler. Bu tip tokalar, Gotlarla birlikte Kuzey 
Afrika'ya bile yayilnu§lardi 113 . Dort ko§e tokalar ise, yalmz 
Giiney Rusya' da goriilen Cermen eserlerinden idiler ll4 , Bu tip 

107 Alfoldi, AH, 9, T. IV, 4; XVI, XXII, 1; XXV, 9. 

108 Alfoldi, AH, 9, T. IV, 8-1 1, VII, 8, XXV, 14, XXIII, 4. 

109 Alfoldi, s. 32; Bela , Posta, R. 223; Kafkasya ifin bk. MAK, 
8, T. 102,, 3-4. 

110 Alfoldi, AH, 9, T. Ill, 19-21; VII, 4; XXII, 2; XXV, 29; 
III, ii, 17; III, 21; XXV, 14; XXIII, 4. 

111 Macaristan'daki yaylar i^in bk". Alfoldi, AH, q, s. 61; Fer- 
tomedgyes tipi icin bk. AE, 1906, s. 189; Bati Got'lan riezdinde yayili|laf 1 
i?in bk. Beninger, Westgatisch v.s., s. 32, R. 9. 

118 Bibliyografya icin bk. Alfoldi, AH, 9, s. 71, n. 131. 
114 Nils Aberg, Die Franken und Westgoten, B.-L., 1922, s. 58; Be- 
llinger, ayni eser, s. 32; Rostovtsev, MP, 1923, s. 151. 
"* Alfoldi, ESA, 9, s. 299, T. Ill, 1-8, 12 



HUNLARIN BATIYA GAOLER! 109 

tokalara, Avrupa'da Hun buluntulanndan ba§ka bir yerde 
rastlamiyoruz. Beyzi §ekilde, halkalan bulunan tokalar ise 115 
bilhassa Bati Got'larmda 50k goriilmektedir u6 . Sonraki Avar 
tokalan ile de benzerlikleri vardi. Oyle anla§iliyor ki, Volga 
boylarma gelen Hunlar, Got'lardan bu tokalan al- 
dilar ve Orta Avrupa'ya da yaydilar. 

2 . Cermen fibelleri: Fibeller, Got ve Cermen san'a- 
tmm en ozel unsurlanndan biri olarak sayihrlar. M.S. 400 
senelerine ait 117 , Macaristan'daki Cermen mezarlarmdan 
cikan bazi fibeller 118 , Kiyev'teki Got buluntulan ile 90k yakin- 
hk gosteriyorlardi 119 . Fibeller iizerinde dortgen seklindeki 
boncuklar da Cermen kultiiriinun tanmmi§ ozelliklerindendi 120 . 

3 . Bilezikler: Tellerin bukiilmesi suretile bir kablo 
demeti §eklinde yapilmi§ ve orta yerlerinde de bir diigttm 
bulunan halkalar 121 , tllirya'da ve Kelt buluntulannda 122 , 
Belgrad'da 123 , Don vadisinde 124 bol mjktarda ele gecmisti. 
Macaristan'da da bulunan bu' tip bilezikler 125 , Cermen kiil- 
tiirunim tipik eserleri idiler. 

4 - Yivli teller: Macaristan'da Rabapordany'de ele 
gecen bu teller 126 3 Gotlar tarafmdan ta Ispanya'daki Garnata 
§ehrine kadar goturulmu§tu 127 . 

™ Alfoldi, AH, 9, T. VIII. 

116 Mertviya Soli'de: Schmidt, ESA, 1927, R. 30; Seelman'da: 
J. Werner, ESA, 7, s. 47; Minusinsk'de : Tallgren, Collection Tovostine, 
XI, s. 29. 

117 N. Fettich, Der Zweite Schatz, s. 58 v.d. 

118 Cermen mezarlan icin bk. St. Kovacs, Dolgdzatok, 3, 191a, s. 
293; Balodis, ESA, I, s. 118, R. 4. 

119 Kiyevpullan icin bk. Bela Posta, ayiu eser, II, s. 513, R. 285, 
22-23; Alfoldi, AH, 9, s. 37, T. X. . 

140 Dolgozatok, s. 271, R. 25; Minayeva, ESA, 4, s. 206. 

«» Alfoldi, AH, 9, T. XXXV. 

142 Jahrbuch fur Altertumskunde, 4, 1910, s. 89. 

123 Alfoldi, AH, 9, s. 38. 

^* Don bolgesi icin bk. MAK, 8, T. 120, 5-6; RV, 13, T. 43 A. 

125 Alfoldi, AH, 9, T. 11. 

»• Alfoldi, AH, 9, T. 35, 15-19- 

127 Minayeva, Pogrebeniye, s. 93. 



no ORTA ASYA 

5 - Maskeler: Kiiciik olarak yapilmi§ ve uzerlerinde 
insan figiirleri bulunan bu maskeler de umumiyetle Germen'- 
lere mahsus bir eser olarak kabul edilmektedir. Volga vadisinde 
de ele gegen bu maskeler 128 , Altay'lara ve Tiirkistan'a kadar 
kadar yayilrruskrdi 129 . 

6 -Amber boncuklan: Hun san'atinda estetik bakim- 
dan bir §ey ifade etmeyen bu boricuklar 130 , tipik Cermen eserleri 
olarak kabul edilmektedirler 131 . 

7 - Bir Roma gerdanhgina ait parcalar: Hunlar Orta 
Avrupa'ya yerle§tikten sonra, Roma ve Bizans kultiirlerinden 
de cok §eyler almi§lardi. Bu yeni tesirlerin, gene Cermen'ler 
vasitasi ile Hunlara girmis, olmalan cok muhtemeldi. Cermen'ler, 
daha Giiney Rusya'da iken, Bizans kiilturunden 50k s,ey almi§ 
bulunuyorlardi m . 

8 - Sarmat men§eli, kash kiiciik siis unsurlan: Ka§larla 
siislenmis, bazi plakalar, tarn manasile Giiney Rusya san'atmm 
en eski hususiyetlerini gostermekte idiler. Kinm yanm ada- 
sinda bulunan elbise siisleri 133 , Macaristan'daki l34 ve hatta 
Kuzey Afrika'daki Kartaca eserlerine benzerlerdi l35 . 

9 - Diger altm i§leri: Ortalannda bir ka§ ve kasm etra- 
finda da daireler bulunan siis unsurlan da, Hun san'atina 
girmis, Cermen motifi olarak kabul edilmi§lerdi 136 . Bu eserlere, 
Cermen san'atinda M.s. 400 senelerinde rastlamaktayiz 137 . 
KasUirla siislenmi§, iicgen seklindeki siis plakalan da Cermen 
asilh olarak kabul edilmektedirler 138 . Ka§larla suslenmi§ 

128 Nils Aberg, Die Franken und Westgoten, s. 207, R. 302. 
128 C. G. Mannerheim, Across Asia, II, R. 25-40. 
180 Alfoldi, AH, 9, T. 12. 

141 Schmidt, ESA, I, s. 44, R. 33. 

142 Pamyatniki Gos. Ermitaja, 2, 1926. 

1M Rostovtsev, Iranians and Greeks in South Russia, s. 131; MP, 1923, 
s. 115. 

1,4 A. Alfoldi, AH, 9, T. XV, 1-30. 

135 Rostovtsef, MP, 1923, R. 23. 

186 Alfoldi, AH, 9, T. XV, 65-66; N. Fettich, Der zweite Schatz 
von Szilagysomlyo, T. XX; H. Kiihn, Das Kunstgewerbe der Wolkerwanderun- 
gszeit, Geschichte des Runstgewerbes aller Zeiten und Volker, I, s. 73, T. V. 

ls ' Veeck, Die Alamannen in Wiirtemberg, T. XXXI, 6. 

188 Alfoldi, AH, 9, s. 59; Benninger, Die Westgot. -und Alan. %ug> R. 10. 



HUNLARIN BATIYA GOQLERi nt 

altm i§lerinin men§ei, umumiyetle Giiney Rusya'da 
idi. Hunlar bu teknigi, Giiney Rusya'dan gegerken 
almi§lardi. 

§ilezya'da Hun eserleri 

Kaynaklanmiza gore, Yukan fjilezya'nm da Attila dev-. 
letinin simrlan i$ine girdigini biliyoruz. Hockricht denen 
yerde bulunan Hun kiiltiiru ile ilgili eserler, bu bakimdan 
§ilezya'nm durumunu bir defa daha aydinlatmaktadirlar. 
Ka§larla siislenmi§ bir tac par^asi, kayi§ ucu tezyinatlan, toka- 
lar, Cin eserleri tipindeki kaplar Hun kultiirimun yayili§ sahasi 
hakkinda bize bir fikir vermektedirler 139 . Takacs 140 ve Rei- 
necke 141 gibi bilginler, §ilezya'daki Uzak §ark kultiiriinun 
izleri 142 hakkinda degerli etiidler yapmis,lardi. Bela Posta da, 
daha evvel Macaristan'da bulunan bir bronz kapla bir Altay 
eserini mukayese etmi§ti I43 . Bu tip Sibirya kaplari, kavimler 
gO£untin ba§lamasi ile Perm bolgesinde de gorulmege ba§lan- 
mi§ti l44 . 

Biitiin bunlar bize §unu gostermektedir ki, esas vat am 
Altay olan bu kaplar,, Hunlarm go^ii sirasinda ba- 
tiya dogru g6tiiriilmu§ ve ta §ilezya'ya kadar yayil- 
mi§ti 



139 E. Krause, Schlesims Vorzeit in Schrift und Bild, N. F., 3, 1904, 
s. 46 v.d.; Alfoldi, AH, 9, T. 19. 

140 Bulletin de 1'Institut d'Archeologie de Boulgare, 3, 1925. 

141 ZE, 1896, s. 12 v.d. 

144 Tallgren, Coll. Tov., s. 58. 

u * Bela Posta, aym eser, s. 522, R. 209. 

144 Alfoldi, AH, IX, R. 5 



IV. 

AVARLAR 

Avar Kiiltiiru _ 

Alfoldi, A., Zur historischen Bestimmtmg der Avarenfunde, ESA, 9, (1914), 
s. 285-307. Untergang der Romerherrschaft in Pannonien, Leipzig, 1926, 2 c. 
Bartha, D., Die avarischen Doppelschalmei in Janoshida, AH, XIV, Budapest, 
! 934- Barthucz, L.,Die Rassenelemente der ungarlandischesAvaren undihre ethnische 
Bedeutung, Ethnographia, 45 (1934), s. 101-110. Basmakov, Etude sur Porigine 
des Avares, L'Ethnographie, 1928, 1-8. Bdrzsonyi, A., Gyor (Komitat gyor) 
AE, 1902, 128-143, 1904, 15-41; 1905, 16-33; 1906,302-321; 1908,208-330. 
Csallany, G., Friedhof in der umgebung von Szentes, AE, 1906, 2. A Kunszent- 
martoni Avarkori otvossir, Szentes, 1933. Eber, L., Graberfunde aus demfruheren 
289-300. Mittelalter, I, (Abony), AE, 1901. Feher, Geza, AH, VII, s. 34 
v.d. Fettich, N., Kunstgewerbe der Avarenzeit, AH, I.; Cimitvtrcs Avares en 
Hongrie, Nouvelle Revue de Hongrie, 1933; Jutas und Osku, zwei Graber- 
f elder am der Volkerwanderungszeit in Ungarn, Prag, 1931 1931; A. Marosi, 
Trouvailles Avares de Dunapentele, AH, XVIII, 1936; Bronzeguss und Nomaden- 
kunst auf Grund der Ungarlandischen Denkmaler, SKYTHlKA, 4; Beitrdge zur 
Wajfenkunde der Ungarlandischen Reilernamaden aus dent Mittelalter, Jahrbuch 
der Ungarischen archaologischen Gesellschaft, II, s. ti6 v.d.; £ttm 1 Problem 
des Ungarlandischen Stiles II, ESA, IX, s. 308-322. Gubieza, K., Friedhof von 
Kishegyes, AE, 1907, s. 346-363. Hampel, Alterthumer des fruhen Mittelallers 
in Ungarn, I-IH, Braunschweig, 1905. Horvarth, T., Die Avarischen 
Grdberfelder von Olio und Kiskords, AH, XIX, 1925. Kada, E., Friedhof von 
Gater, 1905,360-384,402-407; 1906, 135-158, 207-221; 1908, 330-339. 
Kovacs, I., Dolgozatok, IV, 1913. Laszlo, Gy., Die Byzanttnischen Goldbleche 
des Fundes von Kunagota, AH, 51 (1938), 55-86, 131-148; Die Reitemomaden 
der Volkerwanderungszeit und das Christentum in Ungarn, Zeitschrift fur Kirchen- 
geschichte, 1940, s. 125 v.d. Heikel, A., AnliquiUs de la Sibirie Occidental, 
MSFOu, VI (1894); Altertumer aus dent Tale des Tolas, Helsingfors, 1918. 
Kubitchekj W., Jahrbuch fur Altertumskunde, 5 (191 1), s. 32. Materiah 
po arheologii Rossii, VIII, T. 102. Matzulevic veya Makulevic, By- 
zantinische Antike, 1929. Minayeva, T. M., £iew Kurgane aus der Volker- 
wanderungszeit bei der Station Sipovo, ESA, IV, s. 194-210; Pogrebeniye s 
sojjeniem gor. Pokrovska, Uceniya Zapiski Saratovskogo Universitetaj VI, 3, 
1927. Noettes, Lefebre de, Deux plats Sassanides du Music de VErmitage, 
Arethuse, 4 (1924), (Uzengiler hakkmda). Polaschek, Wiener Prahistorische 
Zeitschrift, 19, 1932, s. 239 v.d. Rau, Paul, Prahistorische Ausgrabungtn auf 
der Steppen Seite des deutschen Wolgagebietes, Mitteiiungen d. Zentral Museum 
Pokrovsks, 2 (1927). Die Hiigelgraber romischerzeit an der unteren Wolga, Mitteil 

Orta Asja, 8 



U4 



ORTA ASYA 



d. deut. Mus., Pokrovsk, 1918. Rikov, P. S., Suslovskiy kurganniy mogilnik, 
Uceniya Zapiski Saratovsk Universiteta, IV, III 1925., Noviy Vostok, 10-11, 
s. 375 v.d. Rostovtzev, M., Kurganntya nahodki Orenburgskoy oblasti, 
Materiah po arh. Rossii, No. XXXVII; Une trouvaille de Vepoque 
Greco-Sarmate de Kertsch au Louvre el au Musee de Si. Germain, Monument Piot, 
XXVI. Lipp, W., Funde von Keszthely, AE, XIV (1881), s. 117-128; Die 
Grdberfelder von Keszthely, Budapest, 1885 (Almanca), Arch. Kozlemenyek, 
XIV (1886), s. 137. Marton, L., New Funde aus dem fruhmittelalterlichen 
Grdberfelder von Abony, AE, 1904,3.303-318; Forschungen im Jahre 1904 
im fruhmittelalterlichen Grdberfelder von Abony, AE, 1906, s. 31-37. Mark i, 
K.-P0II, Armringe mil Frichterenden aus der Avarenzeit, AE, 47 (1934), 
s. 56-65, 198-199. Matzulevic, Seminarium Kondakovianum, , I, s. 132. 
Mikkola, J. J., Avarica, Archiv fur Slavische Philologie, 41 (1927), s. 
158 v.d. Pertz, MGH, I, s. 177 v.d. Pogany, J., Grdberfelder von Gombos, 
AE, 1908, s. 404-415. Posta, Bela, Ausgrabung von zirak, Arch. Kozlemenyek, 
XIX (1895), 55-86; Archaeolagische Studien, II, Budapest-Leipzig, 1905. 
Preidel, H., ^urFrage des Aufenthaltes der Avaren in dem Sudetenldndern, Sud- 
deutsche Forschungen, 4 (1939), s. 395-406. Reinecke, P,, Die arehdologische 
Hinterlassenschaft der Avaren, Germania, 1928, 88. Sebestyen, Ethnographia, 
10 (1899), s. 15. Soter, A., Komitat Moson, Magyarovar,. 255, Ausgrabung auf 
dem Grdberfelde von Csuny, Arch. Kozlemenyek, XIX (1895), s. 87-115. 
Magyarovar, 1898, s. 117-165. Ntmesvolgy, Magyarovar, 1898, s. 193-227. 
StrzygOvski, Das Qsebergschiff und die Holzkunst der Wikingerzeit. 
Szele, S., Bolcske, AE, 1891, s. 239-249. Takacz, Zoltan, Miltelasiatische 
Spdtantike und Keszthely Kultur, Jahrbuch der Asiatischen Kunst, 1925, s. 60. 
Iranisch-Hellenistisches und Ostasiatisches in der Kunst der grossen Volkerwanderung, 
OZ, 17. Jahrgang. L'art des grandes migrations en Hongrie, Revue des arts 
Asiatiques, 1931. The art of the Greater Asia, Budapest, 1933. Wosinszky, 
M., Das Graberf eld von Cziko, Arch. Kozlemenyek, 1895, 355 Das Graberf eld 
von Zwods AE, 1896, s. 12-30. Zeiss, H., Avaren Funde in Korinth , Scota 
Stofffileriana, Zagreb, s. 95. 

AVAR Kt)LTORt)NtJN MEN§ELERl 
I.Avar kulturunun Hun men§eleri 

Avrupa'daki Hun devletinin yikilmasindan bir asir sonra, 
Orta Avrupa'ya gelip yerle§en Avarlar, Macaristan'da yeni bir 
kulturiin dogmasina sebep oldular. Bu yeni Avar kulturunun 
kendine mahsus bircok hususiyederinin bulunmasma ragmen, 
yeni buluntulara gore Hun san'atinin birsok ozelliklerini de 
ta§idiklanm gormekteyiz. Bilindigi iizere, Hun kulturu ile Avar 
kulturunii birbirinden ayiran en agik ozellik, Hun san'a- 
tinda geometrik tezyinatm ve Avar san'atmda ise 
hayvan uslubunun hakim olmasi idi. Fakat Avarlann ilk 



\" 



AVARLAR 115 

devirlerine ait bazi buluntularda, her iki iislubun da meczedil- 
mi§ olarak goriilmesi, bazi bilginleri ister istemez Hun kiiltiirii 
ile Avarlann daha ewelce temas ettikleri f ikrini uyandirrru§ti. 
Attila'mn oliimunden. az sonra, Hun kabileleri dagilmaga mec- 
bur olmu§lardi. Bu kabilelerden biiyiik bir kismi Giiney Rus- 
ya'da idiler. VI. asirda Dinyeper boylarinda, Hun kultUriinun 
hala yasayan izlerine rastlamlmasi, kabilelerin kultiirlerini kay- 
betmemi§ olduklamu destekleyen bir delil olmu§tu. M.s. 568 
de Karpat'lara inen Avarlann, Giiney Rusya'daki bu Hun 
kiiltiirimden kuwetli tesirler almis, olmalari da 50k muhte- 
meldir (bk. Lev. 11). 

2. Avar kultiiriinun Orta Asya men§eleri 

Altay daglannda Gokturk gagina ait Katanda buluntu- 
lari, Macaristan'da bazi Avar mezarlarmdan gikan eserlere 50k 
benzerlik gosteriyorlardi n . Katanda kurganlanndaki bronz dokme 
teknigi de, Avarlardaki gibi agog kahplarla yapilan kum yatak ve 
kahplara dayanmakta idi. Kudirge kurganlari ile Avar eserleri 
mukayese edildikleri taktirde, her iki kiiltiir arasmda §umahiyet 
benzerligi goriiluyordu : 1. Hayvan motifleri ile siislenmi§ kayi§ 
u^lan; 2. Kemikten yay pargalan; 3. Vq veya iki koseli oklar ; 
4. Gem, iizengi ve diger kosum takimlan; 5. Kemikten ko§um 
takimlan 2 . Gokturk gagma ait Tanri daglarindaki 
Kogkar mezarlarmda bulunan ku§ak tezyinatlan da, 
bize Avar san'atinin Orta Asya men§eleri hakkinda 
bir fikir verebilir 3 . Avar kulturiinun Goktiirklerle 
ilgismi gosteren eserler ise §unlardi: 1. Kihglar, uzengiler ve 
diger at ko§umian; 2. Gokturk heykellerinde de goriilen 
Avar ku^aklanna ait unsurlar. Bu tip kusak veya kayi§lara 
Turfan'da da rastlamaktayiz * (kar§. Lev. 11). 

3. Avar kulturuniin Sibirya men§eleri 

Hunlarm Avrupa'ya goctinden sonra, Kama ve Perm gol- 
gelerine yeni kiiltur tesirleri geldigini soylemistik. Hunlarin 

1 Fettich, Bronzeguss, T. III 3 2. 

2 Rudenko i Gluhov, MPE, III, s. 37. 
8 Bern§tam, MlA, 26, s. 90, R. 49, 50. 

4 Uygur bahsinde bu meseleye yeniden donecegiz. 



n6 



ORTA ASYA 



gelmesi ile ilk defa acdan bu kuzey yolu, Asya'dan gelen diger 
oymaklara da acilmi§ ve bircok Giiney Rusya ve Orta Asya 
oymaklari bu bolgelere yava§ yava§ yaydmaga ba§lami§lardi. 
Bazi Bizans kaynaklarimn da kaydettigi gibi, Sahte Avarlar 
"yani Pseudo- Avarlar", Volga boylannda oturan Tiirkler veya 
onlara akraba olan boylardancU. Bu devre ait Kama bu.lun.tu- 
lari ile Avar eserlerinin birbirlerine benzer olmasi, Tiirk tarihi 
bakimmdan. bize bircok ip uglari vermektedir. Avar eserlerine 
benzeyen ba§hca Kama eserleri $unlardi : i . Kayt$ ucu tezyinat- 
lan; 2. At gemleri ve iizengiler; 3. Tokalar. 




Levha 11 — Avar eserlerine benzer Orta Asya buluntulari 
(Nandor Fettich'den) . 

Kama bolgesindeki bu benzer buluntular, M.s. VII. asrm 
ikinci yansma ait idiler 5 . Kama kultiirlerinin, daha sonraki 
Macar kiiltiirleri ile de akrabahklari varcb. Bati Sibirya ile 
Avar kulturleri arasmdaki muhtemel yakinhk ise, bu kultiirlere 
ait iki toka ile tezyinatlarmm gosterdikleri btiyuk benzerlige 



5 Fettich, Dunapentele, s. 88. 



AVARLAR 117 

dayaruyordu 6 . Avar kulturunun Bati Sibirya kultiirleri ile 
akrabahgi ba§ka bakimlardan. da teyid edilebilirler 7 . Avarlara 
akraba kiilttirler, Kirgizlann memleketi olari Minusinske kadar 
uzamyordu 8 . 

Avar kulturunun Orhpn bolgesindeki akraba buluntulan, 
Tola nehri iizerindeki Nainte-Sumi kurganlan idi 9 . Bu kiiltiir 
cevresi, Gokturk kulturunun ana bolgesi idi (s. 135). Bu me- 
zarlardan gikan eserlerden, Avarlarinkilere benzeyenler §unlar- 
di: 1. Uzengiler ve dizgin takimlan; 2. Kemik i$leri ve bilhassa 
kemik tokalar; 3. Bronzdan dokiilmus. kalb §eklinde at ko- 
§umlarma ait siisler, plakalar v.s. 

4. Avar kultiiriiniin Iran men§eleri 

Avar kiiltiirii iizerindeki Iran tesirleri, ancak iki yoldan 
gelebilirdi: Birinci tesir, Akhun'lar vasitasi ile 10 ; ikinci tesir 
ise, Hunlar Avrupa'ya go^erken Volga boylarma gidip ve orada 
uzun zaman ya§ayan Bati Tiirkleri vasitasi ile olabilirdi. Avar 
kayi§ suslerinde goriilen Grifonlar da Iran tesirlerine atfedil- 
mektedir. Bu hiikmiin kat'i olabilecegine biz inanmiyoruz. Giinkii 
aym motiflere, Altay daglari kulturlerinde de rastlamaktayiz. u 
Bati Tiirkistan tesirleri, bu motiflerle uzun zaman once Orta 
Asya'ya yayilmi§ ve yerle5mi§ti 12 . Paraya benzeyen Iran tipin- 
deki Avar rozetleri, Avar teknik ve zevkile Avarla§mi§ ve men§ei 
ile hicbir ilgileri kalmamisti 13 . 

5. Avar kulturunun Gjiney Rusya men§eleri 

BULGA'RLARLA ILGILERi 

Giiney Rusya'dan Avar kultiiriine giren tesirler arasmda, 
Cermen tesirleri ile Bizans kiilturiine ait unsurlan da onemle 

* Fettich, Metalkunst, AH, 21, s. 33. 

7 Bela Posta, Arch. Stud., II, s. 343, R. 209; Fettich, Bronzeguss, s. 73. 

8 SMYA, 26, s. 62. 

9 G.J. Borovka, Ark. obsledovamye, Severnaya Mongoliya, II, s. 72 
v.d.; Fettich, Bronzeguss, s. 72 v.d. 

10 Etnik problemler icin bk. A. Hermann, AM, I, s. 568. 

11 P. K. Kozlov, R. 7; Fettich, Bronzeguss, s. 66, R. 2. 

12 Z. Takacs, JAK, 1925, s. 60; OZ, 17, s. 125 v.d. 

13 Fettich, Bronzeguss, T. VII, 14. 



n8 ORTA ASYA 

zikretmek lazimdir. Avar san'ati bashca iki ozellik gostermek- 
te idi: Bunlardan birincisi, yukanda da soyledigimiz gibi, Hun 
devletinin Avrupa'da yikilismdan sonra Giiney Rusya'daki Hun 
kalintilaniun devam ettird^kleri eski Hun- Got an'anesi; digeri 
ise Orta Asya karakterli Avar zevk ve iislubu idi. Birinci 
an'aneye Kutrigur kiiltiirii diyenler de coktur. Kirim'daki 
Kelegei buluntulan, bu kultiiriin biitiin hususiyetlerini goster- 
mektedir * 4 . Hun san'atmdaki altin safiha teknigi ile ilgili kelege 
eserlerine 15 , Avarlann Avrupa'ya gocleri sirasinda da rastla- 
mak miimkundu 16 . Bu zamanda Bulgarian da Giiney 
Rusya'da gormekteyiz. Tuna Bulgarlarinda da goriilen 
kuwetli Hun kiiltiir tesirleri, bu devirden kalmis, olmahdir. 

Poltava eyaletinde, Malaya Pere§cepina buluntu yeri v , 
Avarlann Giiney Rusya'da iken tesirleri altmda kaldiklafi bir 
kiiltiir merkezi idi. Buna Bizans ve Iran tesirlerini de katma- 
hdir. ts,te ilk Avar san'attmn ozelligi bu idh Bu melez 
karakter ancak VII. asirdan itibaren ortadan kal- 
kip, yerine oz Avar san'ati ve zevki hakim olmaga 
ba§lami§ti. Bu da bize gostermektedir ki, Avarlar Avru- 
pa'ya go^erken, Giiney Rusya'daki bazi oymaklari 
da beraberlerinde gdturmu§lerdi. 

6. Avarlann Macaristan'a gogleri 

A) MACARISTAN'DA ESKI ROMA KULTURU 

Avarlara ait ilk kiiltiir izlerini tetkike basjamadan once, 
Avar kulturiine takaddiim eden Orta Avrupa kiiltiir kahnti- 
larmi da incelemek icab etmektedir. Roma gagmda, Mogen- 
tiana adi ile adlandirilan Roma harabesi, Avar kultiiriiniin 
en onemli merkezlerinden biri olarak sayilan Keszthely'nin 
yakinlannda bulunuyordu. Keszthely, Avar kultiiriiniin en eski 
karakterini gosteren bir merkez ve ayrica yakmmda bulunan 
Mogentiana kultiiriine ait bazi yerli eserleri de ihtiva etmekte 
idi. Bu durumu goren Macar bilginleri ve bilhassa Prof. 

14 Alfoldi, ESA, IX, s. 289; Fettich, Dunapentele, s. 95. 

15 Fettich, aym eser, R. 22. 
ls Fettich, aym eser, R. 20. 

17 Matsulevig, Seminarium Kondakovianum, I, s. 132 v.d. 



AVARLAR "9 

Alfoldi, Avarlann, Roma sehrinin yikilmasindan once gelmi§ 
olmalan hukmunii gikardilar i8 . 

Fenek bolgesi, gerek stratejik ve gerekse iktisadi bakimdan 
bir 90k avantajlara sahip bir bolge idi. Roma imparatorlugu 
da bu bolgeye biiyiik bir onem vermi§ti. Bu sebeple memleket- 
lerine 90k bagh Olan bura sakinlerini, kavimler gd9ii bile yer- 
yerlerinden sokiip atamamisti 19 . W. Lipp 20 , V. Kuzsinsky 21 
ve A. Csak gibi bilginler tarafindan tetkik edilen bu §ehrin 
harabelerinde, M.s. IV. asra ait bir kitabenin de bulunmasi 
i§leri daha kolayla§tirmi§ti. §ehrin nekropoliinde bulunan 
sikkeler de IV. asra ait idiler 22 . Ayru nekropolde , VI. asra ait 
ve Avar kiilturu ile ilgili eserlere de rastlanmi§ti. Bu asirda da 
eski tarz imalatm devam ettigi anla§ihyOrdu. 

B) MACARiSTAN'DAKi YEN! CERMEN TESIRLERi 

Cermenlerin di$ motifleri, "£aAarcAra'# Ornamentik", VI. asir- 
da, bilhassa Avar tetkikleri bakimmdan onemli olan Mogenti- 
ana'da 90k gorulmege ba§lanmi§ti (Lev. 22,2). Bu iislup, sonra 
da Avarlara tesir edecektir. Di§li Cermen motiflerini tasiyan 
eserler, VI. asir i9in bir kronolojik miyar olarak kabul edil- 
mektedir. Bu yeni iislubun, Italya'ya giden Lombard'lar vasi- 
tasi ile getirilmis, olmasi da 90k muhtemeldi 23 . Esasen VI. 
asirda, Italya ve Almanya'da kurulan Cermen endustri mer- 
kezleri gittik9e ilerlemekte idiler 24 . 

Prof. Alfoldi, Cermen tesirlerini, Stil I ve Stil II seklinde 
iki gruba ayirmaktadir. Stil II, VI. asnn sonlanndan itibaren, 
Mogeritiana iizerine kuwetli tesirler yapmaga ba§lami§ti. Bu 
Cermen yayih§i, Avarlarm geli§lerine tesadiif edi- 
yordu 25 . 

18 Alfoldi, Untergang, II, s. 31 v.d. 

18 Alfoldi, Untergang, II, s. 31, v.d. 

20 W. Lipp/ Arch. KSzIemenyek, 14, 1886, s. 137. 

' iX Alfoldi, Untergang, s. 32, n. 1. . 

22 Alfoldi, Untergang, s. 32 v.d. 

23 Alfoldi, Untergang, s. 37, n. 1. 

24 Nils Aberg, Die Goten und Langobarden, s. 40 v.d.; Die Franken und 
Westgoten, s. 188-192. 

85 Alfoldi, Untergang, II, s. 37. 



120 ORTA ASYA 

C) AVARLARIN YERLE§MELERI ~~ 

Avarlar bazi §ehirleri ellerine gegirdikten sonra, oralarda 
yerle§mege ba§Iadilar. Eski §ehirlerden elde edilen buluntu- 
lardan, Avarlann $ehirlere yerlestiklerini ve sehir kulturiine 
intibak edebilmek ic/in epey gali§tiklanni gorttyoruz. Mesela 
Mogentiana sehrinin list tabakalannda, bol nebat tezyinatmi 
ihtiva eden yeni bir kultiirun ba§ladigi mii§ahede edilmektedir. 
Bu yeni kulturde, Roma kultiirunun unsurlari gdriilmemekte 
idi. Bunun Avar kulturu olmasi 50k muhtemeldi. Fakat 
iginde, Avar gogebelerine mahsus atlara ait eserlerden higbir iz 
yoktu. Bunu, Avarlann tamaraen yerlesip gogebe hayata birak- 
tiklanni gosteren bir delil olarak kabul edenler de vardi 28 . 

Problemin en giic tarafi, ilk Avar kultiiriinun nelcrden 
ibaret oldugunu tesbit etmekti. Keszthely kiiltiirune, kom§u 
Roma §ehrinin tesirleri de 50k olmu§tu. Bu sebeple, ilk Avar 
kiilturunun tetkikinde, Roma eserlerinin kronolojik bir miyar 
olarak kullanilmasi faydah netieeler vermisti. Alfoldi, bu gaye 
igin bilhassa sepet seklinde askisi bulunan bir kiipeyi, krono- 
lojik bir miyar olarak sik sik kullanmisfr 27 . Bu tip kiipelere, 
Macaristan'm muhtelif yerlerinde rastlamaktayiz M . Bu eski 
Roma ve Bizans an'anesi, sonraki Avar buluntu yerlerinde de 
yasamaga devam edecektir 29 . 

Roma eserlerinin kaybolmadan epey zaman ya§amasi, 
Romahlarin, Avarlar yanmda kole olarak ya§adik- 
lan ile de izah edilebilir. Notice olarak diyebiliriz ki, Maca- 
ristan'daki eski Roma kulturu, Avar istilasi iie 
tamamen ortadan kalkmadi ve yeni Avar kultiiriinun 
yanmda daha bir zaman ya§adi. 

7. Avar kultiiriinun umumi ozellikleri 

Kronolojik meseleler 

Prof. Alfoldi, Avar kronolojisinm kurulmasma yardim eden 
bashca unsurlari §6yle siralamaktadir: 1 . Szent-Endre buluntu 

*• Arch. Kozlemenyek, 14, s. 151. 

27 AlfSldi, Untergang, IJ, s. 40; Hampel, Altertumer, III, T. 167; 
Aberg, Die Goten, s. 84 v.d. 

28 Alf61di, Untergang, II, s. 45, 
2 » Alfoldi, ESA, 9, s. 294, v.d. 



AVARLAR 121 

yeri: M.s. 602-610; 2. Bir Bizans al'tra pargasi ile tarihlenen 
Pusztatoti buluntulan: M.s. 669-670; 3. Bir sikke ile tarih- 
lenen Fonlak buluntusu: 613-641; 4. Bir Justinyen eseri ile 
tarihlenen Kunagota buluntulan 30 . Keszthely kiiltiirii, adeta 
6z Avar kultiiruniin bir miyari denebilecek derecede Avarlara 
mahsus bir orijinalite ta§imakta idi. Bu kiiltiiru bir miyar ve 
kistas olarak kabul eden Prof. Alfbldi, bu kistasa gore Avar 
kultiiriiniin yayiks. sahasim tesbite cak§mistir 31 . 

Avarlarin dokme teknigi de bash basma Avarlara 
mahsus bir hususiyet ta§iyordu 32 . Halbuki Avrupa'da bu 
zamana kadar hakim olan teknik, levha veya sac levha 
teknigi idi. Avarlarin tekniginde hakim olan iislup ise, Orta 
Asya men§eli Hayvan iislubu idi 33 . 

Dokiilecek §ekiller onceden aga^lara oyulur ve dokmeler 
bu agaclarla yapilan kahplara gore §ekillendirilirlerdi. 

8. Kiiltiirlerin 9arpi§ma cagi 

Avarlarin gelmesi ile, yerli Gepid kiiltiiriinun yava§ yava§ 
kiymetini kaybettigini veya mahiyet degistirdigini goriiyoruz. 
Yerli sayilan bu kiiltiiru, N. Fettich, Gepid adi ile adlandir- 
nu§ti. Ashnda ise bu kiiltiir, Frank ve Alaman kabilelerine ait 
mii§terek bir an'ane idi. Bu sebeple Stil II diye adlandmlan 
Cermen iislubunun 50k daha geni§ mana ve ehemmiyeti vardi 34 . 
Bu, II. Cermen stilinin Gepid'ler tarafindan temsil edilmi§ 
olmalan da 50k muhtemeldi 35 . Fakat bu mesele, zannedil- 
diginden 50k daha geni§ ve kan§ik bir mesele idi 36 . 

Esasen bu cagdaki Avar kulturiinun, esas Avarlara ait olan 
kiiltiirle aym olmasi da cok §upheli idi. Bu kulturiin, Avarlarla 
Orta Avrupa'ya gelmis. olan muahhar Hun veya Kutrigur 

30 Alfoldi, Untergang, II, s. 14, v.d. 

31 Alfdldi, ayni eser, s. 15 v.d. 

82 Fettich, Skythika, 4, T. VII, 2ia,b. 

•* Orta Asya ve Sarmat tesifleri meselesi i5in bk. Alf&ldi, AH, 9, 
1932, s. 12; Germania, 16, 1932, s. 135-138. 
M Fettich, ESA, 9, s. 320. 
85 AH, 18, R. 34. 
* Fettich, ESA, 9, s. 315, R. I. 



iaa ORTA ASYA 

kultiiru olmasi da 90k muhtemeldi 37 . Gepid kulturiinun karak- 
teristik eserlerinden sayilan kayi§ u^lan 38 , Macaristan ? da 
Mezoband 39 ve Nemetsiirii'de 40 bol miktarda bulunmu§tu. 
Avar kayi§ uglanna ise 41 biraz daha degi§ik motiflerle Gater 
civarinda bol olarak rastlanmakta idi 42 . Bunlarm yaiunda 
tabii olarak Gepid kayis. uqlan da vardi 43 . Mente§eler ile 
kayisa raptedilmis, kayi§ uglan 44 , Tisa'nm sol sahilinde 45 ve 
Tuna ile Tisa arasmda 90k goriiluyordu 46 . Keszthely buluntu- 
lanna 47 yakm olan bu eserlerin Avar olmasi 90k muhtemeldi. 
Gepid kulturiinun smiriiu belli eden diger buluntu yerleri, 
Alattyan 48 , Ermihalyfalva 49 , Gsengod 50 , Abony 5l ve Bugy idi 52 . 
Goruliiyor ki, istilaci Avarlarla, yerli halki temsil eden 
Gepid'lerin kiilturu, birbirine kari$mi§ olarak bulun- 
makta idi. Zamanla bu Gepid kultiiru, yava§ yava§ 
silinmege 53 ve VII. asrin ba§indan itibaren de Avar 
kultiiru hakiki §ahsiyetini kazanmaga ba§ladi M . 

9. Avar kulturiinun yiikselme 9agi 

AVAR ESERLERI 

Biitiin ozellikleri ile Avar olan ve i9lerinde Bizans veya 
Cermen tesirleri bulunmayan eserleri, motiflerine ve kullamh§- 

* 7 AH, 31, s. 10 v.d. 

** Fettich, Dunapentele, s. 65 v.d. 

93 I. Kovacs, Dolgozatok, 4, 1913; hulasasi icin bk. AH, XVIII, s. 68. 

40 Hampel, AltertUmer, II, s. 334 v.d. 

41 AH, 18, R. 23. 

48 AH, 18, fig. 23, 1 ; AE, 1905, s. 360. 

** Fettich, Dunapentele, s. 68. 

44 AH, 18, R. 25, 1. 

« AH, 18, R. 27, i-39> i-4- 

48 Buluntular bilhassa VII. asra aittirler. 

47 W. Lipp, AE, 14, 1881, s. 117; Hampel, AltertUmer, III, s. 139-180. 
*• AH, 18, s. 72 v.d. 

48 AE, 1930, s. 230. 
M AH, 18, s. 72. 

" E. Kada, AE, 1905, s. 360-384. 

M AH, R. 33-19, 21, 22. 

H Fettich, Dunapentele, s. 81 v.d. 

64 P. Reinecke, Germania, 1928, s. 88. 



AVARLAR 



123 



larma gore siruflara ayirmak istiyoruz. Bu smiflama, Avar 
kulturumin izahi igin de bir kolayhk olacaktir (Bk. Lev. 12,1). 

Kqyi$ siisleri : 

Ekseriyetle mente§elerle kayi§lara baglanan bu susler, 
Avar san'atinda biiyiik bir yer tutuyordu. Daha evvelki bahis- 
lerimizdede soyledigimiz gibi, bu tip tezyiuatin menseleri Orta 




Levha 12 — Avarlara ait buhmtular: i.Jutas; 2. Gepid kayi§ U9lan; 
3. Cermen tesirinde kalan Avar eserleri. 

Asya'ya dayamyordu. Avar kayis, uglarma nazaran fevkalade 
iptidai bir mahiyet arzeden Cermen u<jlan, tezyinatsiz ve basit 
teneke levhalardan miitesekkildi. Halbuki Avar eserleri ise, 
hayvan ve nebat motifleri ile. dolu idiler. Avar san'atinda, 
birkag buluntu miistesna 55 , hemen hemen hi? geometrik 
tezyinata rastiannuyordu. Ci$ek ve sarma§ik dallan, Avar 
san'atinin fiziinu te§kil ediyor 56 ve kayis. u^lari, dallarla donanan 
sayisiz tezyinat ornekleri ihiiva ediyordu. Geometrik esasa 
dayanan siislere ise pek az rastlanryordu. 

Tokalar: 

Avar tokalarmm kayisa baglanan yerleri, diiz yapdnu§ ve 
hayvan motifleri ile suslenmisti. Nebat motiflerinin ise rinsolar 
seklinde terkip edilerek i§lendigini gormekteyiz 57 . Bazan da 
susler, yapraklann yanyana getirilmesi suretile meydana getiri- 

58 Fettich, Jutas und Osku, AH, IX, s. 10. 
M Karj. Fettich, Brortzeguss, PL IV, 1. 
." AH, 18, R. n. 



124 ORTA ASYA 

lirdi 58 . Tokalarda goriilen bashca hayvan motifleri, at govdeh, 
ku§ ba§h mahlu^lar ile 5S grifonlar 60 , arslanlar 6l ve ne olduk- 
lanru anliyamadigimiz bazi efsanevi hayvanlardi. Tokalan 
§ekil itibarile ba§hca uc kxsraa ayirabiliriz : 1 . cercevelerinin 
on kismi fazla basik (surbasse) olanlar; 2. cerceveleri, fazla 
yiiksek (surhausse) olanlar; 3. cergeveleri kbseli olanlar. Avar 
tokalarimn menselerini, daha ziyade Giiney Rusya ve Orta 
Asya'da aramalidir 62 . 

Bizans tesirleri 

Macaristan'da, Dunapentele adli yerde bulunan • dort 
mezar, bize Avar kultiiriinu Orta Asya'daki an'aneye en yakm 
bir §ekilde bulmamiza irnkan vermektedir. Ekserisi Orta Asya 
karakteri ta§iyan bu buluntularm yanmda, Roma 63 veya 
Bizans' tan gelmesi muhtemel olan yabanci unsurlar da yok 
degildi 64 . Bilhassa bircok munaka§alara sebep olan yuvarlak 
sus plakalannin icindeki yildizlar, Avarlarm yerle§me caginda 
Macaristan'da cok revac bulmu§tu 65 . Aslen Giiney Rusyah 
olan bu siisler, Giiney Rusya'ya da Kirim yolu ile Bizans'tan 
gegmi§ ve sonra da Avarlarla Macaristan'a gelmisti 66 . VII. 
asnn sonlarina ait Dunapentele mezarlarinda Is lav kiiltii- 
riinun izlerine laiq rastiamami§ olmamiz da 67 kiiltiir tarihi 
bakimindan biiyiik bir onemi haizdi. Avar kiiltiirii ile ilgili 
olan yabanci kiiltiir gevreleri, yalnizca Cermen, Roma ve 

58 AH, 18, R. 12; Tibor Horvarth, Kiskoros, R. 33, 2. 

59 Fettich, Dunapentele, VII, 4. 

60 Fettich, Bronzeguss, T. X, 5. 
".AH, 18, R. 33,2 

68 Kar?. Alfoldi, Ethn. sonderung, T. XXXIV; ESA, IX, s. 299; 
Bela Posta, Arch. Stud., II, R. 308. 

• 3 Alfoldi, Untergang, II, T. VII, 3; s. 45; ESA, Minns volume, 
9, s. 294 v.d. 

•« AH, 18, s. 50 v.d. 

6S G. Supka, AE, 1913, s. 470 v.d.; Alfoldi, ESA, 9, s. 296, T. 1-6, 
2, 5; Rhe und Fettich, Jutas und Osku, T. Ill, 1; Fettich, Bronzeguss, 
s. 10, n. 9. 

** Seminarium Kondakovianum, I, Recueil d' Etudes Matzulevits, s. 127. 

87 AH, 18, s. 99 v.d.; kar§. Tallgrcn, Coll. Tovostine, T. X, 22. 



AVARLAR 125 

Bizans kiiltiirleri idiler 68 . Aynca, ku§ motifleri ve gigeklerle 
suslenmis, madalyonlan da Avar kiiltur gevresindeki Bizans 
tesirleri olarak kabul etmekteyiz. Ayni motifler, Lombard 
san'atma da bol olarak girmisti. Bunlara benzer daha bir^ok 
Bizans tesirlerini de Avar kultiirii iginde bulmaktayiz. Netice 
olarak sunu diyebiiiriz ki, Bizans iislubu Avarlarmkine 
nazaran daha vuzuhsuz ve daha az estetik idi. 



88 ESA, I, s. 197; ESA, IX, s. 301; Bizans misyonerlerinin Avarlar 
uzerindeki tesiri igin bk. Marquart, Osteur. Streifzuge, s. 191 v.d. 



v. 

G K T U R K L E k 

Seyahat raporlari 

A. V. Adrianov, Putesestvie na Altay i za Sayant, ZSORGO, VIII, 2, 
Omsk, 1888; Th. Bayer, Vttus inscriptia prussica, Vomraeniarii academiae 
Scientiarium imperialis Petropolitanae, Petropoli, 1729; I. S. Bogolyub- 
skilssledovaniye drevnostey Minusinskogo okruga Eniseyskoy gub. 1881 g., tVSORGO 
XIII, 3, 1882, s. 43-46; G. Deveria, Inscriptions recueillies a Kara-Korum, 
TP, I, 1890, s. 275-276; O. Donner, Star I'origine de I 'alphabet Turc du nori 
de VAsie, JSFOu, 1906, 71 s.; M. F. Frasers, A journey to the upper waters of 
the Orkhon and the Ruins of Karakorum, J. China, JABr RAS, N.S., XXVI, 
s. 190-207; M. Gryaznov, Boyarskaya pisanitsa, Pxb. tMK, 1933, Nr. 7-8; 
H. J. Heikel, Altertumer aus dem Tale des Tolas in Turkestan, Travaux ethnogr. 
VII, Finn. Ugr. Ges., Helsingfors, 1918; V. Kallaurom, PTKLA, 1897-1898, 
5.V.1897, s. 2; ZVO, IX, 1-4, SPb., 1899; S. Kiselev, #wj*n£e tehnikt 
naneseniya pisanits, TSA, RANlON, 5; M. A. Castren, Reisebericht aus 
Sibirien, SP.b., 1848; Pisma iz putesestviya vSibir, T. VI, 2, s. 385; J. Klaproth, 
Sur quelques antiquites de la Sibirie, Mcmoircs relatife a l'Asie, 1824, s. I57" 1 ? 1 5 
Supplements a la bibliothique orientale d'Herbebt, s. 174; JA, 1823, II, s. io T n; 
E. Ji.oh, dvuh katnnyah s kitayskimi nadpisyami, ZVO, V, s. 147-156; M. E. 
Masson, K istorii otkntiya drevneturetskih runigeskih nadpisey v sredney Azii, 
Mater. Uzkomstarisa, 6-7; Pallas, Von einer in Sibirien gefundenen unbekannten 
Steinschrift, Neue nordliche beitrage zur Phys. und Geog. Erd-und Volker- 
schreibung, Naturgeschichte und Oekonomie, V, SPb., 1793, s. 237-245; 
W. Radlov, Sibirskie drevnosti, MAR, 3, SPb., 1888; Atlas der Altertumer da 
Mongolei, SPb., 1892-1899; Die Altt&rkischen Inschriften der Mongolei SPb., 
1895, II 460 s.; Die vorislamitischen Schriftarten der Turken und ihr Verhaltnis 
m der Sprache derselben, SPb., Bull. Acad. Imp. Sc, 1908, s. 834-856; Semen 
Remezov, Qertejnaya kniga Sibiri, Sostavlenyaya Tobolskim sinom boyarskim, 
Semenom Remezovtm v 1710 g., SPb., 1882; A. Andreeva, Trudx Semena Reme- 
zova po geografii i etnografu Sibiri, Problemah istocnikovedeniya, III, L., 
1940; A. Remusat, Journal des Savants, octobre, 1822, s. 595-602; Sa- 
venkov, drevneysih pamyatnikah izobrazitelnogo iskusstva Enisseya 1910; 
K razvedofnvm materialdm po arheologii srednego tegeniya Eniseya, tVSORGO, 
XVIII, Nr, 3-4, 1886; Schiefner, Vbet versehiedene sibirische eigentums- 
Zeichen, Melanges Russes, IV, 1858, s. 2; G. Spasskiy, tfafertaniya, Sib. 
Vesrnik, 1818, s. 12-13; 67-85; II, 147-177; VII, 1-28; Aziat. Vestn., 1825, 
IV, Vostocn. Bibliografiya, SPb., s. 285-303; F. Y. Strahlenberg, Das 
Mord-und Sstliche Theil von Europa und Asia, Stockholm, 1730; Tychsen, 
Schreiben an Pallas, (bk. Pallas'in eserine); N. Veselovskiy, Orhonskiy 
otkntiya, JMNP, 1894, 4, s. 61; Nikolay Vidzen, Hoard and Oost Tartarye, 
Amsterdam, 1692; N. M. Yadrintsev, Ancietts caracteres tmms sur despierres 



i«8 ORTA ASYA 

et des ornements au bord de VOrkhon, SPb., 1890; Drevnie pamyatniki i plemena v 
Sibiri, Lit. Sborn., SPb., 1885, s. 456-476; Kamenmye mogih i kamennie babi 
v Mongolii i Sibiri, Tr. VIII, Arh. Syezd. v Moskve, 1890, IV, s. 158; Otget 
poezdke v Mongoliyu i versim Orhona, IVSORGO, XX, 4, s. 1-13; Inscriptions 
de VOrkhon, Rec. et publie par la Soc.FOu, Helsingfors, 1892. 

Goktiirk ^aginda Orta. Asya'da irklar 

Goktiirk cagmda, Orta Asyada artik Mogol irkinin. kuvvetli 
tesirleri gorulmege ba§lami§ti. Bir yandan diiz yiizlii Oguz 
tipinden olan Tiirklerin bir kismi \ eski irk karakterlerini kay- 
bedip hafifcekik gozlule§irken; diger yandan da hakiki ve hie 
kari§manu§ Mogol unsurlari da batiya dogru sizmaga ba§Ia- 
mi§lardi. Goktiirk caginin ba§langicmda, Altaylarin billjassa 
giiney-bati ve kuzey-dogu kesimlerinde ya§ayan diiz yiizlii 
Oguz tipinden Tiirkler, hala hakimdi. Ruslann son Tuva 
ekspedisiyonunun elde ettigi neticeler, bunu teyid eder. Bun- 
lar On-ok ve Tardu§ kabilelerini teskil eden unsurlar olabi- 
lirlerdi. Bu zamanda, Tanri daglannda bulunan iskelet- 
lerde de hafif bir cekik gozliiliik goriilmektedir 2 . Gok- 
tiirk devletinin kurulmasindan az once veya kurulu§ si- 
ralannda, Tanri daglan dolaylannda cekik gozliiliik tesir- 
leri ve hatta halis kan Mogol iskeletleri de bulunmaga 
ba§lami§ti 3 . Bunun sebebini, biraz da Juan-juan devletinin bir 
Mogol devleti karakterini gostermesinde ve Mogol kabilelerine 
dayanmasmda aramahyiz. Nitekim, Juan-juan devleti ile ilgileri 
cok muhtemel olan Avrupa Avarlarmra Mogol irkindan 
olmalan da bunuizah eder*. Goktiirk cagmda Tanri daglarm- 
daki kurganlarda, cekik gozlii insanlara rastlamakla beraber 5 , 
bunlarin yanmda Oguz tipinden insanlari da gormekteyiz 6 . 

1 Bugiinku Anadolu Yorukleri ve Anadolu Turklerinin antropolojik 
tiplerini "Oguz tipi" olarak adtandirdik. 

* V. V. Ginzburg, Drevnee naselenie Tsentralnogo Tyan-sanya i Alaya, 
TIE, a 1, 1954, s. 374-377- 

* Ayni eser, s. 376, Nr. 6, 8, 10. 

4 N. Fettich, Bronzeguss und Nomadenkunst, Skythika 2, Prague, J929: 
L. Bartucz, s. 83-96. 

* TIE, 21, s. 379, 1, 2, 3. 

* Ayni eser, s. 379, 5-7. 



GOKTtlRKLER iag 

M.s. VI-VIII. asirlara ait, Guney Kazakhstan' daki Ariz 
bolgesi yakmindaki §ignak-say mevkiindeki kafalar, Andronovo 
insani tipinde ve Brakisefal insanlardi 7 . Bununla beraber bu 
bolgeye de hafif cekik gdzliiliik tesirleri sizmisti 8 . Cok ente- 
resan Uygur freskleri bulunan Sarig'daki irklar da tamamen 
Oguz tipinden idiler 9 . 

M.s. XII. ve XIII. asirlarda, yani Turk hakimiyetinin 
tarn manasile Cu ve Talas boylarma ve Tiirkistan'a yayildigi 
zamanlarda, Turklerin bulundugu bolgelerde Oguz tiplerinin 
hakim oldugunu goriiyoruz 10 . 

Karaharililara ait mezarlardaki iskeletler tamamen 
Oguz tipindeki Tiirklere aitti n . Bunlann arasinda hafif cekik 
gozliiler cok az bir sayida idi 12 . 

Milattan onceki cok eski caglardan itibaren, Seyhun ve 
Ceyhun nehirleri arasindaki irklarm brakisefal olduklanni ve 
Tann daglan ile Altaylardaki Turk kavimlerine antropolqjik 
bakimdan cok benzediklerini kaydetmistik. M.s. VI. ve VIII. 
asirlarda da Sogd ulkesindeki halklarm antropoloji balamindan 
Yedisu'daki irklara sayani hayret derecede benzediklerini gorii- 
yoruz 13 . Bu benzerligi, Yedi-Su'daki Sogd kolonileri ile izah 
etmek imkansizdir. Gokturk gagmda buralar big olmazsa yay- 
lalar, Turklerle meskundu. Ruslann buna da bir izah caresi 
bulduklarmi goriiyoruz. Onlara gore, "Orta Asya'daki eski 
kavimlerin inki§af seyri neticesinde, Turk dili konusan 
kavimlerin rneydana gelisi basjadi ve bugiinkii Tttrkce ko- 
nusan halklar meydana geldi" 14 . Politik maksadlara daya- 
nan bu fikir spekulasyonlan, X. asirdaki Turk kabilelerinin 

7 Ginzburg, Materialx k antropologii drevnego naseladya Tujnogo Kazahs- 
tana, SA, 21, 1945, s. 384. 

8 Ayni eser, Nr. 6, 9. 

9 V. V. Ginzburg, V. Y. Zzezenkova, Qerepa iz mogilnika Kara- 
hanidskogo vremeni, KSlE, 17, 195a, s. 73. 

10 Ginzburg, SA, 21, s. 391. 

» Ginzburg, KSlE, 17, 1954, s. 68, T. 1; s. 73. 

18 Ayni eser, s. 67. 

14 Ginzburg, Antropologifeskie maUriah k problem etnogeneza Baktrii, 
MlA, 15, 1950, s. 248. 

?* A. N. Bern? tam, Spornie voprosi istorii kofevth narodov Sredruy Azii v 
drevnosti, KStE, 26, 1957, s. 21; KSlE, 17, s. 73, n. 6. 

Orta Asja, g 



i 3 o ORTA ASYA 

durumu ile Juymetini kaybeder. Oguz, Kipgak, Karluk, 
Dokuz-Oguz ve Kirgiz kabileleri ba§hca be§ Turk grubu 
idi 15 . Oguz, Kip$ak ve Karluklar, tamamen "Oguz tipi" 
dedigimiz bugiinkii Anadolu yoruklerinin antropolojik ka- 
rakterinde idiler. Dolayisiyle Ruslann "tki irmak arasi irh" 
dedikleri 16 Sogd'lara da yakm hususiyetler gosteriyorlardi. 
Asil Iran irklarx, Amuderya'mn ve Pamir'in giineyinden ba§- 
hyordu. Bunlar dolikosefal bir Akdeniz irki idiler 17 . Bu bize 
gosteriyor ki Sogd iilkesi, irk bakimindan cok eskiden 
beri Orta Asyahlann tesiri altmda idi 18 . Gene bu 
ulke, Iran'a yakm oldugu igin kiiltiir ve dil baki- 
mmdan Iran tesiri altinda kalnn§ti 19 . 

Gene bazi Rus antropologlan, VI-IX. asirlarda, Turk 
gocebeleri, Kirgizlara nazaran daha 90k Avrupai irk eleman- 
lanru ihtiva ediyorlardi" diyorlar 20 . Kirgizlar da bir Turk 
kabilesi idi. Bir gercek varsa, o da doguya gidildik^e antro- 
polojik bakimdan hafif bir (jekik gozlulugun ba§ladigidir. 
Hakiki ve halis Tiirk tipinin 9ekik gozlii oldugu nazariyeleri de 
politik fikirierdir 20 . Kirgiz ve Dokuz-Oguz'lann 90k hafif gekik 
gozlii ve Oguz, Karluk, Kipgaklann da duz yuzlii olduklan 
hakikata yakin bir fikir olmabdir, 

Yeryiizii Buluntulari 

Hun devrinin buluntulari, daha ziyade toprak altmdaki 
mezarlardan 9ikan eserlerdi. Gektiirk gagmda ise birinci dere- 
cede ehemmiyetli olan eserler, toprak iistiindeki yazitlar, hey- 

X5 Faruk Siiraer, X. yuzyilda Oguzlar, ayni yer. 

11 Ginzburg, MlA, 15, s. 248, v.d.; TlE, 21, s. 360 v.d. 

17 L. V. 0?anin, transkie plemena gapadnogo Pamira, Tajkent, 1937; 
Tsyafeletnyaya davnost dolihotsefalii u Turkmen, Optt ob osnovaniya teorii Skifo- 
Sarmatskogo proishojdeniya Twkmenskogo riaroda, Izv. Sr.-az. kom. po izu$. 
pamyatn. starim, Nr. 1, Tajkent, 1926; Nekotorte dopolmtelnie dannte g gipoteze 
Skifo- Sarmatskogo Proishojdeniya Turkmen, ayni eser, Nr. 4, 7928. Ojanin'e 
gore Tiirkmenler Iskit ve Sarmatlardan gelmektedirler. Bu .nazariyenin 
ger^ekle bir ilgisi yokturv 

18 MlA, 15, s. 245, T. 3. 

19 Debets, Nekotorte problemi proishojdeniya Kirgizov, Trudi Kirg. Arh,- 
Etn. Eksp., I, 1956, s. 3 v.d. 

n Ayni eser. 



GOKTURKLER 131 

keller, sunaklar v.s. idi. Asirlarca gozoniinde kalmi§ olan bu 
eserler zamanimiza kadar gelmi§, seyyahlann yazilarma ve 
Orhon boylarinda ya§ayan nesillerin an'anelerine konu olmu$- 
lardi. Bu boigede ya§ayan halklar, hala bu yazitlarm bulundugu 
bolgeyi mukaddes bir yer olarak kabul ediyorlardi. Bu an'ane, 
abidelerin zamanimiza kadar iyi muhafaza edilmi§ olarak gcl- 
melerine de yardim etmi§ti. 

Orhon yazitlanrun yakmlannda, bazi mezar izleri de 
goruliiyordu. Bunlann bir kismi kazilmi§ ve tetkik edilmi§tir. 
Bu kazilardan, Orhon bolgesine ait olan kisimda bahsedecegiz. 
Bu yazitlarm altmda, Bilge Kagan ve KiilTegin'm de mezarlan 
var rruydi? Maalesef bu konuya cevap verebilecek durumda 
degiliz. Umumiyetle Goktiirkler mezar iizerine bir ev yapar- 
lar ve evln duvarlarma oliiniin resimlerini gizerlerdi 21 . Goktiirk 
kitabelerinde de Cin kagamnin saraya ait ressam veya oyma- 
cilarmm (bedizci) getirildigi ve onlara ayn bir ev (bark) yapti- 
nldigi ve bu evin i^inin di§inin tezyinat veya resimle siislendigi 
kaydedilmektedir 22 . Orhon bolgesinde boyle bir ev bulanuyoruz 
(kaq.s.195). Yalniz balbal ta§larma, heykellere ve sunak yerJerine. 
bol miktarda rastliyoruz M (bk. s. 1 33, 1 36) . Belki de kaganlann 
mezarlan ayn yerde ve yazitlan da ayri yerde idi. Hiikumdar- 
larm umumiyetle yiiksek dag ba§larma g6mulmii§ olmasi ve rae- 
zarlann da halktan gizli tutulmasi belki de yukaridaki fikri 
teyidediyordu. 

Heykeller bahsinde de soyliyecegimiz gibi, yazitlarm etra- 
findaki heykellerin oliiniin heykeli mi, yoksa balballar mi 
oldugu heniiz daha iyice kestirilememi§tir. Altay daglari ve 
Sibirya'da da- heykellerin altinda mezar bulunamarru§tir a4 . 
Tiirklerde "Tog" tSrenlerinin oldugu mintika da onemti idi. 
Yazitlar, yog torenleri i^in bir^ok kavimlerin geldigini kayde- 
diyorlardi. Bu torenler nerede yapihyordu? Bu da ayn bir 
problemdir 25 . 

21 Yakinev, I, 230 (yeni tabi). 

22 A. von Gabain, AlttUrkische Grammatik, s. 249. 

83 Cin'de mezarlara yapilan sunaklar i9in bk. Franke, Geschichie, II, 

s- 435- 

24 S. I. Rudenko, K paleoantropologii Tujnogo Altaya, Kazaki, 1930, 
15, s: 139; A. Inan; §amanizm, s. 193. 

25 Tiirklerde Yog torenleri i9in uraumi olarak bk. A. tnan, $amanizm, 
s. 191 v.d. 



132 



ORTA ASYA 




HARlTA III. Mogolistanda buluntu yerleri 

MOGOLtSTAN'DA BULUNTU YERLERl 
(Bk. Harita : III) 

i- Buren-Gol, 2- tro-Kum, 3- Argal, 4- Hara-Qilu, 5- Hara-Gol, 6- Ho- 
rimtu, 7- Turgulau, 8- Urga, 9- Dolon-Hara, 10- Dondok-Tergune, 1 1- Erdeni- 
Dsu, 12- Yer ismi yok, 13- Kure-Zashi, 14- Sart, 15-Tunguluk-Sume, 16-Urge- 
mu, 17- §idotu, 18- §abuktay, 19- KO§0-QAYDAM, 20- Kure-Beysi, 21- 
Hara-, Balgasun, 22- Toulen-Tologoy, 23- Da?in-Cil, 24-Qagan-Nor, 25-Kure- 
Baysahlin, 26- Tahiltu, 27-§idotu, 28- §abuktay, 29- Togo?m, 30- Dzun, 
31- Fanzi, 32-Hongor, 33- Ahtin, 34- Sug^i, 35-Qagani 36-Sangin-Dalay, 37- 
Qiserlik, 38- Togusik, 39- Cagitay, 40-, 41- Nomogun, 42- Isimsiz harabe, 
43- Bar$eka, 44- Bain-Ulan-Hada, 45- Durbelci, 46- Olm-Han, Tjerilde, 47- 
Tsagan-Qolu, 48- Ihe-Aman, 49-Adzergage, 50- IHE-ALIK, 51- NAlNDE- 



GOKTURKLER , 133 

Orhon bolgesinde mezar tipleri 

Orhon bolgesinde ve kuzey-bati Mogolistan'daki kurgan- 
lari tetkik eden bilginler, bunlan muhtetif gruplara ayirmis.lardi. 
Radlov 26 ve Grano 27 mezar tiplerini bashca iki gruba ; Borovka 
ise dort gruba ayirmi§ti 28 . Bu tasnifler icinde, bizce gercege 
en yakm olani Grano'niin musahedeleridir. Ona gore bu bolge- 
deki mezarlar bashca iki gruba ayrihyordu: 1. Tumsekli me- 
zarlar, "Grabhiigel"; 2. Bozkir mezarlan, "Steppen Graber". 
Birinci tip mezarlara, yerli halkin kullandigi tabirlerle, "Kerek- 
sur" 29 , 4t gud M ve "Kirgiz mezarlan" 30 adi da verilirdi. Bu 
tipteki mezarlar, dag tepelerinden ve yiiksek yerlerden ziyade ; 
vadilere ve nehirlerin kavu§tugu yerlere, yiiksek kayaliklann 
eteklerine yapilmi§lardi 31 . Bu mezarlann biiyiikliikleri, 5 m. 

M Radlov'un fikirlerinin miinakajasi 19m bk. Borovka, ayni eser, 

s- 55- 

27 JSFOu, 28, 1910, s. 6. 

2S Borovka, ayni escr, s. 54. 

29 Grand, JSFOu, 28, s. 8; Borovka, ayni eser, s. 55. 

39 Grano, ayni eser, s, 8. 

sl Grano, ayni eser, s, 9. 

SUME, 5a- Hayr-Han, 53- Ulan-Hat, 54- Kure-Navan-Tseren, 55- Navan- 
Tseren, 56- Durbelci, 57- Ongite, 59- Durbelci, 60- Duruhan-Hinha, 61- Un- 
getu, 62- Artsit, 63- Artsit, 64- Tareytin-Hit, 65-Altm-Hadas, 66-Dareyhlanun, 
67- Sume, 68- Sangin, 69- Ulan-Hucir, 70- Sume, 71- Sangin, 72- Orta- 
§ara-Hubu, 73- Urton-Hara-Dulan, 74- Urton- Argale, 75-Tsagan-Nor. 

ALFABE SIRASINA GORE 
Ahtin- 23, Adzergage- 4, Altin-Hadas- 65, Argal- 3, Artsit- 62, 63, 
Bain-Ulan-Hada- 44, Bargeka, 43-, Buren- Gol-i, Cagitay-Kul- 39, Cagan- 
Baysin- 35, Cagan- Nor- 24, Cicerlik-. 37, Dareyhlamm- Sume- 66 Dasin-Cil 
23, Durbelci- 45, 56, 69, Dolen-Hara- 9, Dondok-Tergune- 10, Duru-Han,- 
60, Dzun-20, Erdeni-Dzu-n; Fanzi-31, Gmdlin-Sume-58, Hara-Balgasun- 
21, Hara-Cilu- 4, Hara-Gol- 5, Hayr-Han-52, Hinha- 60, '. Hongor- 22, 
Horimtu- 6, Ihe- Ahk, 50, lhe-Aman-48, tro-Kum- 2, Kure-Baysahlin-25, 
K.-Beysi-2o, K. -Navan-Tseren- 54, K.-Zashi-i3, Koso-Caydam-19, Navan- 
Tseren-55, Nomogun- 41, Naindeme- 51, Ohn-Han- 46, Ongite- 57, Orto- 
§ara-Hubu- 72, Sangin- 68, 71, Sangin-Dalay- 36, Sart- 14, Sugci- 34, Suci-, 
Sume- 67, 70, §idon- 17, §ine-Usu-, §abuktay- 18, Togocin- 19, Tahiltu-26, 
Tareytin-Hit-64, Togusik-38, Toulen-Tologoy- 22, Tsagan- Nor- 75, Tsagan- 
Golu- 47, Tunguluk-Sume- 15, Turgulau- 7, Ulan-Hat- 53, Ulan-Hucir- 
69, Urga- 8, Urgemu- 16, Ungetu- 61 , Urton-Hara-Dulan- 73, Urton-Argale. 



134 ORTA ASYA 

ile loo m. arasmda degi§iyordu. Umumiyetle mezarm orta 
kismina ta§lann yigilmasi suretile bir tiimsek yapihrdi. Ve bu 
tiimsegin etra'fi da, taslarin yanyana dizilmesi suretile meydana 
getirilen bir halka ile cevrilirdi. Bu halkalar, ya dort ko§e veyahut 
da yuvarlak olurdu. Grano, mezarlann iizerindeki bu halka- 
larm sekillerine gore bir tasnif yapmi§trr 32 . Bozkir mezarlarma 
gelin.ce, bunlann en karakteristik hususiyetleri^ mezarm etra- 
fmm dort ko§e olarak yassi ta§larla kaplanmis, olmasi idi 33 . 
Daha ziyade yiiksek bolgelerde bulunan bu mezarlann, bircok- 
lannm bir arada goriilmesi de oldukca nadirdi M . Birbirlerinden 
ayn ve seyrek olarak bulunuyorlardi. Oyle anla§ihyor ki Gok- 
tiirk devrinde, bu ta§ levhalann yerini iizeri siislenmis, ta§ 
tabudar alrmstt. Bu tabudar da, yekpare dort ta§ levhadan 
meydana gelmi§ti. Bu mezarlann icine, yamna veya daha 
uzagma birer ta§ dadikiimis.ti.'Grand'nun mii§ahedesine gore, 
bu ta§lar cihet gostermekte idi 35 . Gosterilen cihetlerin ekserisi 
dogu idi. Gene Grano 'ye gore, bir ta§ mezarm yaninda, 
gune§in gokteki hareketini gosteren ta§ dizilerine de raslan- 
mi§ti 36 . Biraz §iipheli olmakla beraber, bu miisahedeler de 
bize gostermektedir ki mezarlar iizerine konan ve dikilen ta§lar 
lalettayin ve bir siis olarak siralanmami§lardi. Bunlann hep? 
sinin, din bakimmdan ifade ettikleri bazi §eyler vardi. Mezarlar 
iizerine dikilmi§ olan ta§lar da ayn. olarak tetkike degerler 37 . 
Mezar ta§lan, umumiyetle tek olarak dikilmekte idi. Bunlann 
yaninda mezar iizerine sira ile dikilen ta§lara da rasdanmi§tir 38 * 
Mezar taslan, i§lenme bakimmdan ba§lica dort gruba aynl- 
mi§tir : i . I§lenmemi§ mezar ta§lan ; 2 . Perdahlanmi§ mezar 
ta§lan; 3. Uzerine resim yapilmi§ veya ijizgilerle siislenmi§ 
tasjar; 4. Ozerine yazi yazilmis. tasjar. 

Ucuncii gruba ait ta§lann bazisi iizerinde damgalar go- 
ruliir. Bilge Kagan'a ait mezar ta§mda bunu gorebiliyo- 

M JSFOu, 28, s. 11 v.d. 

M Borovka, PI. V; Grano, JSFOu, 28, 1, Taf. VI. 

84 JSFOu, 28, 2, s. 20. 

85 JSFOu, 28, 2, s. 26. 

»« JSFOu, 28, i, Taf. XX, 3; 28, 2, s. 27. 
« 7 JSFOu, 28, 2, s. 32-47. 
** JSFOu, 28, 2, s. 33. 



GOKTURK.LER 135 

ruz 39 . Bazilannm alt kismmda ise bir ku§ak tezyinati goruliiyor- 
du 40 . Bu adet, gerek Orhon bolgesinde ve gerekse Altay ve 
Sayan bolgesinde 50k yayilnu§ti. Insan §eklinde, kaba olarak yon- 
tulmu§ mezar tasjanna da rastlamyordu 41 . Bunlan, mezarlar 
uzerine konan heykellerden ayixmak lazimdir. 

Bilge Kagan ve Kiil Tegin'in mezarlari 

Yazitlann bulundugu yerde goriilen iki mezarm, Bilge 
Kagan ile Kul Tegin'e ait olduklan kuwetle zannedilmi§ti. 
Kiil Tegin'in mezarimn yanmda, ellerini kavu§turmu§ ve 
ayakta duran iki heykel bulunuyordu 42 . Heykeller, mezar ta§i 
gibi dikilmi§ler ve alt fasimlan da itina ile i§lenmemi§tL Bu 
heykellcrin, insan §eklinde yapilmi§ mezar talari ziimresinden 
olmasi 50k muhtemeldi 43 . Mezarm yanmda bir sunak goriilii- 
yordu M Onun yanmda da mermerden yapilmi§ bir arslan 
heykeli duruyordu 45 . Goktiirk heykellerine ait bahsimizda 
tetkik ettigimiz Orhon bolgesine ait mermer bir heykel, bu 
mezara ait en onemli kahntilardan biri idi. Kaftammn kruvaze 
yakalan 891k olarak goruluyordu **. Belinde uclarla suslenmi§ 
bir kayi§i, bir hangeri ve arkasmda da bir deri cantasi vardi 47 . 
Bilge Kagan'a atfedilen mezar uzerinde de, ewelkilere benzer 
heykellere rasthyoruz 48 . Oturan iki heykelin sola ve saga ilik- 
lenmis, elbiseleri cok enteresandir 49 . Mezar yanmda goriilen 
bir mezar ta§i uzerinde bir de damga gorulur. Bu damganm 
Bilge Kagana ait oldugu iddia edilir 50 . Mezarlarm yanmda 

39 Radlov, Atlas, Taf. XI, 11. 

« Grano, JSFOu, 28, 1, Taf. XVII-XIX, XXII, 2; XXIII, 1. 
41 Radlov, Atlas, Taf. XI ; Gron, JSFOU, 28, 1, Taf. XII, 3; XIV, 
1; XX, 4. 

'« Radlov, Atlas, Taf. VIII, 1. 

43 Bu tip mezar ta§lan i^n bk. Grand, JSFOu, 28, 2, s. 34 v.d. 

** Atlas, VIII, 3. 

« Atlas, VIII, 4. 

« Atlas, IX, 1. 

47 Atlas, XI, 6. 

48 Atlas, X, 1, 2, 4- 

49 Atlas, X, 4. 

50 Karj. A. D. Gra9, SMAE, 17, 1957, s. 408, ris. 15. 



136 ORTA ASYA 

aynca biiyiik kaplumbaga heykelleri de goriiliir. Bu heykellerin, 
Cin imparatoru tarafmdan hediye edilmi§ olmasi 50k muhte- 
meldir. 

Kuzey Mogolistan'in diger yerlerinde de, Kiiltegin ve Bilge 
Kagan'm mezarlarmdaki heykellere benzer eserleri goruyoruz. 
Mesela Tula nehri kenannda bulunmu§ iki heykelle 51 , On- 
gin'deki bir mezar yanmda goriilen oturmu§ tic heykel 52 , 
Orhon'daki eserlerle mukayese edilebilirler. Kaplumbaga hey- 
kellerini Tula boylanndaki mezarlarda da gorebiliyoruz 53 . 
Bunlann yanmda Cin arslanlan da goriiliiyordu 54 . Yukanda 
da soyledigimiz gibi, Kiiltegin'in insan seklindeki mezar ta§i 
ile 55 Orgit'te bulunan diger bir mezar tagi 56 birbirleri ile 
emniyetle mukayese edilebilirler. 

Mezar ta§lan iizerindeki damgalar da tetkike deger 57 . 
Bilge Kagan veya Kiil Tegin'e ait olan bir mezar ta§i iizerindeki 
damgaya 58 benzer diger damgalan da gene Orhon boylann- 
daki diger mezar ta§lan iizerinde gorebiliyoruz 59 . Ayni isaret 
Ongin yaziti iizerinde de vardir 60 . Cok daha batida, Kem 
nehrine dokiilen Cakul suyu kenannda bulunan bir yazit da 
aym damgayi tafimaktadir 61 . Bazi Rus bilginleri, bu damgamn 
geyik figuriiniin istihale etmesi ile meydana geldigini soylerler. 
Gergekten bu tipteki geyik figiirleri, Tann daglan ve Kazakistan 
bolgesinde 50k yapilmi§lardi 62 . Goktiirklerin mitolojisinde de 
bir geyik atanin mevcudiyetini biliyoruz 63 . 

Orhon boylarmda oliiler, uzeri oyularak siislenmis, ta§ 
levhalardan yapilmis, tabutlar i<jine gomiilmekte idiler. Bu tip 

51 Atlas, XIII, 2. 
." Atlas, XIV, 2,4. 
83 Borovka, ris. 6. 
M Aym eser, Tabl. VI, 4. 
8S Atlas, XI, 9, 10; VIII, 1. 
5 * Ayni eser, V, 1. 

57 Aym eser, XI, 1 1 ; XII, 1 ; JSFOu, 28. 
68 Atlas, XI, 9. 
6 * Aym eser, XII, 1. 

80 Aym eser, XIV, 2; H. N. Orkun, Eski yazitlar, III, s. 216 
" H. N. Orkun aym eser, II, s. 128-129. 
M Gra9, SMAE, 17, 1957, s. 408, ris 16. 
63 W. E be r hard, Qinin sitnal komsulan, s. 86. 



GOKTCRKLER 137 

tabut ta§larina, hem Orhon ve hem de Tula nehri 64 boy- 
lannda rasthyoruz. Bunlar, Mogolistan'm eski ta§ mezarlanmn 
inkigaf etmis, §ekilleri de olabilirlerdi. Fikrimizce bu ta§lardaki 
siisler iizerine, "kece tezyinatinm" tesirleri 50k buyiiktii. Mezar- 
larda enteresan motifleri ihtiva eden tugla ve kerpic kalinti- 
lanna da rastlanmi§ti 65 . 

Orhon bolgesindeki mezarlarda sistemli hafriyatlar yapil- 
mami|tir. Fakat Tula nehri kiyismdaki prenslereait mezarlar da, 
Cin'den ve Iran' dan gelmi§ cok kiymetli kuma§lar bulun- 
mu§tu. Tula nehri kivrimmin giineyinde Nainte-Sumi yakm- 
lanndaki the- Adk'daki Gokturk devrine ait bir kurganda 66 
yedi at iskeleti de ele gegmi§ti. Oyle anla§diyor ki Gokturk 
devrinde de at mezarlan 50k revacta idi. 

Yeralti buluntulari 
1. Orhon kiiltiir cevresi 

TULA NEHRI BULUNTULARI 

G. Bofovka, Arheologigeskie obsledovaniya srednego tefeniya r. Toll, Sb. 
"Severneya Mongoliya", vip, . II, Izd. Akademii Nauk SSSR, Leningrad 
1927, s. 43-88, Nainte Sumi, s. 73-76, Ihe-Mahk: Tabl. Ill, 13; B. Ya. 
Vladimirtsov, Etnologo lingvistigeskie issledpvaniya v Urge, Urginskom i 
Kenttyskom rayonah, Sb. "Severnaya Mongoliya, vip. II, s. 1-42, Boyin-Da van: 
38-41, fig. 1. Tetkikler: Kiselev, DlYS, s. 505-509; N. Fettich, Bron- 
Ztguss und Nomadenkunst, Skythika, IV, s. 72 v.d. 

Orhon nehri kiyilarmda, maalesef sistemli bir hafriyat 
yapdmanu§tir. Borovka'run nesrettigi hafriyat raporu ile, Tula 
nehri kiyilanmn Gokturk cagma ait kulturlerinden haberdar 
olahiliyoruz. Tula nehrinin kivrimmi kaplayan bolge iginde 
yapilan bu kazilar bashca su bolgelerde olmu§tu 67 : Ohn-Han, 
Durbelci, Cagan-golu, the-Aman, Ihe-Alik, Nainde-sume, 
Hayrhan, Ulanhada, Navan-tseren, Duruhan, Ungetu, Garga- 
lanta, Tareytm-Hit, Dareyhlamm, Ulan-Hucir, Sume, Sangin, 
Urton-§ara-Hubu, Cagan-Nor. 

M Borovka, s. 76, ris. 8. 

* 8 Ayni eser, s. 79, 10. 

** Ayni eser, s. 74, ris 5, 7, Tabl. I, 3, V; DlYS, s. 507. 

87 Arkeolojik harita icin bk. Borovka, s. 88 v.d. 



138 ORTA ASYA 

Turk devrine ait en onemli Tula mezarlan, Nainde-sume'- 
deki Hayir-Han dagmdaki kurganla, Ungetu ve Ihe-Ahk 68 
kurganlan idi. Hayir-Han'daki kurganda tarn yedi tane at 
iskeleti gikmi§ti. Ayni mezarda bulunan bir kuma§ pargasi 
iizerindeQin ve Iran motifleri, birbirleri ile meczedilmi§ olarak 
goriinuyorlardi. Ulan-Hucir'da yer yiiziinde bulunan sandu- 
kalara ait, tezyin edilmi§ ta§ plakalar, Orhon kiyilannda 
bulunan e§lerine 90k benziyorlardi. Qanak Qomlek parcalan, 
Qargalanta, Tareytin-Gol, Nainde-Sume ve Ihe-Ahk' daki kur- 
ganlarda ele gegmi§ti 69 . At ko§umlarma ait eserler, Nainde- 
Sume'de bulurxmu§tu. Bunlardan ba§ka Tula kiyilannda kaya 
resimlerine de rastlanmi§ti 70 . Fakat bunlar Turk devrinden 
daha ewelki zamanlara ait olmahydilar. 

Prof. Kiselev'e gore, "Orhon nehri kiyilanndaki bu usta- 
larin eserleri ve bunlarla meydana getirdikleri modeller, Kadir- 
gan daglarmdan ta Macaristan ovalarma kadar uzanan kultur- 
lere anahk etrriekte idiler" 71 . Macar arkeologu N. Fettich r de 
Tula buluntulanni cesaretle Avar eserleri ile mukayese etmi§ti 7a . 

2. Baykal Golii ktiltiir cevresi 

N. N. Agapitov, Izv. VSORGO, XII, Nr. 4-5, Irkutsk, 1882; V. V. 
Antropova, K voprosu o plemennih otnoseniya i ukrepleniyah narodov Severo- 
Vostofnoy Sibiri, K.SIE, 3, 1947, s. 44-86; A. D. Davidova, V. P. §lov, 
Predvaritelmy otget raskopkah Nijne-lvolginskogo gorodisa u 1949, ZBMlK, 
13-14, Ulan Ude, 1952; Izv. VSORGO, 51, 1926, s. 146-171; G. Fowke, 
Exploration of the Lower Amur valley, American Antropologist, VIII, 2, 1906, 
s. 276-297; A. P. Okladnikov, Arheologifeskie issledovaniya v Buryat- Mongol- 
skoy ASR, KSllMK, 26, 1949, s. 5-10; Kratkiyotget rabotah Buryat- Mongolskoy 
Arheologifeskoy eksp. 1947 g., ZBMlK, Ulan Ude, 1948; Rabott Buryat-Mon- 
golskoy Arh. eksp. v 1947-1950, KSllMK, XLV, 1952, s. 45 y.d.; Drevnie 
poseleniya v padi bolsoy dural na Amure, SA, 15, '1951, s. 299-302; Arheologigeskim 
issledovaniyam v 1953 g. na Amure, SA, I, 1935, s. 275-278; SA, 22, 1955, s. 
254-256; E. R. Rid Ion, Gorodisa Ust-ordinskogo Buryat- Mongolskogo natsio- 
nalnogo okruga trkutskoy oblasti, SA, 22, 1955, s. 177; G. P. Sosnovskiy, 
Mjne-lvolginskoe gorodise, PlDO, 1934, Nr. 4, s. 150-161; F. M. §u!unov, 
U drevney istorii Pribaykalya, Ulan-Ude, 1943, s. 58 v,d.; N. S. Sukin, Bala- 
ganskdya peseta, JMVD, 24, 1848, s. 244-253; A. M. Turunov, M. N. Han- 
galov, Etnogrqfifeskiy VSORGO, Nr. 3. 

68 Ayni eser, s. 72, 73, 77: r. 5, 6, 9. 

« Ayni eser, s. 61, 63, 65-66' 75, 77; T. II, III, V, r. 7, 8. 

70 Ayni eser, s. 80, r. 11 (Ulan-Hada), r. 12 (Ihe-Alik, Durbelci). 
-Bibliyografya ve knonolojik miinaka$a igin bk. s. 88. 

71 DlYS, s. 505-509. 
78 Bronzeguss, s. 72. 



GOKTURKLER 139 

Baykal goliinun kuzey kiyilannda birgok iskan yerlerine 
rastlanmi§U. Ekserisinde M.s. VI-X. asra ait keramikler bulunan 
bu kiiqiik koylerin etrafi, kazilmis, cukurlar ve toprak sedleri 
ile gevrilmi§ti. Seyyahlar, terkedilmis, bu gibi koylerin mevcu- 
diyetinden XIX. asra kadar bahsetmi§lerdi. Bulunan eserler, 
daha ziyade Yenisey boylarmdaki Kirgiz kiilturlerine benze- 
mekte idi. (bk. s. 208) 

1950 de Baykal goluniin dogusunda, Fotanovska'da yaprlan 
yeni kazilar sirasmda bol miktarda silahlara, ok u^larma, bal- 
talara rastlanmis,ti. Maalesef burasi hakkmda da mufassal bir 
rapor ne§redilmi§ degildir. Japonya v.s. gibi kiiltiirler ile miina- 
sebetleri hakkindaki nazariyeler«biraz miibalagahdir 73 . Koyler 
etrafindaki tahkimat hendekleri, hemen hemen biitiin Kuzey- 
Dogu Sibirya'da goriilmektedir 74 . Bu tahkimath iskan yerlerini 
Cin koyleri ile mukayese edenler de vardi 73 . 

Gene 1950 senesindeki hafriyatlarda, Baykal goliinun 
dogusunda, Ulan-Ude sehri yakinindaki Asagi tvolgi'de demir 
doktim yerlerine rastlannusti. Demir eritme ocaklari da bun- 
larin yakmmda bulunmu§tu Bu ocaklarm VI. veya daha son- 
raki asirlara ait olmasi 50k muhtemeldi 76 . 



3. Altay kultiir gevresi 

-KU DIRGE KURGANI 

S. Rudenko i A. Glujiov, Mogdnik Kudtrge na Altaya, ME, III, 2 
1927, s. 37-52, Kiselcv, Toj. Sibiri, s. 496 v.d. 511; N. Fettich, Bronzeguss 
und Notnadenkunst, Taf. Ill; Etnografigeskh ekspeditsii 1924 i 1925 gg., Lenin- 
grad 1926, s. 76; H. Ya. Merpert, Iz istorii orujiya piemen Vostofnoy Evropt, 
SA, 13, 1955, s. 167; L. P. Potapov, Ogerki po istorii Altaytsev,WL.-'L., 1953, 
s. 85; Kiselev, Altay v Skifskoe vremya, VDl, 2, 1947, M.-L., s. 164; L. R. 
Kizlasov, K istorii samanskih verovaniy na Altae, KSllMK, 29, 1949, s. 48-54; 

73 A. P. Okladnikov, KSllMK, XLV, s. 45 v.d. 
71 Bk. V. V. Antropova, KStE, 3, 1947, s. 44-86. 
78 Izv. VSORGO, 51, 1936, s. 146-171. 
7S Okladnikov, KSllMK, XLV, 1952, s. 44. 



Demir dokiim 
yerleri 



i 4 o ORTA ASYA 

A. Alfoldi, Der iraniscke Weltriese auf archaologiscken Denkmalern, J ahrbuch 
der schweizerischen, Gesellschaft fur Urgeschiehte, 40, 1949/50, s. 17-34; 
O. Maenchen-Helfen, Crenelated mane and scabbard slide, CAJ, III, s. 120- 
121; S. E. Malov, Pamyatniki drevney Turkskoy pismennosti, M.-L., 1951, 
s. 68; N. P. Direnkova, Umay v kulte Turkskih piemen. Sb "Kultura i pis- 
mennost Vostoka", Kn. Ill, Baku, 1928, s. 134-139; L- p - Potapov, Voroj- 
denmy narod, Novosibirsk 1942, s. 18. - 

Kudirge kurganlan, Cuh§man nehri yakinlannda bulunu- 
yordu. Kurganlarm bulundugu yerin on kismmda miinbit bir 
ova yayihyor ve Cnh§man nehri de bu ovayt 9eviriyordu 77 . 
Hun devrinden itibaren, nehirden a$ilan kanallarla, bu ova 
sulanagelmi§ti 78 . Kudirge' de elde edilen eserlerde, M.6. I. 
asirdan ba§layip Gokturk dev«ne ait eserlere kadar rastlamak 
mumkundu. Fakat her §eye ragmen Kudirge, Gokturk cagina 
ait bir kiiltiir merkezi idi. Bulunan eserler arasmda ipekli atlas- 
lar 79 , kupeler, boncuklar 80 , kabank inci dizileri ile siislenmi§ 
plakalar 81 , Cin aynasi 82 , kayi§ ucjarma aitsiisler 83 ve toka- 
lar 84 , U9 dilimli demir ok uclari 85 , kaym agaci kabugundan 
yapilmi§ tirke§ veya okluk 86 , egri ve cok tipik bir Turk kilici 87 , 
at ko§umlarma ait madeni siisler 88 , iizengiler 89 ve eyerlere ait 
parcalar 90 zikre deger kiymetli eserlerdi. Kudirge kurganlarmm 
§iiphesiz ki kayda deger en onemli eserleri iki eyer ka$i ile 91 bir 
sahnenin resmi idi 92 (Lev. 13,1,2). Eyer ka§i, iizerinde kaplan, 
geyik ve ayi avi tasvir edilmekte idi. Buna benzer bir av fahne- 

77 S. Rudenko, A. Gluhov, Mogilnik Kudirge na Altaya,s. 39, r. 2. 

78 Bk. s. 89. 

78 Ayni eser, s. 40, r. 4. 

80 Ayni; eser, s. 41, r. 5; kiipe, s. 42, r. 7. 

81 Ayni eser, s. 42, r. 6. 
88 Ayni eser, s. 42, r. 8. 
88 Ayni eser, s. 43, 9. 

84 Ayni eser, s. 43, r. 10. 

85 Ayni eser, s. 44, r. 12. 

86 Ayni eser, s. 45, r. 13. 

87 Ayni eser, s. 46, r. 14. 

88 Ayni eser, s. 46, r. 15. 
8 * Ayni eser, s. 47, r. 16. 
80 Ayni eser, s. 48, r. 17. 
91 Ayni eser, s. 48. 

82 Ayni eser, s. 51, t. 18. 



GOKTtJRKLER 



141 




Levha 13 — Gdktiirk gagi buluntularmdan : 1. Dini bir merasimi tasvir 
eden Kudirge kurgani eseri ; 2. Av sahnesini gosteren bir Kudirge eyer kaji. 



142 ORTA ASYA 

sirii ihtiva eden bir eyer kas,i da Yenisey-Kirgiz kiiltiir cevre- 
sinde bulunmu§tu M . Bazi Rus arkeologlanna gore 94 , bu av 
sahneleri daha ziyade Iran'daki Tak-i Bustan kabartmalanndan 
ilham alinarak yapilrrusU lak-i Bustan' daki av sahneleri, Sasani 
kirah II. Hiisrev'e aitti 9S . Bu sahnelerden biri geyik ve digeri 
de domuz avim tasvir etmekte idi. Orta Asya'da, Sasanilerin 
kiiltiir tesirleri daima olagelmi§ti. Rudirge'de de varit olabilir. 
Fakat Kudirge'deki av sahnesi, tamamen yerli zevk ve usluba 
gore cizilmisti. Diger tasvir de (Lev. 13, 1) Goktiirk cagmda 
Altay'daki ictimai hayati tasvir etmesi bakimmdan biiyiik bir 
dnemi haizdir. Bu tasvirde, Ortada kiirklu bir §ahis goruimekte 
idi. Bagda§ kurarak oturmus. ve ellerini oniine dogru kavu§- 
turmu§tu. Kulaklarmda uzun kupeler sarkmakta ve basmda da 
sivri ve iic diliroli bir kiilah bulunmakta idi. Solunda, kurklu 
ve kiipeli bir kimse oturmakta idi. Oq suvari de atlarmdan 
inmis, olarak kadmin kar§ismda diz cokmek suretile hiirmet- 
le egilmi§lerdi. Bunlarm arkasmda da buyuk bir mikyasla 
gizilmis, biyikh bir insan ba§i bulunuyordu. Bu tasvirleri 
tetkik eden Rus bilginleri, resmin Gokturklerde 50k yaydmi§ 
olan Omay kiiltu ile ilgili oidugu sonucuna varm^lardir 90 . 
Bize kahrsa, ortadaki kiipeli §ahsm erkek olmasi da cok muh- 
temeldir. Ciinkii Goktiirk cagmda, erkekler de kiipe takiyor- 
lardi. §ahislann biiyuklii ve kucuklii yapxlmasi, kiiciiklerin cocuk 
olduklarim degil; riitbece veya hiyerar§i bakimmdan kuciiki 
oldugunu gosteriyordu. Turfan fresklerinde de Buda, daima 
biiyiik olarak yapilmi§tir. Bir §eyler sunan atblar da tablonun 
heyeti umumiyesi iginde, Turfan'daki Pranidhi sahnelerini 
hatirlatirlar. Oradada muhtelif memleketlerden gelen sahislar, 
Budaya atlar ve develerle hediycler sunarlar. VIII. asir Penci- 
kent fresklerinde de Zerdii§t dinine mensup Pencikentliler, 
Budaya ait sahneleri kendi dini ayinleri ile meczettirerek ciz- 
mi§lerdi. Bu sebeple Goktiirkler de kendi tanrilanru, Iran'daki 
tasvir an'anelerine gore tersim etmi§ olabilirler. Bu tasvirin ne 

93 DlYS, s. 621, T. VIII. 
84 DlYS, s. 498. 

• 5 A. Christenscn, L'lran sous Us Sassanides, Kopenhague, 1936, 
s. 464-465. 

M DtYS, s. 499; Kizlasov, KStlMK, 29, s. 48 v.d. 



gOktUrkler 143 

zaman yapildigi heniiz daha kat'i olarak bilinmemekle beraber, 
VI. asir, yani Goktiirk devletinin kuruldugu siralarda yapilmi§ 
olmasi gok muhtemeldir. §ahislann ba§Ianndaki taglar da Iran 
ta<^lanna benzemektedir m . 

Kudirge kurganlarinda bulunan eserler, Macaristan'daki 
Avar eserlerine de 50k benzemekte idiler* 8 . 

TUYAHTA KURGANLARI 

L. A. Evtyuhova i S. V. Kiselev, Otfet rabolah Sayano-Altayskoy 
arheologigeskqy ekspedilsii v 1935 g., Trudi GlM, XVI, S. 99 v.d.; Kiselev, 
CA, 1936, s. 282-284; DlYS, s. 530-549; Abdiilkadir Inan, Altay dag- 
lartnda bulunan eski Turk, umezarlan, Belleten, 43, 1947, s. 569-570, Lev. CIX. 

Bu buluntu yeri Bati Altay'da idi. Mogolistan'dan gelip 
Bati Sibirya'ya giden yol iizerinde ve Ursula nehri kenannda 
bulunmaktaydi. Katanda ve Kuray kurgardanmn bulundugu 
yerlere gerek miinakele ve gerekse cografi bakimindan 50k 
yakmdi. Bilindigi iizere, Tuyahti'daki kurganlarda Goktiirk 
alfabesi ile yazilmi§ bazi e§yaiara da rastlanmi§ti. Bu sebeple 
Tuyahti ve gene ayni huiusiyetleri haiz olan Kuray buluntu 
merkezleri, Goktiirk kUltiiru bakimindan buyiik bir ehemmiycti 
haizdiler. 

Tuyahti' da agilan bir kuTganda, oliiniin bulundugu kmm 
mezar hirsizlanrun tahribinden kurtulmu§ ve yerin yiiksekligi 
dolayisile donan iskeletler bugiine kadar iyi bir §ekilde muha- 
faza edilmi§ti. Erkek oliiniin elbisesi tig, kat idi. Ust kismina 
giydigi elbise koyu kirmizi, ortadaki ye§ilimsi ve alttaki de 
altin sarismda ipekten yapilmi§ idi. Bu ipek elbiselerin kuma§- 
larmin Cin'den getirildikleri muhakkakti. Bu mezardan gikan 
giimUf ma$rapa n , Turk kultiir tarihi bakimindan biiyiik bir 
ehemmiycti haizdir. Ozerinde Goktiirk yazia ile yazitlar bulunan 
masrapalar, hep ayni tipte yaf>ilmi§tir. Bu tip ma§rapalara, 
Kuray ve Yenisey-Kirgiz kiiltur gevrelerinde de rastlamak- 
tayiz. Ma§rapa daha ziyade toprak kaplann tipini andirmakta 

•' Kizlasov, Ayni eser, s. 48. 

M N. Fettich, Bnmzeguss und Nemadenkunst, s. 70, Abb. 7. 

M TGlM, 16, s. 103, T. II; DlYS, T LII, 3, 5, 7. 



144 ORTA ASYA 

idi. Bu ma§rapalarm toprak kaplarm taklid edilmesi sureti ile 
yapilmi§ olmasida 50k muhtemeldir. Diger Tiirk kultiirlerinde de 
50k goriilen torba veya gantalara 10 ° burada da rastlannu§ olmasi, 
bu mezarlara kultur tarihi bakimmdan ayri bir onem kazan- 
dirmi§ti. Torbanin i§inde gakmakta$i ile demirin bulunmasi, bu 
tip torba ve gantalann ifa ettigi vazifeyi de aydmlatmis, bulun- 
maktadir. Tarn olarak ele gegen bir bel kemerine ait madeni 
susler de 50k enteresandi. Aynca dluniin yamnda bir tencere 
ve bu tencerenin yamnda da kemik yay pargalan ile iiQ dilimli 
ok uglanna rastlanmi§ti. Oliinun sol elinde tahta kmh bir bicak 
ve ayagimn topuk kisminda ise. iki tane gumii§ plaka ve kovaya 
benzer bir kazan ele gegmiiti. Bu saydigmuz esyalar, dliilerin 
bulundugu kisimda bulunmu§tu. 

Mezarin diger kismma da atlar gdmulmu§tu. Buyiik ve 
miitekamil bir mezar tipi oldugunu buradan da anhyabiliriz. 

Tuyahta kurganlan, buyiiklukieri bakimmdan Kuray v.s. 
kurganlarmdan daha geni§ ve yiiksekcedir. Kurganlarm, capi 
10 m.ye kadar geni§lemekte idi. Yiikseklikleri de 10 m. ile 50 
santim arasmda degi§mekte idi. 

* KURAY KURGANLARI . •' 

L. A Evtyuho v'a i. S". V. Kiselev, ot$et, s. 94 v.d.; Kiselev, CA, I, 
1930, s. 283 v.d.; A. tnan, Belleten, 43, 1947, s. 569; Kiselev, D.lYS, 
s. 530-549; P. Melioranskiy, Nebol§aya Orhonskaya nadpis na serebryanoy 
krinke Rumyantsevskogo Muzeya, ZVOR AO, XV, 1, s. 34-36, Tabl. II; Dva 
serebryanih sosuda c emseyskimi nadpisyami, ZVORAO, XIV, v. I, s. 20; L. A. 
Evtyuhova, Kamennie izvayaniya Severnogo Altaya, Trudi GtM, vip. XVI, 
s. 128-130; Kamennie izvayaniya Tojnoy Sibiri i Mongolii, MlA, 24, 1952, 
s. 72 v.d.; A. P. Potapov, Oferki po istorii Allay isev, s. 87 v.d. 

Altay daglannm giiney kisimlannda bulunan Kuray kur- 
ganlan, Kuray kasabasi yakinlanndaki Kuray ovasinda idiler. 
Yuvarlak bir tepecik ile ortulen kurganlarda, atlarla insanlarm 
yerleri bir bolme ile birbirinden aynlmi§lardi. Kuray kurgan- 
lanni kazan arkeologlar, Goktiirk qagina ait kurganlan ba§lica 
115 grup iginde miitalea etmektedirler 101 . Bu kurganlar arasmda 
Hun cagma ait olanlar da vardi 102 . Fakat bunlar burada 

100 DlYS, T. LI. 

101 Aym eser, s. 530. 
108 TGlM, 16, s. 86-92. 



gOktUrkler 



145 



konumuz di§mdadir. Birinci grup kurganlar, Kuray'da en 50k 
rastlanan mezar tipleri idi 103 . Zemini dort ko§e; fakat saglam 
duvarlan obnayan bu mezarlardan, oklar, bigaklar, kiirek, Qin 




Levha 14 — Goktiirk $agma ait Altaylarda Kuray buJuntulan. 

aynalara v. s. <jikmi§ti 10 *. tkinci tip kurganlar, daha ziyade 
Tuyahta mezarlarmda rastlamyordu. Mezann etrafi dort ko§e 
olarak biiyiik ta§ plakalarla kaplanmi§ti l05 . IV. grup Kuray 
mezarlarindan, 1 Nr. ile gosterilen mezar aym tipten idi. 
Bunlarm iginden e§ya pek az gikiyordu. I$lerinden az e§ya 

108 DtYS, s. 531 v.d. 

104 Ayni eser, s. 532-533. 

"* Ayni eser, s. 533-5355 T. XLVIII, 1. 

Orta Asjta, jo 



146 ORTA ASYA 

gikmasi, mezarlarm "kole" snufina ait oldugunu isbat eden 
bir delil olamazdi 106 . Gokturk gagim en iyi karakterize eden 
kurganlar iicuncii gruba ait olanlardir 107 . Gayet buyiik olan 
bu kurganlara, Kuray'da 3, 4 Nr.k, Tuyahta'da ve Katan- 
da'da 108 rastlamyordu. t)zerinde Gokturk harfleri ile yazit 
bulunan giimu§ masrapa 169 ve kusak 110 ucu da; bu biiyuk 
kurganlarda bulunmu§tu. Ma|rapa uzerinde, "fadin erligin e$" 
ve ku§ak ucunda ise "otfi aq kiin . . . qu$ag" yazih idi. 

Kuray'da bulunan mezarlarda bulunan ba§lica eserler 
§unlardi : at gemleri m , degirmen taskn ll \ kiipeler " 3 , me? 114 , 
Tirkes. 115 , kiirek" 6 , iizengiler 117 , taraklar 1 ", gtiniu§ ma§ra- 
pa 119 , kayi§ u^lan" , ok uglan Wl idi (Lev. 14). Kurayda bulu- 
nan eserler hakkinda, yeri geldikge mukayeseli bilgiler verecegiz. 
Bu mezarlann bulundugu yerlerde birgok balballar da goriil- 
mu§tu 122 . Bunlardan da anla§ihyor ki bu bolgede Gokturkler 
kesif bir sekilde oturmakta idiler. Kuray ovasinda ziraatin 
yapildigi da biiyuk bir ihtimal icindeydi. 

KUZEY ALTAY BU'LUNTULARI 

Burada yalmzca en son ve baslica etiidleri yazmakla iktifa edecegiz: 
M. P. Griaznov, Istoriya drevnih plemm Verhmy Obi, MlA, 48, 1956, s. 98- 
144; Nekotorie itogi trehletnik arheolog^eskih robot na Verhney Obi, KSllMK, 
XL VIII, 1952, s. 93-102, Res. 32; K voprosu o kulturah epohi pozdney bronzt v 

10 * Ayni eser, s. 535. 

107 Ayni eser, s. 536 v.d. 

108 Zaharov, JRAt, 55, 1925, s. 57, T. XV. 
."• DlYS, s. 536. 

110 Ayni eser, T. L, 4. 

111 TGlM, 16, s. 95, r. 14; s. 98, r. 24; s. 116, r. 70. 
114 Ayni eser, s. 98, r. 21. 

lu Ayni eser, r. 17, 23, 35. 

114 Ayni eser, s. 97, r. 18. 

lu Ayni eser, s. 97, r. 19. 

118 Ayni eser, s. 79, r. 20; s. 116, r. 69. 

117 Ayni eser, s. 99, r. 26; s. 108, r. 48. 

118 Ayni eser, s. 100, r. 33, 
118 Ayni eser, s. 103, T. I. 

120 Ayni eser, s. 104, r. 40, T. III. 
m Ayni eser, s. m. 

112 DlYS, s. 523, T. XLIX. 



GOKTURKLER 147 

Sibiri, KSllMK, 64, 1956,'s. 27-42; Drevnyaya metallurgiya igomoe delo zapad- 
nogo Altaya, KSllMK, 23, 1948, s. 96-100; S. V. Kiselev, DlYS, s. 578; 
L. P. Potapov, Rabota Sayano-Altayskoy ekspeditsii v 1952 g., KSlnst. Etn., 
20, 1954, s. 3-7; E. D. Prokofeva, Rabota Tuvtnskogo otryada Sayano-Altayskoy 
ekspeditsii, KSlE, 20, 1954, s. 8-16. 

Gokturk gagmda, Altaylann kuzey kisimlan ile Yukan 
Obi havzasi Gokturk kulturiiniin tesirlerinden kurtulamamisk. 
Tamnmis. Rus arkeologu M. P. Gryaznov, bu tesirleri acA 
olarak g6stermi§tir 123 . Burada bulunan mezarlann biiyiik bir 
kisim. Altaylardaki kurganlann birer kardes, tipleri idiler. Cog- 
rafya durumu bakirmndan bu bolge, Yenisey-Kirgiz kultjiru ile 
Altaylardaki Gokturk kultiiruniin bir ara —yani "transition"— 
bolgesi rolunu oynamakta idi. Burasi, diger yandan Ural dag- 
larmdaki Fin-Ugor kabileleri ile de 90k siki miinasebetler temin 
etmisti. Aynalar bu temaslarm bir delilidir. Blijnih Elbanah 
denen yerde bulunan kartal ve insan figiirleri, Volga havzasi 
ile Ural kultur tesirlerini gosteren eserlerdi m . Bu buluntu- 
larm kronolojisi, M.S. 618-626 tarihlerine ait bir Gin parasi ile 
tayin edilebilmiftir 125 . Kuzey Altay bolgesi, Dogu Kazakistan 
ile de 50k siki baglar kurabilmisti. Demir eritme ocaklan bu 
bolgenin karakteristik eserlerindendi. 

4. Tanri Daglari Kultur Cevresi 

KO9KAR BULUNTULARI 

T. K. Basenov, soorujeni i Tas-akir, Izv. AN, Kaz. SSR, Nr. 80, 
AJmaata, 1950; Bern§tam, MlA, s. 99 v.d.; Arhitekturnye pamyatniki Kirgizii, 
M., 1950; Arhitektura respublik Sredney Azii, M., 1951; Ntkotorie itogi arheolo- 
gifeskin robot n Semirefe, KSllMK, 13, 1946, s. uo-118; N. Pantusov, Tas 
Rabat, lAK, IV; G. 1. Patzevis, Akvr Tas, Vestnik, AN Kaz. SSR., Nr, 8o, 
Almaata, 1950; V. L. Voronina, Prietnt stroitelstva do Arabskogo perioda 
Sredney Azii, KSllMK, XXVIII, s. 104, Res. 286; B. N. Zaaipkin, Arhi- 
tektura Sredney Azii, M., 1948, s. 33 v.d. 

Tann daglaruida Gokturk §agma ait en onemli bulun- 
tular Kockor veya Kockar adli yerde bulunmu§tu. Bu havaliyi 

1M Gryaznov, MlA, 48, s. 140-144. 
**" Gryaznov, KSllMK, 48, s. 93-102, r. 32. 
x " Cin paralan i$in bk. OAK, 1896, s. 94-98; ZRAO, Nov. Ser., XI, 
1, a, 1899, s. 316-323. 

"• Gryaznov, KSllMK, 64, s. 27-42. 



148 ORTA ASYA 

ilk defa olarak 1891 de Fetisov adh bir Rus arkeologu tetkik 
etmi§ ve Ortotokoya denen mevkide onemli kazilar yapmi§ti 128 . 
M.s. 707-709 tarihlerine ait paralar Kogkar buluntularirun 
tarihlenmesine 90k yardim etmi§ti. Gene Fetisov'un Ak-Cati 
adh yerde buldugu mezarlar da, Goktiirk devrine aitti. Mezar- 
lann alt kisimlarmda duvar bakiyeleri ve mermer pargalan da 
gorulmu§tu, Bu bolge ile ilgilenen bilginler, bu mermer kalinti- 
larmin mimari eserlerin bakiyelerine ait olduklanni tahmin 
etmislerdi m . Kogkar buluntulari, Orta Asya ve hatta Avrn- 
pa'daki Tiirk kavimlerinin kiiltur tarihi bakimindan biiyuk bir 
onem ta§iyordu 13 °. Mesela Avrupa'daki Avar kultiirunun 
Orta Asya mensei, ancak Kogkar buluntulari ile izah edilebil- 
mektedir 131 . Kogkar buluntularmm en onemli eserleri yuvarlak 
ve dort kose kayi§ siisleri idi (Lev. 11,2). Bu kayis, uglarinda 
hakim olan teknik musabak, yani ajour teknigi idi. Eserlerin 
igleri bir kafes gibi oyulmustu. Daha ziyade gigek dallarmi 
ihtiva eden bu oymalarda agik olarak bir derinlik goriile- 
biliyordu. Dallar biribiri iizerine atlanu§ ve bu atlayi§ tarzi da 
oymalarda agik olarak gosterilmisti. Bu gigeklerin uglan efsanevi 
hayvan ba§lan ile siislenmisti. Tezyinatm iist kisimlarmda, 
adaleleri mubalagah bir §ekilde usluplandirilnus, bir kaplan 
goriiliiyordu. Tezyinatm alt kisnunda ise uzun kulakli, uzun 
burunlu, viicudu kopege benzeyen bir hayvan goriiliiyordu. 
Hayvamn kuyrugu haddinden fazla biiyuk ve kaba yapilmisU. 
Kiigiik rozetlerde goriilen cermet kvqlan (Phoenix), uzerlerinde 
durmaga deger motiflerdendi 132 . J. Strzygowski de Kogkar 
buluntularina biiyiik bir onem vermisti 133 . Kogkar buluntu- 
larmda Gin tesirlerini agik olarak gorebiliyoruz. Kogkar'm 
Yenisey-Kirgiz kultiir merkezlerinden Ko pen ile de benzerlik- 
leri goktu. Kogkar' daki hayvan resimlerini Gin'deki astrolojik 
sembollerle izah etmek isteyenler de vardir u4 . . 

127 KStlMK, 23, s. 96-100. 

118 OAK, 1891, s. 113; 1893, s. 127-130. 

1M Bernjtam, MlA, 26, s. 89. 

130 Strzygowski, Altay-lran, s. 204, fig. 180. 

181 N. Fettich, Bronzeguss, s. 72. 

182 Bernjtam, Ayni eser, r. 49. 

133 Strzygovski, s. 204. 

134 Bernstam, ayni eser, s. 94. 



GOktOrkler i 49 

Notice olarak diyebjliriz ki, Goktiirk cagmda Tann daglari 
Cin'den akhgi kultur tesirlerini kendine benzetirken, diger 
yandan da Altay ve Yenisey'deki Tiirk kiiltiirleri ile baglanm 
muhafaza ediyordu. ~ 

GOK-BULAK KURGANLARI 

Gok-Rulak kurganlan, Kungey Alatav'm giiney yamac- 
larmda ve ta§ dokiintuleri arasmda bulunmu§tu. Bu mezarhk, 
Gu nehri kenanndaki Ribace'ye 13 km. kadar bir uzaklikta 
bulunmakta idi. Araziyi derin bir §eldlde yaran sel yataklari 
mezarlan oldukca tahrip etmi§ti. Mezarhkta ba§hca 51 kurgan 
bulunmakta idi. Mezarlarm yayildigi saha giineyden kuzeye 
dogru 1200 m. kadar bir yer tutmakta idi. Kiiciik kurganlarm 
capi 4-6 m. ve yiikseklikleri 0.30 sm.; biiyiiklerin capi ise 12 
m. ye kadar yiikselmekte ve yiikseklikleri de vasati olarak 
1 m. kadardi. Mezarlar iizerindeki tepecikler ta§ ve toprakla 
kari§ik olarak sun'i bir §ekilde yapilmi§ti. Bu kurganlar hak- 
kinda acik bir bilgi verebilmek icin bir kacmi tavsif etmeyi 
faydah buluyoruz: 

4 Nr.h kurgan: Mezarm tepeeigi ta§ molozlan ile yapil- 
nu§ti. Yiiksekligi 0.75 sm. kadardi. Bu moloz kismi kaldinlmca 
alttaki mezar kismi '2.60x1 m. geni^liginde olarak ortaya 
cikiyordu. Bu genisHk, asagiya dogru inildikce azahyor. 2x0.50 
m.ye kadar iniyordu. Oluniin ba§i doguya dogru konmu§tu. 
Oliiniin ba§i bulunamami§ ve mezar icinde nezredilmis. e§ya da 
ele gecmemisti. 

12 Nr.h kurgan: Bu kurgamn capi 3.50 m. ve yiiksekligi de 
0.50 m. idi. Esasen mezarm geni§ligi ise 1.70x0.70 m. idi. 
Oliiniin sol kolu duvara degecek bir §ekilde yukanya dogru 
kaldirdrmsti. Iskeletin sol yamnda ise, agagtan yapilmis. kiiciik 
bir fincan bulunmakta ve oldukca muahkar bir hususiyet goster- 
mekte idi. 

13 Nr.h kurgan: Bu kurganm capi 4 m. ve yiiksekligi ise 
0.80 m. idi. Esas mezarm biiyiikliigii 2x1.20 m. idi. Olii 
batidan doguya dogru uzatilrrusti, Cesedin ba§i ise doguya dogru 
konmu§tu. tskelet bir kadma aitti. Mezarda nezredilmis esyaya 
rastlanmami§ti. 



150 



ORTA ASYA 




G0KTORKLER 



151 



22 Nr.h kurgan: Kurgamn ^api 1.5x2 m. ; yiiksekligi ise 
0.20 m. idi. Mezann kaziks, istikameti digerlerinin aksine olarak 
kuzeyden giineye dogru ve biiyukliigii 2.10x1 m. idi. Oliiniin 
ba§i ise kuzeye dogru gevrilmisti. 

Bu kurganlann tetkikinde §u 50k enteresan neticeye vanl- 
maktadir: Kadin oliilerin ba§lan umumiyetle kuzeye 
dogru konmakta idi 135 . 

ARA-KOL KURGANLARI 

800x300 m. genisHginde bir sahayi kaplayan bu mezar- 
hk 136 , Cumgal yolu iizerinde bulunmakta ve mezarhk 63 
kadar kurgan ihtiva etmekte idi. Bu kurganlann Goktiirk 
devrine aidiyeti §iiphesiz olmakla beraber, tip ve yapih§ baki- 
mmdan bize bilhassaSaka, Wu-sun mezarlarim hatirlatmakta- 
dirlar. Bu kurganlardan bir kacmi da kisa olarak tavsif edelim: 

6 Nr.li kurgan: Dort kose bir mezardir ve etrafmdaki 
duvarlar tasjarla gevrilmistir. Oldukga genis, bir mezardir. 
GenisHgine 4 m. ve enliligine ise 1.20 m.dir. Yiiksekligi 0.30 m. 
kadardir. Esas mezar kuzeyden guneye dogrudur. Mezarda iki 
biiyiik insan ve bir de gocuk iskeleti bulunmustur. Oliilerin 
ba§i kuzeye dogru konmu§tur. Nezredilmi§ esya bulunamanu§tir. 

14 Nr.h kurgan: Biiyukliigii 1.80x0.55 m.dir. tskelet bir 
kadma ait idi. Ba§i batiya dogru konmu§tu. E§ya bulunmami§tir. 

15 Nr.h kurgan: Capi 12 m. ve yiiksekligi ise 0.67 m.dir. 
Olii batidan doguya dogru uzatilmista. Bu mezarda bazi agac 
bakiyelerine rastlanmi§Ur. Bu kahntilarm mezarda agaglarla 
yapilan bir ^atinm dokuntuleri oldugu zannedilmektedir. 

Ara-Kol kurganiarmda da oliilerin ba§lannm hepsi, aym 
cihete dogru konmu§tu. Mezarlarin hepsi de dort kose idi. 
Kok-Bulak ve Ara-kol kurganlari birbirlerine 50k benzi- 
yorlardi. Bu her iki grup da asagida tavsif edecegimiz Altin- 
Arik kurganlari ile ayni zamana ait idiler (Lev. 15). 

135 Ayni eser, s. 74. 
m Ayni eser, s. 76. 



152 ORTA ASYA 

ALTI.N-ARIK KURGANLARI 

Bu kurganlann bulundugu yer esas itibarile M.6. I. 
asra ait bir mezarhk yanmda idi. Sakave Wu-sun devri mezar- 
lanna kom§u olan bu kurganlann durumunu §oyle hiilasa 
edebiliriz: 

4 ve 46 Nr.h kurganlar: Bu mezarlarda insan iskeletlerin- 
den ba§ka bir §eye rastlanmarrusU. Yalmz 46 Nr.h mezann 
zemininde ciiriimus. bazi agag eserler, demirden bir bigakla bir 
toka ele gegirilmis. veaynca bir koyunun bel kemigine ait kemik 
pargalan da bulunmustu. 

Bern§tam'a gore, Altin-Ank kurganlan, bilhassa Gok- 
Bulak kurganlarma 50k daha yakm idiler. Yalmz Altin-Ank 
kurganlarmm karakteristik hususiyeti mezarlann yapimmda 
agaclarm daha fazla kullamlmis. olmasi idi 137 . Halbuki 
Ara-Kol ve Kok-Bulak kurganlarmda mezar yapiminda 
diilgerlerin de faaliyette bulunduklarini gosteren ikna 
edici emarelere rastlamamaktayiz. Bu kurganlarda ele gecen 
en enteresan eserler, demir ve silindir §eklindeki kemiklerdir. 
Altm-Arik Kurganlarinda muahhar kiiltiirlere, mesela 
Karluk devri eserlerine de rastlamak mumkiindiir. 

ISIG-GOL KURGANLARI 

Isig-goliin bati kiyisinda bulunan bu kurganlar, ba§hca 
dort grup halinde yayilmi§lardi 138 . ' Bu dort bolgeyi bashca 
§6yle sirahyabiliriz : Karoy, Kircin, Cargelan ve Oy-Bulak. 
Karoy ve Oybulak gruplan, karakteristik Turk mezarhklan 
olarak kabul edilmektedirler. Bu kurgan gruplannm hususiyet- 
leri bashca dort madde icinde hiilasa edilebilir: 

1 . Isig-gol kenannda bulunan bu kurganlann biiyiik 
bir kismi kiicuk boyda mezarlardir. Mesela kurgamn di§ $evre- 
sinin vasati capi 2x3m. idi. Uzerleri diiz olarak yapilan bu 
mezarlar, daha ziyade Karoy ve Oy-Bulak'da cok olarak 
goriilmektedirler. IsigrGol kurganlanmn bu birinei tipi, Altay- 
daki mezarlara da 50k benzemekte idi. 

187 Ayni eser, s. 77. 
138 Aynieser, s. 81. 



GOKTORKLER , 53 

2 . Bu tip mezarlann iizeri toprak veya ta§la dolduru- 
larak tepecik §eklinde yukseltilmi§di. Bilhassa tepecigin alt 
kisrru ta§larla doldurulmu§ ve iizeri de toprakla kapatilmi§tir. 
Kurganm yumurta biciminde bir cevresi vardi. Bu kurganla- 
rin en karakteristik tipleri Karoy'da bulunur. 

3 .'-.. Bu kurganlarm icinde bulunan e§yalarm gosterdikleri 
hususiyetlere gelince, bu bakimdan bazi gruplar arasmda 50k 
yakm benzerlikler gorebilmekteyiz. Mesela Karoy ve Oy- 
Bulak'da bulunan yassi kaplar ve bazi agac eserler birbir- 
lerine 50k benzemektedirler. 

4 . Karoy mezarligmdaki ve Oy-Bulak'daki balbal 
veya ta§ nineler, bu iki kulturu birbirine baglayan en kiymetli 
eserlerdi. 

Bu dort buluntu yerinde elde edilen eserleri kisa olarak 
gozden gegirelim : 

., a). Karoy kurganlari: 1 Nr.li kurgan, 5 m. capinda ve 
0.42 m. yiiksekliktedir. Kurgan bir ta§ yigini ile 6rtiilmu§ 
ve mezann -icinde bir kadin iskeietine rastlanmi§h. Kadimn 
ba§i batiya dogru konmu§ ve iskeletin ba§ ucunda, biri kiiciik 
ve digeri de buyiik olmak iizere iki kap bulunmu§tu. Kahnti- 
lardan, mezann etrafimn bir ta§ duvaria cevrildigini gormek- 
teyiz. 69 ve 91 Nr.h mezarda ise ancak birkac canak comlek 
ve demir parcalari ele gegmi$ti. 

b) Oy-Bulak kurganlari: Bu kurganlarm da etrafi 
ta§larla 6riilmu§tu. Mezarlarda ele pek fazla bir §ey gecmemi§ti. 
Yalmzca 6 Nr.h kurganda birkac canak comlek parcalari 
bulunmu§tu. 

c) Cargelan kurganlari: Mezann iizerinde biiyiicek 
bir ta§ yigim vardi. Qapi 8 m.ye kadar yiikselen 1 Nr.h kur- 
ganda bir at di§i bulunmu^ canak comlek parealan iizerinde 
de, kahn bir §ekilde ve siyah boya ile i§lenmi§ cicek resimlerine 
rastlanrai|ti. 

d) Kircin kurganlari: Umumiyet itibari ile kuciik 
kurganlardan miite§ekkil olan bu mezarlar da, bir kac demir 
parcasi ile comlek kirmtismdan ba§ka bir §ey ele gecmemi§ti. 

138 Kiselev, DtYS, s. 545. 



f 



154 ORTA ASYA 

Isig-Gol'de, Goktiirk cagVkurganlarimn kuzey siiurmi 
Kircin ve giiney siiunni da .Karoy kurganlan te§kil ediyordu; 
Karoy kurganlarmin siyah keramigi, VI-VIII. asir Altayye 
Orta Asya keramigi bakinundan biiyiik bir kiymet ta§iyordu. 
Orta Asya'da Cu nehri kenanndaki ve Altay ile Yenisey'de 
bulunan bu siyah keramik, bu asirlar kultiiruniin karakteristik 
bir hususiyetini ta§iyordu. 

NARIN IRMASl BULUNTULARI 

Tann daglannm orta kisimlanna tesadiif eden Nann 
irraagi buluntulanmn en onemli raerkezi, Alanu§ik denen 
mevkideki mezarhklardi 140 (Lev. 16 ). 

i Nr.h Alami§ik kurganmm ciheti batidan doguya dogru 
idi. Bu mezarda at kemikleri ile bir de iizengiye rastlanmi§ti. 
Cesedin ba§i doguya konmus. ve yiizti de kuzeye gevrilmisti. 

69 Nr.h kurganda insan mezan yaninda bir de aynca 
at i^n bir hiicre yapilmista. Bu kisimda da atm kemikleri, 
gemi, uzengisi, kemik yay pargalan ve demirden bir toka ele 
gecmi§ti. Aynca bir kiipe halkasi da bulunmu§tur W1 . 

10 Nr.h Alamisjik kurganmda bir adam ile iki cocuk iske- 
letine rastlannu§ti. Adanun iskeleti ortada, cocuklann iskeleti 
ise adamm sag ve soluna konmu§tu. Adamm solunda da bir 
koyun kemigine rastlanmis,nr. Oyle anla§ihyor ki kqyun mezara 
kurban edilmi§ti. Bir biiyukle bir cpcugun boyunlannda, birer 
kolye bulunmu§tu. Kolyelerden birisi sedefle yapdmi§Ur. Adamm 
iizerinde bir kutu, bir toka ve bir de bronzdan yapilmis. bir 
Ulezik goriiluyordu. Adamm bacagmm arasmda ise, topraktan 
yapilmi§ bir kap goriilur. Bu kurgamn kultur tarihi bakimm- 
dan kiymeti 50k buyuktu. Bilhassa ele ge$en bir Qin parast, bu 
kurganlan tarihlemede btiyuk bir rol oynamigti. Goktiirk cagin- 
da Talas ve Cu vadilerinde de pek 50k buluntular ele ge§mi§tir 
(s. 169}. Bunlan daha ziyade yerlesjk kiiltiirlere ait bahisleri- 



140 MlA, 26, s. 8a. 

141 Aym eser, r. 45. 



GOKTORKLER 155 

mizde ele alacagiz. §imdilik burada, Talas vadisindeki bu- 
luntular igin bibliyografya vermekle iktifa edecegiz 142 . 

Orhon, Altay ve Tanri daglari buluntularma gore 
Goktiirk devrt Eserlerine umumi bir baki§ 

Goktiirk gagmda, Altaylarda toprak kaplar maalesef eli- 
mize hemen hemen hie gecmemi§tii\ Orhon ve Tula bolge- 
sinde, bu bakimdan daha §ansh bulunuyoruz. Kaplar daha 
ziyade agzi.dar surahilerle, agizlari geni§ gomleklerden miite- 
§ekkildi 143 . Kaplann uzerinde ince cizgilerle yapilmi§ bahk 
sirti tezyinati goriiliiyordu. Altaylarda agaclardan oyulmu$ 
vcya kaym agaci kabuklarmdan yapilmi§ kaplara daha cok 
rastlamyordu 144 . Bunlann yamnda, deri kaplar da goriiliiyordu. 

Turk kultiir tarihi bakimmdan en onemli eserler, §uphesiz 
ki gumii§ten yapihni§, kulplu veya kulpsuz ma$rapalardi. Bu 
raa§rapalar, Katanda 145 , Kuray 146 , Tuyahta 147 kurganlannda 
ve Kirgiz iilkesindeki Kopen'de 148 hep birbirlerine benzer 
§ekillerde ele gecmi§lerdi. Asil enteresan ve miihim olan nokta, 
ma§rapalarm altxnda Goktiirk yazilan ile kitabelerin mevcut 
olmasi idi. Bu ma§rapaiara benzer kaplan Goktiirk cagi hey- 
kellerinin ellerinde tuttuklan kadehlef arasmda da goriiyoruz l49 
(bk. Lev. 16,2). 

Goktiirk devrine ait elbiselerin ba§mda, §uphesiz ki hatira 
Katanda 'da bulunan elbise gelir. Katanda kurgarundaki 
elbiseleri, ipekli ve kiirklii olarak iki boliimde miitalea etmek 

ta Bernjtam, MlA, 26, s. 82; Arheolagifeskiy raboti v Kazahstane i 
Kirgizii, VDl, 1939, 4, s. 169; Arh. raboti v Semirqye, KSllMK, IV; Ark. 
oferk Seuernoy Kirgizii Frunze 1941 ; Pamyatniki starini Talasskoy dolim; 
Alma Ata, 1941 ; Nekotone itogi arheologifeskih robot v Semtref*, KSllMK, 13, 
1946, d. 110-118. 

" s Borovka, T. II, 5, n; III, to; s. 65-67. 

u * DlYS, s. 526. . , 

ws Zaharov, JRAf, 55> i925» K- XV, fig. 2. 

»• Kiselev, TGlM, 16, s. 103, ris. 1-2; DlYS, T. LII, 4. 

147 DlYS, T. LII, 5. 

148 TGtM, 11, T. IV; DlYS, T. LVI; Melioranskiy, ZVORAO, 
14, 1, s. 17-22; H. N. Orkun, II, s. 149. 

I4g MlA, 24, s. 106, r. 63, 2, 3. 



Teffik kaplar 



Mafeai kaalar 



Kenwrfer 



156 ORTA ASYA 

lazimdir. tpek kuma§larda Sasani motifleri 50k hakimdi 15 °. 
Prof. Wace'e gore, bu ipekliler kemha dedigimiz cinsten 
Bizans kumaslari idi 151 . Ashnda ise bunlar, M.s. VII. ve VIII. 
asra ait Cin kurna§larmdan ba§ka bir §ey degildir. Bu kuma§- 
lann yamnda Goktiirk harfleri ile kitabe buhman giimii§ ma§- 
rapa da bulunmu§tu 152 . Elbiselerin alt kismi ekseriya pantolon 
§eklinde tanzim edilirdi. Pantolonlarcn da kiirklerle siisleridigi 
50k vakidir. Katanda kurgamnda ele gegen ktirklu cubbe veya 
kaftan, palto gibi uzundu. Kaftarun kollan uzun ve kollarmm 
agizlan da dardi. Elbisenin arka robasi ve on taraftaki klapasi 
kiirklerle suslenmi§ti. Yakasi yoktu 153 . Elbisenin dikis, yerleri 
de kaytanlarla kapatdnu§ti. Kudirge kurgamnda da, kaftanmm 
kenarlari kiirklerle siislenmis, bir biiyiik sahsiyeti gormekteyiz 154 . 
Orhon'daki heykellerin kaftanlan da uzundu, fakat yakalan 
belirli bir §ekilde kivrik olarak yapilmifti 

Hemen hemen biitiin Orta Asya'da ele gecen heykellerin 
birer kemeri ve bu kemerin yanlarmdan sarkan birer siis uclari 
oldugunu biliyoruz 155 . Kuray 156 ve Kudirge'deki 157 Goktiirk 
buluntulan da, bu kemerlerin mevcudiyetini agik olarak ispat 
etmi§tir. Kayisin iizeri madeni plakalarla siislenirdi Sarkan 
uclann hepsi ayni boyda olmazlardi. Muhtelif motifleri ihtiva 
eden bu uglar ayri boyda idiler. Bu kemer §ekli Turfan'da ve 
Avrupa Avarlannda 50k yayilmisU l58 . Altaylar'da, bilhassa 
Tuva eyaletinde bulunan heykellerde, bu kemer uclarma cpk 
rastlannu§ti 159 . Tuva heykellerinin bu kemer uclari 50k miiba- 
lagali bir ^ekilde siislenmi§ti. Kuray kurganlarmda bulunan bir 
kayi§ ucunda, Goktiirk yazisi ile bir kitabe de vardi 160 . Kemer 
icin "Kur$ak" deniyordu 

150 JRAI, 55, 1925, s. 52. 

151 Ayni eser, s. 53^ 

152 Ayni eser, s. 54. 

153 L. P. Potapov, Ogerki po istorii Altaytsev, M.-L.,- 1953, s. 69. 
151 ME, III, s. 51-, ris. 18. 

156 MtA, 24, Prilojenie, 1-3. 

15 » TGlM, 16, T. III. 

167 ME, III, s. 43, ris. 9. 

is* j^_ Fettich, Bronzeguss. s. 26, 

189 MtA, 24, Pril. 2. 



GOKTURKLER 



157 



Gokturk cagmda kemere takilan ve icine ^akmak ta§i ile K««*«uki. 
"kav" konan, deriden veya kuma§tan yapilmi§ bir 9anta 50k "° *""' 
yayilnu§ti. Bu cantalar, Altay, Tuva ve Orhon bolgesinde 
umumiyetle yuvarlak idiler. Kirgiz iilkesindeki bazi heykellerin 
iki tane cantasi vardi 161 . Orhon kitabelerinin yaninda bulunan 
bir heykelin cantasinin iistten bir kapagi da vardi 162 . Kapak 
iizerindeki bir sirim, gantadaki delikten gecirilerek kilitleniyordu. 
Tuyahta kurganlannda bu cantalann kuma§lardan yapilnu§ 
tiplerini gdruyoruz 613 . Cakmak ta§i ve kavlara da Kudirge 
kurgarunda rastlamhi§ti 164 . Gokturk devrinin bu Qantalan 
Volga Bulgarian kiiltiir cevresinde daha 50k yayilmi§ti 165 . 

Cin kultiiriinun Goktiirklere en fazla niifuz eden eserleri V" ■J r » lm 
§uphesiz ki kuma§lardi. Ondan sonra aynalar gelirdi Kuray 
kurganlannda bulunan bir ayna, VI. ve VIII. asirlara ait Cin 
aynalan ile bxiyiik bir benzerlik gosteriyordu 166 . Buna benzer 
diger bir Cin aynasx da Tula nehri boylanndaki Nainte-Sume 
de bulunmu§tu 169 . 

Gokturklerin j §apkalan hakkmda bize en mazbut bilgiyi 
veren eserler gene heykellerdir. Orhon yazitlarmm bulundugu 
yerde, kayalar iizerine cjzilmi§ sapkah bazi insan ba§lan goriil- 
mii§tii 168 . Sivri kiilah seklindeki bu bashklara benzer eserler, 
Noyun-Ula'dan da ciknusti 169 . Sivri kulahh Tuva heykel- 
lerine de rasthyoruz 17 °. Diger tip §apkalar, gece basligi sek- 
linde basit sapkalardi 171 . Ozerinde aski bulunan bashklar: 
Bu tip bashklar en 50k yayilmis. olan bir sapka tipi idi 172 . 



GSktOrk j«Ji 
fapkabn 



»• DlYS, s. 536, T. L. 4. 

Mi MlA, 24, Pril. Ill, 67. 

«» Atlas, XV. 

"»' DlYS, T. XL. 

1,4 ME, III, s. 44-45, ris. 11. 

1,4 Bela Posta, Arch. Studien. 

1M TGlM, 16, s. 100, ris. 34; DlYS, s. 532. 

1,7 Borovka, aym eser, s. 74, T. IV, 1. 

1M Atlas, XV, 2. 

1M Trever, Excavation in Mongolia, T. 23, ris. 3-4. 

"° MlA, 24, ris. 58. 

171 Aym eser, ris. 55-56. 

178 Ayni eser, ris. 57. 



aaf Srgiileri 



Suluil t« biyik 



Kiipeler 



158 ORTA ASYA 

Guney Rusya'da 173 ve Bulgaristan'da da bu tip §apkalari cok 
yayilnuf olarak goriiyoruz. Bu ba§kklarm list kismmm acik 
olmasi ve yalmzca askilarla tuturulmu§ olmasi da 50k muhte- 
meldi 174 . Bunlarm yaninda, uzeri aski tezyinati ile siislenmi§ 
kuciik ba§hklari da gormekteyiz 175 . (bk. Lev. 15,6 ). 

cskuirk f^i B u husustaki bilgilerimiz gene heykellere dayanmaktadir, 

Altay daglarmdaki heykellerde, tepeden yapilmi§ topuz §eklin- 
deki sac tuvaletlerini gorebiliyoruz ,76 . Fakat Tuva eyaletindeki 
heykellerin saclan, ortadan bir yiv ile aynlmi§ ve arkadan 
6rulmii§tu " 7 . Orgu, oldukca kakndi. Fakat Cinlilerinki gibi 
uzun degildi. Altayda tarak da bulunmu§tu 178 (bk. Lev. 15,6). 

Gokturk cagi heykellerinin hemen hemen buyuk bir kis- 
rnuun biyiklan vardi. Umumiyetle yanaklan kaphyan biyiklar 
cok iyi bir §ekilde biikulmu§tu. Biyiklar ekseriya yukariya dogru 
bukuliiyordu. A§agiya biikiilenler de yok degildi 179 . 

Kupelerin tetkiki icin de ba§hca iki kaynagimiz vardir: 
1. Heykeller; 2. Yer alti buluntulari. Heykellerdeki kiipeler, 
kulaga takilan bir halka ile bu halkaya baglanrm§ bir pandan- 
tiften ibaretti 180 . Yalmzca bir halka §eklinde olanlan da yok 
degildi 181 . Altay bolgesinde, daha ziyade halka §eklindekiler 
coktu 182 . Kudirge'de bulunan bronz kiipeler, Altay bolgesini 
temsil eden en onemli eserlerdir 183 . Burada goriilen kiipe 
tipleri, yalmzca bir halka §eklinde goruldugii gibi, bu halkaya 
raptedilmi? pandantifler de yokdegildir. Bu pandantiflere bagh 
olan bircok siis kisimlan da ayrica ele gecmi§tir. Bu buluntular 

l7S Bk. Lev. 16. 

174 Aym eser, ris. 57,; 1-4. 

175 Aym eser, ris. 57, 5-8. 
174 Aym eser, Pril., I, 9-12. 
177 Aym eser, ris. 35. 
179 TGlM, 1 6, s. 100, r. 33. 

179 MlA, 24, Pril. II, 40, 4 r, 61. 

180 Aym eser, ris. 62. 

181 Aym eser, Pril. I, 11. 
u * Aym eser, Pril. IV, 74, 75, 78. 
183 ME, III, s. 41, r. 5; Tuyahta'daki kiipe i$in bk. DlYS, XLVIII, 

2; Kuray kiipeleri: TGlM, 16, s. ioo, ris. 35. Kudirge'deki resimlerde de 
insanlann kiipe taktiklan goriiliir. Bk. Lev. 13,1. 



GOKTURKLER 159 

heykellerdeki kiipelef e tarn olarak benzedikleri gibi, Avar ve Ma- 
car kiiltiirune ait kiipelerin de prototipleri idiler (bk. Lev. 15,6). 

SILAHLAR 

Altay daglannda bulunan en eski egri kilic. Kudirge kur- **«>■» 
ganinda bulunmu§tu 184 . Uzun ve egri bir kilic, olan bu eserin, 
kabze ve korkuluklan daha sonraki Turk kihclarinin tarn tyt 
prototipi idi. Kihcin kim, 119 madeni gerdanhkla tesbit edilmisti. 
Prof. . Kiselev, mec^e egri kilicin. tarihini mu§terek bir sekilde 
miitalea etmi§tir 185 . Egri kihci, megle birlikte miitalaa ettigimiz 
takdirde, bu eserlerin Altaylarda goriiniisu §6yle bir sira takip 
eder: Berel I, Koska I, Yako-Nur, Katanda I, Kudirge, Srotski 
1 186 . Tiirk kihcmm satir §eklindeki prototiplerini daha ewelce 
tetkik etmi§tik 187 . Bize gore, Katanda'daki kiigiik egri kiliclan 
da 188 prototipler arasinda miitalea etmek lazimdir. Bu duruma 
gore Altayda en eski egri kilic Kudirge kurganlannda ve en son 
tipleri de Srotski mezarlannda ele gecmi§ti 189 . Bati Goktiirk 
devletinin bir kismim te§kil eden Gu havzasinda da egri kihclan 
gorebiliyoruz 190 . Egri kihglann Giiney Rusya Tiirklerine ve 
Ruslara yayili§i ise daha muahhar devirlere tesadiif eder 181 . 

Orta Asya'da bulunan heykellerin bircoklannin kilic. 
ku§andiklanm goriiyoruz. Altay, Tuva, Mogolistan 19a ve 
Isig-gol bolgesinde 193 bulunan heykellerin hemen bircoklan 
egri kih$ ta§iyorlardi. Bu kihglar, Osmanh kihglan gibi, kina 
baglanmis, iki kayi§la bel kemerine baglaniyordu 194 (bk. Lev. 16,5). 

184 ME, III, s. 45, r. 14. 

185 DtYS, s. 520. 

188 D.T.QF. Dergisi, 1948. 

187 DtYS, s. 520. 

188 JRAl, LV, PI. IX, 1, ii. 

189 DlYS, s. 520; N. Ya. Merpert, lz istorii orujiya piemen Vostognoy 
Evropt, SA, 23, 1955, s. 167 v.d. 

180 Sovetskaya Kniga, 1950, Nr. 3, s. 64. 

181 Merpert, SA, 23, s. 168. 
188 MtA, 24, Pril. I-IV. 

19 * MlA, 36, s. 80, r. 42-44. 
, m Fatih ve Istanbul, II, 1954. 



Ok ofhn 



160 ORTA ASYA 

y "" 1m * Kuray mezarlarmda, yaylann kabze kisimlan 195 ile tone 

kertigine ait 196 kemik kisimlar ele ge$mi§tir. Bu parcatar bize 
Goktiirk yaylanmn mahiyeti hakkmda acik bir fikir ver- 
mektedir. Yaylarm kemik kisimlan, Goktiirk cagma ait Tanri 
daf Ian buluntulan arasmda da ele gecmisti 197 . Altay dag- 
lanndaki Ku dirge 198 , Tuyahta 199 ve Katanda 200 kemik 
yay parcalarini da buna Have edebiliriz. Bilindigi iizere Tiirk 
yaylan kemik, agac ve smir olmak iizere uq kisimdan yapihrdi. 

Goktiirk cagma ait, Orhon ve Tula bolgesi ok ucjan, mu§- 
terek olarak "iif perli" veya tig yaprakh bir hususiyet gosteri- 
yorlardi MI . Altay lardaki Kuray mezarlanndaki ok uclari da 
tic perli idi 202 . Fakat Altay temrenlerinde, temrenle igne 
arasmda yuvarlak bir kisim vardi. Belki de bu kisimla, tem- 
renin aga$ kisma daha fazla girmesinin oniine geciliyordu. 
Fakat Orhon ve Tula oklarmda bu kisim yoktu. Bu yuvarlak 
kisimlar Tuyahta oklarmda da vardi 203 . Bu kisrru Katanda 
oklarmda gdrmuyoruz 204 . Orhon ve Tula'daki oklarda da bu 
kisimlar yoktu. §unu da soylemek lazimdir ki, gerek yapih§ 
teknigi ve gerekse sekil bakimindan Goktiirk caginin en giizel 
oklan suphesiz ki Altaylardaki Kuray oklan idi. 

Cu vadisinde bulunmu§ oklar, biraz da bu bolgenin eski 
kiiltiirlerinin aksini ta$iyorlardi 205 . Altay oklan, Prof. Kise- 
lev'in de dedigi gibi 208 , Macaristan'daki Avar oklarinin Orta 
Asya men§elerini gosteren onemli eserlerdi. 

"« TGtM, 1 6, s, 109, r. 52; DlYS, Tabl. L, 12. 

1M Aym escr, s. 110, r, 53. . 

"' Bk. Lev. 17. 

148 ME, III, s. 44, r. 12-14. 

1M DlYS, XLVIII, 2. 

«» JRAt, 55, Tabl. IX, 14. 

801 Brovka, ayni eser, Tabl. Ill, 12, 13; s. 66, 67. 

** TGtM, 16, s. 10, r. 54. 

"•» DlYS, T. XLVIII, 2. 

»« JRAl, 55, T. XV, 8-9. 

«« MIA, 14, T. XLVI, 1. 

*» DlYS, s. 521, n. 7. 



\ l ^. WWii i ll i j i BlHljU'. !I)[ l ji 



EKCFfAN y/AOl't/ 




'>':: VS^iAiV^-^MuJ^^ii^L^.^iii Ui^.i&l^k^ h*k:M >iiAiiii**fo 



tiisa'JiitStfii-. 



, ! ;aii:iihiy"4.;i,-.^'i 



HARlTA IV. Biti Turkistan ve Tann daglarmdaki buluntu yerleri 



BAH TURKISTAN ve tanri daglarindaki 

BULUNTU YERLERI 



(Bk. Harita : IV) 



I- Dingli-Gir, 2- Ustik, 3-ElcikA- Ak-Rabat, 5- Narkiz, 6- Yigit-Kala, 
7- Kiz-Kala, 8-Ort-Tepe, 9- Muiz-Afi-Tepe, io- Mor, 1 1- Ta^-Akir, 12-Sen- 
Rabat, 13- Ko?-Kala, 14- 



Ko?-Kala, 14- Turpak- 
17- Kok-Oguz, 18- Ketmensi, 19- Gt 
22- Dargan-Ata, 23- Cigiri-Bent, a, 
Kala, 27- Me$ekli, 28- Qaj-Kala, 
Hive, 32- Turtkul, 33- §uracan, 3] 
36- Adamh-kala, 37- Angka-Kala, 



ala, I5-U<;-Ki:rs<'ii, i(>- Daya-Halun, 
;erceli, 20- Bayrak-Tcpe, 21- Gugtirtli, 
Sartara;, 25- Turpak-Kala, 26- Das- 
9-Ata-Tiirk-Kala, 30- Hazarasp, 31- 
j- Bres-Kala, 35- Karga Ti$kan-Kala 
38- Bazar-Kala, 39- Ganbaz-Kala, 



40- Berkut-Kala, 41- Kurga§in-Kal|i, 42 •; Kirk-kiz, 43- Urgent 44- Kirk-Kiz, 
45- §abbaz, 46- Pil-Kala, 47- Narincar*, 48- Cildik, 49- Kavat-Kala, 50- 
Toprak-Kala, 51- Kizil-Kala, 52- Ayaz-Kala, 53- Sultan-Baba, 54- Gan- 
pik-Kala, 55- Gavur-Kala, 56- Zamahgar, 57- Bederkent, 58- Kunerli-Kala, 
59- Daudan-Kala, 60- Kalah-Gir, 61- Kunya-Uaz, 62- §ah-Senem, 63- Gavur- 
Kala, 64- Dev-Kala, 65- Art-Gumbaz, 66- Talay-Han-Ata, 67- Ak-Yayla, 
68- Kuzeli-Gir, 69- Kalah-Gir, 70- Mangir-Kala, 71- Ak- Kala, 72- §irvan- 
Kala, 73- Dev-Kesken, 74- §emaha-Kala, 75- Buldumsaz, 76- Kunya-Urgenc, 
77- Gavur-Kala, 78- Mazlum-Han, 79- Cilpik, 80- Be?-Tube, 81- Nukus, 
82- Aibugir, 83- Gana-Kala, 84- Hayvan-Kala, 85- Keheyli, 86- Cimbay, 
87- Toprak-Kala, 88- Kungrad, 89- Kilic-Kala, 90- Kurganca-Kala, 91- 
Yaman-Kala, 92- Mehter-Kala, 93- Barak-Tarn, 94- Kara-Kalpak-Kala, 
95- Be$-Tam, 96- San-Tarn, 97- Qirik-Rabat, 98- Sengir-Tam, 99- Pulcay, 
100- Urga, 10 1- U?-Kuduk, 102- Bulak, 103- Koc-Bulak, 104- Belevli, 105- 
Babi?-Mullah, 106- CEND (Can-Kala), 107- Kum-Kala, 108- Altin-Asar, 
109- Tombak-Asar, no- Ahb, m- Keskcn, 112- Kuyuk, 113- Raben-Say, 
114- Kara-Asar, 115- §alpak-Asar, 1 16- Kis-Tiibe, 1.17- PENC1KENT, 
118-lskodar, 1 19- Urmi-Tav, 120- tskodar, 121- Zahmet-Abad, 122- Rarz, 
123- Bef-ab, 124- Aburdan, 125-Matsa, 126-Paldorak, 127- San-Tag, 128- 
Kara-Tag, 129- §ahri-Nav, 130- Dinev, 131- Barzob, 132- Rohati, 133- Gulis- 
tan, 134-HtSAR, 135- Diijcmbe (StaUn-Abad), 136- Kafirnigan, 137- Feyz- 
Abad, 138- Kok- Ta$, 1 39-Korgan-Tijjbe I, 140- Korgan-Tlibe II, 141- Uziin, 
142- Kaganovi$-Abad, 143- Voro||ov-Abad, 144- KOBADIYAN, 145- 
Gili-Kul, 146- Sayat, 147- §aar-Tuz| 148- Bij-Kent, 149- Abi-Garm, 150- 
Belcuvan, 151- Hovaling, 152- Kuly&b, 153- Kul-ab, 154- Kala-i- Humb, 
155-Kala-i Vamr, 156- Kalai-bari- Penc, 157- Feyz-Abad, 158- ijkajim, 159- 
Ki§m, 160- Cibab, 161- §erey- Kemer, 162- Han-Abad, 163- Kunduz, 164- 
Hulm, 165- MEZAR-I SERlF, 166- BELH, 167-Devlet-Abad, 168-TtRMFZ, 
169- Kelif, 170- Ak9a, 171- §ibirgan, 172- Devlet-Abad (FARYAB), 173- 
Andhoy, 174- Bosaga , 175- Kerki. 176- TEMtR-KAPI, 177- girakci, 178- 
Kq (§ehri Sebz), 1 79- Kitap, 180- KASAN, 181- Behbudi, i82-Buza ? i, 183- 



Peykcnd, 184-Amul, 185- FARAB, 186- Yabgukat, i87-Sayga$en, i88-Patm, 
189- Igkilik, 190- Isik, 191- Ak-Biit, 192- Sinistan, 193- Tuguruk-Boman, 
194- Roj-Kala, 195- gakan-Kala, 196- Rivak, 197-. Barjaru, .1.98- Pij-Art, 
199- Surhob, 200- Daraut, 201- Kizil-Tuu, 202- Maaja, 203- Kurak, 204- 
Ar ? a-Bulak, 205- §ART, 206- Kuk-Yaldi, 207- Kizil-Kurgan, 208- GAK- 
MAK, 209- Gul^a, 210- URA-TUBE, 211- Mat-gay, 212- Kalai-Bobl, 
213- Liyakan, 214- San-Kurgan, 215- Borkorbaz, 216- Mig-Po§o, 217- 
Er?i, 218-Kuva, 219- Mig-Pojb-Tepe, ; 226- Yazili-Kaya, 221- Naukat, 222- 
Tuixyk.-ii, 223- OS, 224- Uzgen, 225- Akman, 226-Arslan-Bob, 227- Kara- 
Tavalgat., 228- Kazarman, 229- SAYMALI-TA§, 230- CALDIVAR, 231- 
(JERCIVI AE, 232- §tRDAK-BEG, 233- BURMA-gAP I, 234- Burma-Cap 
II, 235- KOSOY-KURGAN, 236-AT-BA§, 237- ALAMISJK, 238-Narm, 
239-galdivar, 240- Kara-Clucir, 241-Ara-Kul, 242- QUMGAL, 243- KA- 
Y1RMA, 244- Altm-Arik, 24.V Ni(;kc, 246- Ming- Tepe, 247- Uzun-Ahmet, 
248- Karavan, 249- Ungar, 250- KASAN, 251- Ahsiket, 35a- Muft9ak-Tepe, 
253- TA§KENT, 254- §arap-Hana, 255- QARDARI, 856- Ming-Tepe, 
257- Uzun-Ata, 258- Pt§PEK, 259- BALASAGUN, 260- SARIG, 261- 
Kirmirau, 262- Neva-Ket, 263- KOgKAR-BA§I, 264- Kumbriket, 265- 
Kok-Bulak (SUYAB), 266- KISMigt, 267- Kargali, 268- Talgar, 269- 
ALMA-ATA, 270- ISSIK, 271- Turgan, 271- gimuzr, 273- Cuvan-Tcpe 
274-Kegen, 275- gingildi, 276-Kara-goko, 277- Koylik, 278- Taldi- Kurgan, 
279- Kopal, 280- CUL, 28i-Kir$in, 282- KAROY, 283- Oy-Bulak, 284- 
gil-Bek, 285-Sokolovka , 286- Gargelaii, 287- Cerges, 288- Kizil-Kurgan, 
289- Nuzket, 290-Cayilma, 291- HARRAN - CUVAN, 292- STEPNOE, 
293- TOLEK, 294- KULAN, 295- A?agi-Barshan, 296- glKlL, 297- 
Adakket, 298- Dohnucike, 299- TARAZ, 300- guviket, 301- Behlu, 302- 
Hamuket, 303- Atlah, 304- §elci, 305- Susi, 306- Kul 307- Tekabket, 308- 
KENKOL, 309- Berk-Kara, 310- Tamdi, 311- Kum-Tepe, 312- Tarsat, 
313-Tubet-Tepe, 314- Ak-Tepe, 315- Kunusti, 316-Bakarh, 3 1 7- Ak-Sumbe, 
318- Karnak, 319-TORKlSTAN, 320- YESl, 321- §avgar, 322- Altin-Tepe, 
323- Karaspant-Tepe, 324- Jullak-Tepe, 326- Burcan, 326- SAYRAM, 
327- SUTKENT, 328- OKStlZ, 329- Kok-Merdan, 330- OTRAR, 331- 
SAVRAN, 332- SIGNAK, 333- Ak-Tcpe (Sutkent) ; 334- Ak-Tepe (gar- 
dan), 335-Bayir-Kum, 336- Kavgan-Tepe, 337-Artik-Tepe, 338-Buzuk- 
Tepe, 339- Car-Tepe, 340- gornak-Tepe, 341- l^kan, 342- Cuvan-Tepe, 
343- Bulak-Koval, 344- Turtkul-Tepe, 345- Kazaltik, 346- Kainda, 347- 
Si§-Tiibe, 348- Poltavsk, 349-Belovod (Ak-Su), 350- Aleksandrov, 351- 
SUKULUK, 352- Klyucev, 353- Alamedin (Groznonsko), 354- Novo Pok- 
rovsk, 355- gumi?, 356- Krasnore^ensk, 357- AK-BE§tM, 358- Burana, 



GaKTURKLER 161 

Altay'da kemik ok uglan da yok degildi. Kemik oklar 
biraz daha yassi ve kiigiik idiler 207 . §ekil itibarile kemik ok 
uclanna benzer demir temrenler de vardi m * 

Goktiirk devrine ait Altay kurganlanndaki Tirke§ler, "***»#» 
umumiyetle kaym agaci kabugundan yapilm^ti, Alt taraflari 
daha geni§ ve tist taraflan ise dar idi. Biri Kudirge'de ve digeri 
de Kuray 'da olmak iizere iki tane tirke§ ehmize gecmigtir. 
Kudirge tirke§i daha az harap olmu§tur 2OT . Saglam olmasi itjin 
agiz kismma bir band yapilmi§tir. Kuray tirke§i cok harap 
oldugundan bu bandi goremiyoruz 21 °. Prof. Kiselev, tirke§in 
arka kismim yiikselterek yandan bir kapak yapmak istemi§tir m . 
Kudirge tirke§i dniimiizde dururken, boyle bir restorasyonun 
biraz giic; olacagi kanaatmdayiz. Bizim f ikrimizr yazih kaya- 
lar uzerindeki muharip resimleri de teyid etmektedir 212 . Kay a 
resimlerindeki tirke§lerin agiz kisimlannda bir band goruldiigu 
gibi, tirke§in agzmda bir kapak da yoktur. Tirke§ler, beldeki 
kemerlere veya at eyerlerine demirden bir cengelle asihyordu 213 . 

Goktiirk yazisi ile yazilmi§ yazitiarda "mizrak" anlanuna **—>&* 
gelen "sungiig" kelimesine 90k rastliyoruz. Uzun mizrak ucuna, 
buluntular arasmda yalnizca Altaylardaki Katanda kurgamnda 
rasthyoruz 8U . Yenisey'de, Karayus Sulek kaya resmindeki 
suvarinin de uzun mizragV vardi. 



AT KO§UMLARI 

Gerek Altay ve gerekse Orhon bolgesindeki buluntularda 
eyerler, Pazink v.s. de oldugu gibi bize tarn olarak intikal 
edememi§lerdi. Yalnizca Kudirge'de eyerin on kismina ait 
resimli bir eyer ka§i, eyerin dik durmasi icin eyerin icme konan 
bir yay ve birkac tane de eyer ka§ma ait kiigiik stisler ele gcq- 
mi§ti 215 . Yalnizca Kudirge'de bulunan resimde eyerlerin yan 

207 Kuray oklan: s. 112, r. 62; Katanda oklari, JRAt, 55, T. IX, 10. 

208 Kudirge, ME, III, r. 12, 6-8; Katanda: JRAl, 55, T, IX, 9. 
— ME, III, s. 45, r. 13. 

210 TGlM, 16, s. 97, r. 19; DlYS, T. L, 24. 

211 Aym eser, s. 108, r, 50. 

212 Lev. 13, 1. 

' 213 Aym eser, s. 112, r. 57; DlYS, T. XLVIII, 2. 
211 Borovka, aym eser, T. IX, 12. 
21S ME, III, s. 48-49, r. 17. 

Orla Aiyu, 11 






(tanglier 



At fevteri 



162 ORTA ASYA 

ttrtiileri ko§eli ve oldukga genisti (Lev. 14,1). Esas eyer fosmi, 
atm sutmda yuksek^e olarak duruyor ve bu kismm arka ucu 
kuyruga kuskun olarak takihyordu. On kismi ise yiiksekge 
duran bir eyer ka§i idi. Bu tip eyerler, Sasani ve Cin eyerlerin- 
den aynhyordu. Kirgiz eyerlerinin kuskunlan, daha ziyade Gin 
ve Sasani modasmm tesiri altinda idi 216 . Ka§larm sekli baki- 
mmdan ise Kirgiz eyerlerine daha yakmdi 217 . 

Goktiirk devrine ait iizengi tipleri ba§hca iiq kisma ayhh- 
yorlardi * 18 . Bu tasnif, daha ziyade iizengiye kayi§m baglandigi 
yere gore yapilmisti: 1 . Uzenginin demirinin yuvarlak bir §ekilde 
bukulmesi ile yapilan halka deljkli iizengiler; 2. Kayis, baglana- 
cak yerleri kiicuk bir tabla halinde olan iizengiler; 3. Kayis, 
baglanacak yerleri biiyttk bir tabla halinde olan iizengiler. Her 
iic tip iizengiler de Macaristan'daki Avar ve Macar uzengilerine 
50k yakm bir §ekilde benzemekte idiler 219 . Tanri daglan ve 
Cu vadisinde, 1. ve 3. tip iizengilere rastliyoruz 220 . 

Goktiirkler devrinde Altayda bulunan at gemlerinin hep- 
sinin ortasi mafsalh idi. Uclan ise halka seklinde kendinden 
kivnlnusU 221 . Orhon boylarinda da bu basit gemlere rastli- 
yoruz 222 . Altaylarda, uclardaki bu yekpare halkalara iki biiyuk 
halka daha asilnu§tir 223 . Bu tip gemler Altaylann kuzeyinde 224 
de 90k yayihiu§ti. Goktiirk gagina ait kirgiz gemlerinin yan- 
lannda siis cubuklari v.s. vardi 22S . Bu gemler Orhon ve 
Tula bolgesile 226 Kudirge'de de goriilmu§tur 227 . Kuzey Al- 
taylarda :se bu tip gemler ancak IX. asirda, Srotski caginda 
meydana cikarlar 228 . Bu sonuncu gem tipleri daha ziyade 

214 DlYS, s. 605, T. LVII. 

817 Ayni eser, s. 621, T. VIII. 

818 Ayni eser, s. 516. 
21 * Aym eser, s. 518. 

220 MlA, 14, T. XLVI. 

221 TGlM, 16, s. 89, r. 8; s. 116, r. 70; ME, III, s. 47, r. 16, 6. 

222 Borovka, ayni eser, T. IV, 34. 

223 TGlM, 16, s. 98, r. 24; JRAl", 55, T. IX, 2. 
s " KSllMK, 40, 1951, s. 108, No. 176. 

225 DlYS, s. 625, T. LIX, 19. 
22 ' Borovka, ayni eser, T, IV, 35. 
227 ME, III, s. 47, r. 16, 7. 
. aaa KSttMK, 40, ayni eser. 



gOktDrkler 



163 



At tepcUUeri 



Dtmircilik 



Kirgizlara ait olmahydi. Altay gemleri, Prof. Kiselev'in de 
dedigi gibi Macaristan'daki Avar ve Macar gemlerinin proto- 
tipleri idiler 229 . 

Bilhassa taslar uzerine cizilen resimlerde atlann yeleleri ^J*^J" ta 
di§li bir §ekilde yapihyordu. Bunlan Kudirge'de, Orhon ve 
Tula bolgesinde ve Kirgiz iilkesindeki kaya resimlerinde gorii- 
yoruz (bk. s. 201). 

Kaya resimlerinde, atlarm tepesinde bazi bashklar da gorii- 
yoruz. Hazar kiiltiir gevresinde de bu ba§liklara bol olarak 
rastlamistik. Daha evvel Pazmk kurganlarmdan da cikmisti. 

Altay daglannda muhtelif cins gelige rastlanmaktadir. 
Bilhassa Sahngak ve Onugug daglanndaki yumusak ve sert 
celiklerden cok bahsedilmistir. Tuyahta ve Kuray kurganlannda 
bulunan celik cinsleri, hakikaten yiiksek kalitede cevherlerle 
ilgili idiler 

Altaylara giden seyyahlar, ora halkinm hala 90k mahir 
demirciler olduklarmi bilhassa kaydetmislerdir & 1 . Hatta Rad- 
io v 'a gore Altay bigaklan Rus bicaklanna tercih edilirmi§. Rus 
tiiccarlari yanlarmda Altay bi?aklan tasimayi arzu ve tercih 
ederlermi§. Altayh demirciler bilhassa kaynak tekniginde 90k 
usta imisler 232 . 

Cm kaynaklarmda Goktiirk, Uygur ve Kirgizlann bayrak- 
larmdan bahsedilmektedir. Goktiirk bayraklannm alem olarak 
basinda altin bir kurt basi da varmis. Fakat bayraklarm sekil- 
lerinin nasil oldugunu bilmiyoruz. Baykal goluniin batismda, 
Lena ve Yenisey kiyilarmdaki Goktiirk cagma aifkaya resim- 
lerinde, bazi siivarilerin ellerinde bayraklar goriilmektedir. 
Bunlar tipki bugunkii bayraklara benzemekte ve uzun sinklar 
uzerine asilmis bulunmakta idi (A. P. Okladnikov, Kon i 
znamya na Lenskih pisanitsah, Turkologiceskiy Sbornik, I, 
1951, s. 143-155). (Bk. s. 203). 



G#ktttrk fagi 
hayroklan 



2»s D lYS, s. 519 v.d. 
830 Kiselev, DlYS, s. 516. 

m A. P. Potapov, Oferk istorii Oyrotii, Novosibirsk, 1933, s. a8, 96-97. 

232 W. Radlov, Sibityadan, (A. Temir terc), Istanbul, 1956, I, 2, 

s. 303. ^ 



Goklnrklertn 
CTleri 



164 ORTA ASYA 

GOKTURKLERDE ZIRAAT KULTURU 

Gokttirklerdeki ziraat kulttirti hakkmda maalesef 90k az 
bilgimiz vardir. Hun sagmda Altay bolgesi ile Selenga bolge- 
sinde bir ziraat kiilturti vardi. Gokttirk cagma ait kurganlarda 
da ziraat i§lerinde kullamlan ktireklere ve pulluklara 2M rast- 
lanmasi bu kulttirim devam ettigini bize gosteren deiiller 
olabilir. 

Toto bozkirmda, Kuray ve Ursula v&dilerinde, Kurot ve 
§i§ikman nehirleri arasmda tlgumen suyu vadisinde ve Haba- 
rovski civannda ve daha bircok Altay dolaylafmda, derme 
catma veya siimme tedarik olmaktan ziyade, muntazam ve 
bir bilgiye istinad eden btiytik sulama kanallannin acilmis, 
oldugunu gormekteyiz. Mesela bunlardan Toto kanahnm 
uzunlugu asagi yukari 10 kilometre tutmakta idi. Kanal, 50k 
kayahk bir arazide acilmis, ve i§lenmesi zor olan kayahklar 
oyularak iki vadi arasindaki irtibat temin edilmi§ti. Aynca bu 
kanala istinaden bir su tevzi §ebekesi de meydana getiril 
mi§ti. Bu su yolu, hakikaten ytiksek bir teknik bilgiye daya- 
nilarak acilmi§ti. Nitekim 1935 de Ruslar bu civari sulamak 
istemi§ler ve bunun icin de buraya teknik bir heyet gonder- 
mi§lerdi. Bu bolgeyi sulama bakimindan tetkik eden mtihen- 
disler, gene bu eski kanali kullanmaga karar vermisjerdi. 
Bu bize gostermektedir ki, Btiytik Hun devletinden beri, bu 
bolgede oturan halklar oldukca muterakki bir ktiltur ve bil- 
giye sahip idiler. Toto bozkirmda yapilan botanik tetkikleri de 
bize gostermektedir ki buradaki arazi eski devirlerden beri 
stirtilmti§ ve ziraat yapilmi§ tarlalardan mute§ekkil idi. Bu 
kanal ne zaman yapilmisti? Kiselev'e gore bu kanal M.6. 
I. asnn basinda, yani §ibe kurgamnm muahhar devirlerin- 
de yapilmi§ olmahydi. §ibe kurgamnda yatan reisler bu Toto 
bozkiruun ziraatcilan idiler (DlYS, s. 513). 

Gokttirklerin aslen gocebe olduklarim bilcUgimiz halde, ki- 
taba boyle bir bahis koymamiz biraz garip gorunecektir. Ger- 
cekten Gokttirklerin idareci ztimresi gocebedir. Cin kaynakla- 
rinin da kaydettikleri gibi onlar cadirlarda oturuyorlardi ve 

283 Katanda: JRAl, 55, s. 55, fig. 3; Kuray: TGlM, i6, s. 97, r. 20; 
s. 1-16, r. 69. 



GOKTORKLER 165 

arabalafi iizerinde de ke$e gadirdan evleri vardi 234 . Hun 
$agina ait mezarlarda goriilen Ileri bir seviyedeki diilgerlik 
teknigi, Gokturk devrinde artik kaybolmu$tu. Oyle anla§i- 
hyor ki Gokturk devleti i$inde ya§ayan ziraat$ilar 
da yava§ yava§ yerle§ik hayattan go9ebelige ge$- 
mi§lerdi. 

GOKTURK HEYKELCILiGi 

Appelgren-Kivalo, Altallaische Kunstdenkmaler, Helsingfors, 1931, 
Res. 316, 301 ; G. J. Andersson, Hunting Magic, BMFEA, . , . . ; Bern§tam, 
Ml A, 26, s. 143 v.d.; K istorifeskoy topografii £uyskoy Mine, VDl, 4, 1939; 
Kirgizkiy natsionalmy uzor, Frunze, 1948; Istoriko-kultumoe, prosloe Severrioy 
Kirgizii, s. 17 v.d.; V. Gepelev, Ob antiftwy stadii » istorii izobrazitelnogo iskus- 
stva narodov, M„ 1941 ; L. A. Evtyuhova, Kamenme izvayaniya Tujnoy Sibiri i 
Mongolii, Ml A, 24, s. 96-102; Kamennu izvayaniya Severnogo Allay a, Trudi 
GlM, XVI, s. 132; O. Franke, Geschichte des chinesischen Retches, Berlin- 
Leipzig, 1930-1937; M. Griaznov, E. §neider, Drevnie izvayaniya Minu- 
sinskih stepey, Materiah po Etnografii, IV, 2, 1929, Tabl. VII: res. 64; 
A, Inan, Samanizm, Ankara, 1954, s. 180 v.d.; V. Kazakevic, Namogilnw 
statui v Darigange, L., 1930; S. V. Kiselev, Drevnyaya ist. Tujnoy Sibiri, s. 509, 
545, PL XLIX, 3-5; M. E, Masson, proizhojdenii nekotonh namogilnikov 
Tujnogo Turkmenistana, Materiah YuTAKE, 1, 1949, Askaabat; S. Mintslov, 
Pamyatniki drevnosti v Uryanhayskom kraye, ZVO, XXIII, Tabl. IV, VI; 
W. Radlov, Atlas der Altertumer der Mongolei, SPb., 1892-1899, 118 Tafel; 
N. Veselovski, Zapiski OOlD, 32; A. Yakubovski, Sredneaziatskie sobraniya 
Ermitaja, TOVE, II, s. 19. 

Goktiirkler umumiyetle mezarlarmm iizerine bir heykel 
korlardi. Bu adet, sonradan Bulgarlar ve Kumanlarda da 
devam etmi§ti. Mezarlar iizerine heykel dikme adetinin mahi- 
yeti heniiz daha iyice anla§ilmi§ degildir. Bu heykeller kimi 
temsil ediybrlardi? Oliimin kendisini mi? yoksa oldiifdiikleri 
insanlan mi? Bazi kadm heykellerine de rasUadigimiza gore, bu 
heykellerin oliilere ait olmasi daha muhtemeldi. Cin kaynak- 
lan bize meseleyi daha ba§ka turlii izah ediyorlar. Cin kaynak- 
lanna gore Goktiirkler, oldiirdiikleri insanlar kadar mezarlan 

iU T'ung-chi, 200-32153; W. Eberhard, Qnin Simal komsulart, s. 87; 
Hakamn giinejin dogdugu yerdeki merasimleri i^iri saglam bir evinin oldugu 
kaynaklardan anlasihyor (aym eser, s. 87). Mezann iizerine de "bark" 
dedikleri kuciik bir evcik yapihrdi (bk. s. 193). 



166 ORTA ASYA 

iizerine ta§ dikmekte idiler 235 . Altay daglarmdaki kurganlann 
yanmda hem dikilmis, ta§lara ve hem de bunlarm yamnda bazi 
heykellere rastlamaktayiz 236 . Bu duruma gore heykellerin balbal 
olmamasi icabetmektedir. §amanlar bu heykellere son zaman- 
lara kadar hiirmet etmis. ye onlara kurban kesmisksrdi 23? . 
*£*?**. Kiil Tegin kitabesinde, yazittan bahsedilirken "Tabgag ka- 

iua herkeikri ganda bedizgi kelurtum bedizettim" 238 . denmektedir. Kiil Tegin kita- 
besini yazdiran Yohg Tegin, Cin kagamndan "ta§ oymaci" 
getirtip, kitabeyi siisletmi§. Hem bu gelen oymaci, Gin kaganmm 
sarayma ait, Tabgag kagamng igreki bedizgig, yani "has oymacisi"y- 
rrug. Gercekten kitabelerin yanmda Cin uslubu ile yapilmis, bazi 
ta§ oymalara ve "sunak" yerlerine rastlamaktayiz 239 . Mer- 
merden yapilmis, heykeller, suphesiz ki kitabelerin etrafindaki 
eserlerin en tetkike degenlerinden idiler. Bu heykelleri 
kimler yapmi§ti? Cinli ustalar nu; yoksa Goktiirkler mi 
yaprm§lardt? Orta Asya'da Goktiirk cagma ait heykelleri siruf- 
landirmak isteyen bilginler, bu orhon heykellerini"Cin tipinde" 
eserler olarak isimlendirmi§lerdi 24 °. Orhon heykelleri diger 
Orta Asya heykellerinden farkh olarak beyaz mermerden yapil- 
mi§ ve dikkatli olarak perdahlanmi§lardi. §ekil ve perdah baki- 
mindan bu eserleri T'ang devrine ait Cin heykelleri ile de 
mukayese edebiliriz. Fakat bunlan tamamen Cin men§eye 
baglamak da dogru olamaz. y 

Orhon yazitlarmm etrafindaki heykeller de, diger Orta 
Asya ve Sibirya ta§ ninelerinde oldugu gibi sag elleri ile bir 
sey tutmu§ gibi yukari kaldirmis,lardi. Bu an'ane hemen hemen 
biitiin Orta Asya heykellerinde goriiliir, Fakat elinde mendil 
tutan bir heykel, diger Turk tiplerine biraz aykin idi. Bu adet, 
Altaym kuzey dogusundaki Tuva heykellerinde de goriiliir 241 . 
Mesela oturan heykellere yalmz Orhon kiyilannda ve Tuva'da 
rastlamr. Orhon heykellerinin arka cantalan ve kayi§ siisleri de 

2SS Chou-shu: Yakincv, Sobraniye sevedeniy, I, s. 269-270. 

238 Kiselev, DlYS, PI. XVIL. 

237 A. I nan, §amanizm i s. 180 v.. 

288 A. von Gabain, Alfflrk. Grammatik, Leipzig 1941, s. 249. 

* 38 Radlov, Altertiimer, X. 

**° Bernjtam, MlA, 26, s. 143 v.d. 

au Tuva heykelleri icin bk. L. Evtyuhova, MlA, 24, s. 77-79. 



GOKTURKLER 



167 








hn heykel ilk- 
mek io*uni 



Altay'da GSk. 
lurk $agi hey- 
kcllui 



168 ORTA ASYA 

gene en fazla Tuva heykellerinde bol olarak vardir. Elbise 
biijimleri ise daha ziyade Mogolistanda yayilmi§ti. Mesela bir 
Gobi golu ve Olotu heykeli bu bakimdan 90k tetkike deger 242 . 
Bu kisa izahatimizdan agik olarak anlasdmaktadir ki Goktiirk 
yazitlarmm yakmmda bulunan heykeller iizerinde her ne kadar 
kuwetli Gin tesirleri varsa da 243 ; an'ane, elbise, $anta v.s. 
gibi unsurlar bakimindan diger heykellerle siki baglara sahiptiler. 

Tiirklerdeki mezarlar iizerine heykeller dikmek an'anesi, 
Cin'de de vardi 244 . Fakat aralannda mahiyet itibarile buyuk 
farklar bulunmakta idi. Cin'de mezarlara insan heykellerinden 
basjka, hay vanlann ve efsanevi mahluklarm da figiirleri dikilirdi. 
Altaylardaki tasninelere en 50k, Goktiirk yazisi ile kitabeler 
$ikan Kuray ovasinda rastlamaktayiz. Bu tasninelerin yamnda 
mezar isareti mahiyetindeki bir ta§ yigmi ve onun yamnda da 
dikilmis, bir ta§ goriiliirdii ue . Tas, ninelerin mezar yanlannda 
ve dikili ta§larla birlikte bulunmasi, Qin kaynaklarinin tasvir 
ettigi Goktiirk mezarlarma uymaktadir. Bu bakimdan Kuray 
ta§ ninelerinin tetkiki 50k enteresandir. §ekil bakimmdan da 
daha ziyade Isig-gol ve Tann daglan heykellerini andirmakta 
idiler 247 . 
teXu"* Un Tanri daglannda heykellere bilhassa Isig-gol kenarlannda 

rastlarurdi. Bunlar da tipki Orhon ve Tuva heykelleri gibi sol 
elleri ile kiliglarmi ve sag elleri ile de kadehlerini tutmakta 
idiler. Heykellerin biyiklari ve Turk tipinde de sapkalan vardi. 
Bunlann yapihs, teknigi biraz da Dogu Turkistan ve Turfan 
iisliibuna benzerdi. Bu bakimdan Orhon bolgesi ve Altay hey- 
kellerinden ayrilmakta idiler. Fakat bu aynhklar 90k azdi 248 . 

242 Evtyuhova, MlA, 24, s. 77 v.d. 

248 Qin tipindeki diger ta$nineler iqin bk. V. Kazakevi?, JVamogilnie, 
L. 1950; S. Mintslov, ZVO, 23, T. PI. IV, VI. 

214 Chiu T'ang-shu, 198, 13b; O. Franke, Geschichte, III, s. 363, 
371, 380, 385, 413. 

235 O. Franke, ayni eser, s. 385, 413. 

"« Kiselev, DtYS, s. 509, 545. 

217 Evtyuhova, MlA, 24, s. 72-77; Kamennte izvqyaniya, Trudi GlMj 
XVI, s. 132; Appelgren-Kivalo, Altalt. Kunstdenkm., Res. 316 v.d. 

2,8 Bu hususun munaka$asi i^n bk. Bernjtam, MlA, 26, s. 80, 
r. 42, 43. 



GOKTURKLER 



169 



Kirpx bSlgeii 
ti; heykelkri 



Narin suyu kenarindaki Buy iik Kemine kurgamnm iizerinde 
bulunan ta§ nine, Tann daglarmm en tipik heykellerindendi ***. 

Semiregi'deki Sogd kolonileri de mezarlarinm 
iizerine topraktan yapilmi§ kiigiik heykelcikler koymakta 
idiler. 

Isig-gol kenarindaki Uytala'da bulunan bir ta§ heykelin 
elinde bir bigak vardi 250 . Semiregi bolgesinde ise kadm hey- 
kelleri bulunmu§tu 251 . Heykellerin yanmda bazan Bizans 
paralan da ele gegmi§ti 252 . Birkag Mongoloid heykel mus- 
tesna 253 , diger butun, heykellerin gehresi, beyaz irka mensup 
normal insan yiizii idi. Bu heykeller Isig-goliin an'anelerini 
o kadar giizel aksettirirlerdi ki, onlar iizerinde bulunan motifler 
hala bu bolge halkmm giinliik hayatmda yer ahrlar 254 . 

Goktiirk devri ta§ heykellerinin en az estetik kiymet ta§i- 
yanlan, §iiphesiz ki Yenisey bolgesindeki Kirgiz heykelleri idi- 
ler 255 . Burada da kadm heykellerine rastlamaktayiz. Buradaki 
§ahislar ekseriyetle kadehlerini gift elle tutmu§lardi 256 . 

Orta Asya'dan ba§ka, Turkmen steplerinde de birgok 
ta§nineler ele gegmi§tir. Fakat bunlann tarihlerini tesbit etmek 
mumkiin olamam^tir 257 . 

Gokturk devri ta§ heykellerinin ba§hklan tasnif edildigi ^|^ ,B 
zaman, ba§hca dort tiple kar§ila§ildigi agik olarak goriiliir. 
Bunlardan 1. Tip: adi bir bork; 2. Tip: ba§in tepesinde 
duran kiigiik ba§hklar; 3. Tip: ust kismi gapraz baglarla 
tutturulmu§ ba§Iik tipi. Bu tip ba§hklar gok yayilmi§ti. 4. Tip : 
enseyi kaplayan ve tepesi sivri kiilahlardi. Bu tip kulahlara, 
Orhon kitabelerinin yamnda bulunan bazi ta§lar iizerindeki 

**• Bern$tam, K istorifeskoy topogrqfii Quyskqy dolim, VDl, 4, 1939. 

2SQ Bernjtam, Arheologifeskiy oferk Severnoy Kirgizii, PI. X, 10-11. 

2 " Bern$tam, MlA, 26, s. 145. 

252 Be m; tarn, tstoriko kutturnoe pro§loe Severnoy Kirgizii, s. 17 v.d. 

853 Berngtam, MlA, 26, s. 148 v.d. 

264 Bernjtam, Kirgizkiy natsionalmy uzor, L. -Frunze, 1948. Muhtelif 
yerlerde. 

ais M. Griaznov, Materiali po etnograjii, IV, 2, 1929, Tabl. VII, 64; 
Appelgren-Kivalo, fig. 301 v.d. 

246 Evtyuhova, MlA, 24, s. 94-96. 

2S ' M. E. Masson, Materiali YuTAKE, 1, 1949, Ajkaabat. 



170 



ORTA ASYA 



Heykellerin s*£ 
SrgWeri 

Heykellerin 
kupeleri 



Heykellerin 
kadehleri 



Heykellerin 



resimlerde de rasthyoruz 258 . Ayni tipler Noyun-Ula mezar- 
larinda da vardi. Kulaklan ve enseleri kapama bakimmdan bu 
bu ba§hklar ki§ icm herhalde 50k elveri§li idiler (Lev. 16,6). 

Heykellerin saclarinm, arkadan iki orgii ile oruldiiklerini de 
goriiyoruz 259 . 

Heykellerin kulaklanndaki kiipeler §ekil bakimmdan bir 
halka ve bu halkaya asih bir askidan ibaretti. Mesela Altaylar- 
daki Gokturk cagi heykellerinde kiipelerin askilan oldukca 
uzundu. Kiipelerin ucunda, bir de kiymetli bir ta§ tasvir edil- 
mi§ti. Mogolistan'daki kupeler ise bazan yalnizca bir boncuk 
§eklinde cizilmi§ti. Biz bu kiipelere Gokturk devri mezarlarmda 
da rastlamaktayiz (bk. Lev. 16,6). 

Gokturk cagma ait hemen hemen butiin ta§ heykellerv'sol 
ellerinde bir kadeh tutmakta idiler. Bu kadehlerin §ekilleri 
tetkik edildigi taktirde, onlarm da lalettayin yapilmadiklanni 
ve devirlerinin kadeh tiplerini ifade ettiklerini acik olarak gorii- 
riiz. Bazi bilginler, bu kadeh tiplerini dokuz kisma ayirmi§- 
lardi m . Biitiin bu kadeh tipleri, Gokturk mezarlarmdan aynen 
ciknu§lar 262 ve bu suretle heykellerin Gokturk hayati ile ne kadar 
ilgili olduklari bir defa daha aydmlanmi§tir (bk. Lev. 16,2). 

Goktiirklerin kemerleri umumiyetle madeni plakalarla 
suslenmi? bir kayi§ ve bu kayi§tan a§agiya sarkan kiiciik uclar- 
dan ibaret idi. Bu tip kemerler Orta Asya'da Uygurlarda, 
Avrupa'daki Avarlar v.s.lerde 50k yayilmi§ti. Yeri geldikce bu 
konuya sik sik dokunacagiz. 



5. Kazakistan kiiltiir 5evresi 

gUVEiLiVADisiBULUNTULARI 

E. 1. Ageeva, Optt klassifikatHi keramiki gorodov i poselerdy srednego tegeniya 
Sir-Dari i Kara-Tau, KSllMK, 28, J949, s. 86-88; S. S. Qernigov, Vostogtw- 
Kazakstanskaya ekspeditsiya igso g., KSllMK, XLVIII, 1952, s. 81-92; N. L. 
Qlenova, O kulturah bronzovoy epohi lesostepnoy zom Zapadnoy Sibiri, SA, 23, 

858 Radlov, Altertiimer, PI. XV, 2; Bernstam, MlA, 26, s. 104, Res. 59. 
35 * Evtyuhova, MlA, 24, s. 105 v.d. 
a, ° Ayni eser, s. 105-106, Res. 62. 
881 Ayni eser, s. 106-109, Res. 63. 
248 Bernstam, MlA, 26, s. 143 v.d. 



GOKTCRKLER i 7i 

'955. s - 38-57 (bu eser daha ziyade M.6. asirlara aittir); G. F. Dahsleyger, 
lnstituta istorii, arkeologii i etnografii Akademii Jffauk Kazahskoy, Vl, 1952, 2, 
s. 146-151; t. V. Sinitzin, Arh. obsl. Saratovskoy oblasti, KStlMK, XLV, 
J952> s - 7i-73» 'V. F. §ahmatov, nekotorih. o§ibkahu arheologifeskom izufenii 
Kazahstana, V 'A Kaz., 1952, s. 90 v.d.; A. 1. Vosinina, svyazyah priuralya 
s Vostokom v 6-7 vv.n.e., SA, XVII, s. 183-196. 

Gokturk cagmda Cu vadisi boylannda bashca Sang, 
Balasagun ve Yakahg sehirlerini goriiyoruz (bk. s.316). Bunlann 
yaninda tabii olarak bircok kiigiik buluntu yerleri de vardi. Orta 
Asya ticaret yollannm iizerinde bulunan Sang, Sogd kolonilerinin 
kesif olarak bulundugu. bir merkez idi. Burada ele gegen baslica 
rinin meskenler bir Sogd sarayi 263 , bir kosk "« ve bir de meskun 
bir yer harabesi idi M5 . Bir tepe iizerinde bulunan Saraym 
ba§hca buluntulan Ossuarium'lardi. Tepe uzerindeki mezar- 
hkta tamamen Zerdii§t dinine ait olii gomme adetlerini goru- 
yoruz. Burasmi tetkik eden bilginler, Sliilerin gomiilus, tarz- 
lanni ba§lica be§ gruba ayirrru§lardi 266 . Tepenin altmdaki 
meskun yerin katlari ise §6yle siralanmi§ti : 1. Kat: Cagatay 
cagi; 2. Kat: Karahanh cagi; 3, Kat: Karluk gagi; 4. Kat: Gok- 
tiirk ve Sogd kati. Burada bulunan ve iizerlerinde insan resim- 
leridan canak ve comlek par^alan, Bati Turkistan tesirleri 
ta§iyorlardi 267 . Bronz kiipe, Tiirges, paralan, iizerinde Arapca 
yazi bulunan bir para, kulplu bir kap, buluntular arasmda 
kayda deger eserlerdendi. 

Gene Sang yakmlannda bulunan ko§k'te de 36a iic kiiltur 
kati tesbit edilmi§ti: 1. Kat: Karahanh cagi (X-XII. asir;) 
2. Kat: Karluk cagi (VIII-IX. asir); 3. Kat: Gokturk veSogd 
cagi (V- VIII. asir). Bugun ancak 11 duvarmi bulabildigimiz 
bu kosk de bir tepe iizerine yapilnusfc »■. Duvarlarm birinde 270 

**» Bernstam, MlA, 14, s, 30; T. XIV, XV. 
284 Ayni eser, s. 38, T. VI, i- 3 ; IX, 1-5. 
3 « 5 Ayni eser, s. 37, T. X, 3; XVI, 6. 
2,8 Ayni eser, s. 31. 
a * 7 Aym eser, s. 38. 

248 Ayni eser, s. 38, T. VII, 1-3; IX, 1-5; Bernstam, Arheologifeskiy 
ogerk severnoy Kirgizii, s. 88. 
889 MlA, 14, T..VII, 1-3. 
**» Ayni eser, T. VII, 3. 



Swig 
buluntulan 



172 



ORTA ASYA 



Yakalig »ey« 

Kumifi 

buluntulan 



Sukulak'aa go- 
$ck« 



freskler bulunmustu 271 . Bu freskler iizerinde gercekten Dogu 
Tiirkistan san'atimn izierini gorebiliyoruz 272 Bulunan esjalar 
arasmda, ince bir §ekilde yapilmis, kap parcalan, bir cerag 
pargasi, iizerinde Buda ve Cennet ku§u resimleri bulunan 
aynalar vardi (bk. s. 190). 

Yakalig, Qu nehrinin sag tarafinda bulunan bir hoyiik 
iizerinde idi. Biiyiik bir di§ surla gevrilmis, ve iginde de bir i$ 
kale vardi 273 , Bu §ehir, daha ziyade Karluk cagma ait ozel- 
likler gosteriyordu. Bashca buluntular: VIII. asra ait Turge§ 
paralan , bronz bilezikler, tezyinatsiz kaplar, iki demir bicjak ye§im 
tasmdan iki toka ve Karluk $agina ait figiirlerdi 274 (bk. s. 298). 

Sukuluk yakinlarmda bulunan go^ebelere ait mezarlar, 
M.S. VI- VIII. asirlara ait ozellikler gosteriyorlardi 275 . Biraz 
iptidai bir karakter gosteren bu kaplardan bazilan 276 , Altay 
ve Yenisey'deki kaplara benziyorlar ve diger yandan da Bati 
Turkistan'da Tali-Barzu'daki Kusan cagi kaplanni hatirlati- 
yorlardi 277 . Altay ve Yenisey kiiltiirleri ile bag gosteren bashca 
Sukuluk eserleri bronz kayis, tokalan idi 278 . Diger yandan 
Borovogo golii buluntulanm hatirlatiyorlardi 279 (bk. s. 94). 
Sukuluk'daki igneli madeni eserler de 280 Altay eserlerine 90k 
benziyorlardi. Tone, kertigi kisimlari hayvan ba§i §eklinde 
yapilmis. iki yay kabzesi 281 , bir Qin aynasi 282 , VIII. asra ait 
bir Qin parasi 283 , bir Turge§ parasi ile bir ta§ nine onemli 
birer Turk cagi eserleri idiler. Ok uckuri ile uzengiler ***, Altay 
Turk kiiltiiruniin Yedi-Su'daki yayibfim gosteriyorlardi. 



871 Ayni eser, T. XI. 

2,8 Ayni eser, s. 42; Ark. orferk S%v. Kirgizii, s. 89, 95; SA, XI. 

87 » Ayni eser, T. VII, 5; IX, 6. 

■" Ayni eser, s. 55-58, T. Ill, 3; VI, 2-5; XVII, 4-6; XXVII, i. 

875 Ayni eser, s. 58. 

«• Ayni eser, s. 123-126, T. XLIV-XLIX. ^ 
477 Ayni eser, s. 123. 

278 Ayni eser, s. 124, T. XLIV. 

279 Ayni eser, s. 124. 

M8 Ayni eser, T. XLV, l, 7. 
281 Ayni eser, T. LVII, 1-3. 
888 Ayni eser, T. XLIX, 1. 
488 Ayni eser, s. 126. 
284 Ayni eser, XLVI, 1-5. 



- gOktUrkler 173 

Cu vadisindeki buluntulan yerlerine gore toplu olarak 
gozden geqirecek olursak, Kenbulun bilhassa Sogd Ossuari- 
umlar ve keramigi ile 285 Sang da Sogdlara ait eserlerin 
yaninda, gocebelere ait kazanlar ve diger kaplan ile kendilerini 
gosteriyorlardi 28 V Kant 'da, iglerinde atlar bulunan Tiirk 
mezarlanndaki at ko§umlan, bronz susler, Cin aynasi, cam ve 
boncuklarla yapilmis, bilezikler *", CuPda ise Uygur ve 
Karahanhlarm baskngiij devirlerine ait ve bilhassa Uygurlarm 
Budist an'anelerini devam ettiren freskler goriiliiyordu 288 . 
Oyle anlasdryor ki, VIII. asirdan itibaren gorulmege ba§layan 
Budist an'ane Uygurlarm yardimi ile XII: asra kadar devam 
etmisti. Sukuluk da Goktiirk caguun onemli bir buluntu yeri 
idi. Burada da Sang ve Kenbulun'da oldugu gibi Sogd kolo- 
nileri ekseriyette idi 289 . VIII, asirdan sonra Karluk kulturu 
Sogd kulturu ile kan§ik bir sekilde olarak gorulmege ba§la- 
mi§ti. Kara-Balti ve Aksu kenarlannda go^ebe Goktiirklere ait 
mezarlar da gdrulmustu. At ko§umlan ve bilhassa demirden 
yapilmis, bir egri kihc, tas nineler, cennet kusu motifleri, Taskent 
keramiklerine benzeyen canak comlekler onemli eserler ara- 
sinda idi 290 . 

KAZAKHSTAN VE TANRI DAGLARINDA, 
Y E R L E § i K HALKLARA AIT KALELER 

Isig-gol'un etrafinda bir 90k harabeler mevcuttu. Bu hara- 
beler uzerinde yapilan tetkikler ancak yeni olarak nesredil- 
mistir. Bu harabeleri tetkik eden bilginlere gore, Goktiirk 
cagma ait olmasi muhtemel kaleler, daha ziyade Giiney Fergana 
tipindeki kalelere benziyordu m . Isig-gol sehirlerinden Bars- 
han harabeleri bize Goktiirk ^agindaki tipik bir Sogd sehrini 
hatirlatmakta idi. Aym kategorideki sehirler arasmda Atbas, 

■*** Ayni eser, s. 87. ' 

284 Ayni eser, s. 89. 

487 Ayni eser, s. 91. 

*" Ayni eser, s. 92-93; MlA, 26, SA, IX. 

288 Ayni eser, s. 95. 

a»o Ayni eser, s'. 101. 

* B1 Bernstam, MlA, 26, s. 99. ; 



174 ORTA ASYA 

harabelerini de mtttalea edebiliriz 29a . Cumgal ve Tokuz 
Tarav harabelerinde de eski eserlere 50k rastlanmi§ti. Bu 
§ehirler, Karahanhlar devrine ait eserler de ihtiva etmekte idi- 
ler 293 . Goktiirk cagi ile ilgJli harabeleri birer birer gozden 
gegirelim: 

Cngeian k«i«i j sl g gol'iin dogu sahillerinde bulunan Cargelan harabeleri, 

300 m. uzunluk ve 250 m. genisHkte duvarlarla gevrilmis, bir 
kasaba idi. Ev yikmtilanmn arasinda sokaklann izlerine de 
rastlaniyordu. Burada yapilan hafriyatlar sirasinda ele ge^en 
eserler 90k c,e§itli devirlere ait idiler. En eski eserler, Isa'nm 
dogufu sualanna aitti. Daha sonraki eserler, Goktiirk ve 
Sogd'Iara ait keramiklerdi 294 . En ust kat ise Karluk ve Kara- 
hanh devri ile ilgili eserler ihtiva etmekte idiler. Bunlar ara- 
smda Timur devrine ait canak gomlekler -de goriiliiyordu. 

gamg.1 luini Isig-gol'iin dogusundaki daghk mmtikada, Kayirma adh 

yerin yakimnda bulunuyordu. Burasi da Cargelan gibi duvar- 
larla cevrilmi§ti. Cumgah ceviren duvarlann gevresi 800 m. 
kadardi. §ehir, esas itibarile X-XII. asir karakterini goster- 
mekte idi. Kazilarda yalmzca bazi keramik parcalanna rastlan- 
mi§ti. Bu keramikler daha ziyade Goktiirk devrinin Sogd 
karakterini ta§imakta ve Fergana eserlerine benzemekte 
idiler m . 

C*u»» k.i«i g u kale, jjg jJqj-j ko^gdjr. Cevresi 100 m. kadardi. Duvar- 

lann ko§elerinde ve orta kisimlarinda birer kule vardi. Aynca 
1 giris, kapismin iki yaninda da birer kule goriilmekte idi. Duvar- 
lann etrafi da kazilarak tahkim edilmi§ti. Bu duvarlann XrXlj. 
asirlarda yapilmis, olmasi 50k muhtemeldi. §ehir, herhalde 
daha once vardi. Kale, plan itibarile §irdakbeg kalesine 90k 
benziyordu. Burada da sistemli bir kazi yapilmadigmdan elde 
edilen eserler hakkmda bir bilgimiz yoktur 296 . 

Ketmen-Tiibe bdlgesinde, Nann nehrinin kolu, Kildi-su 
kenannda idi. Burasi digerlerine nazaran daha biiyiikce bir 

m Ayni eser, s. 100. 

*•' Ayni eser, ayni yer. 

•** Ayni eser, s. 98. 

*** Bernjtam, MlA, 26, s. 98, Res. 51, 3. 

**• Ayni eser, s. 98, Res. 51, 4. 



g6ktCrkler 175 

kale idi. Qevresi 800 m. kadafdi. Elde edilen kiiciik canak 
comlek parcalan daha ziyade Goktiirk cagi karakterini goster- 
mekte idxler. Aynca duvarlann yapihs, teknigi ve duvarlar 
iizerinde pek ^ok kulenin bulunusu da, bu kalenin VI-VII. 
asirlar arasmda yapilmis, bir eser olmasi ihtimalini kuwetlen- 
dirmekte idi. Kalenin Fergana kalelerine benzemesi sebebile 
bu ihtimal daha da kuvvetlenmektedir 29 V 

Burasma Kosoy kurgan da denir. Meshur Manas destam Alfca * k " fe * i 
da bu kale ile ilgili idi. §ehir, ic ve dis, olmak iizere iki kisimdan 
meydana gelmi|ti. Ic kale, 250 ile 280 m. cevresindeki duvar- 
larla cevrilmi§ bir dortgen §eklinde idi. Kalenin yapihs, tarzi, 
VIII-IX. asirlardaki Sogd kalelerini andinyordu. Kale sonra- 
dan Timur devrine kadar meskiin olarak kalmisti. Kapimn on 
kismi, duvarm bir devami ile tic. taraftan kapatilmis, ve bir 
tarafi da acik birakilmi$ti. Bu tip ka pilar a VIII-X. asirlarda, 
bilhassa Semireci bolgesinde rastlamaktayiz. Burada Timuri- 
ler devrine ait keramikler de ele gecmisti^ 98 . 

XVIII. asra kadar meskun olan bu kaleye Kocungarbas,i Si***-*** i-^ 
da denirdi. Dortgen seklinde olan kalenin kosderinde kuleler 
vardi. Aynca duvarlann kenarlarmda istinat duvarlan ve burg- 
lar da gorulmekte idi. Kalenin iki kapxsi vardi 299 . Bu kalenin 
guneyinde de X-XII. asirlara ait Turtkul kalesi bulunmakta 
idi. Daha giineydeki tepelerde ise VI-VIII. asirlara ait Fergana ^ 

tipinde eserler ele gecmi§ti. Bu kale §ekil bakirrundan V-VII. 
asir Fergana kalelerine 90k benziyordu. Tann daglan ile Orta 
Asya'da ise bu tip kaleler ancak X-XII. asirlarda goriilmege 
baflar 300 . §ehrin yakinmdan meshur ipek yolu gecmekte idi. 

Kiiciik bir su kenannda ve giizel bir ovada bulunan bu M * ttkeMi k • , «■ , 
kale, sekil ve estetik bakimmdan bu bolgenin en giizel kalesi 
idi 301 . Yanyana yapilmis, kiiciik burclarla meydana gelen 

29 ' Aym eser, s. 98-99, Res. 51, 2. 

±M N. Pantusov, lAK, IV; Barthold, Oferk, Frunze, 1943; Bern- 
stam, Arhitektur, X, M. 1950; MlA, 26, s. 100-103, Res, 52-53. 

»»» Bernstam, MlA, 26, s. 103-107, Res. 54-55. 

soo Aym eser, s. 107; bu kale icin aynca bk. G. I.Patzevic, Vestnik 
AN Kaz, 4, 49, 1949; T. K. Basenov, Izv. AN Kaz., 80, 1950. 

401 Bernstam, MlA, 26, s. 112, Res. 56-59; Arhitektura Resp. Sred. 
Azii, M., 1951; Zasipkin, Arhitektur, s. 33; Voronina, Priemu stroitestva, 
KSllMK, 28, s. 104, Res. 286. 



176 ORTA ASYA 

surlar, aslen bir Sogd eseri olan Rabat-i Melik surlari ile Harezm 
kalesine 50k benzemekte idiler. Burada VI- VIII. asirlara ait 
ganak ve <jomlek pargalan da bulunmu§tu. Bu surlarin Goktiirk 
gaginda da mevcut olmasi 50k muhtemeldi 302 . 

Yukandaki izahatimizdan bir netice gikaracak olursak 
diyebiliriz ki Goktiirk devleti Orta Asya'da hiikUmran olurken, 
Isig - gol ve Tann daglan etrafinda da birgok meskuri ve miis- 
tahkem yerler vardi. Goktiirkler Fergana ve Altay bolgesi ile 
siki temas halinde idiler. 

Kazakistan, Goktiirk devletinin bati kisimlariru te§kil 
ediyordu. Bu sebeple Goktiirk gagma ait Kazakistan buluntu- 
lan, Altay daglan kiiltiirleri ile 50k yakin miinasebetler goste- 
riyorlardi. Diger yandan Ural ve Giiney Rusya kiiltiirleri ile 
Kazakistan' kiiltiirii arasmda benzerlikleri de agik olarak mii- 
§ahede edebiliyoruz. .VI- VI I. asirlarda bu bolgede kuwetli 
Iran tesirleri de gdriilmege ba^lar 303 . Iran tesirlerinin yanmda, 
Bati ve Dogu Turkistan'daki Budist san'ati da bu bolgeye 
kuwetli tesirler yapmaktan geriye kalmarmsU 304 . Buluntular^ 
90k daguukti 305 . Dogu Kazakistan'daki Kara-Oba buluntu- 
lan bu bolgenin V-VIII. asra ait en onemli bir buluntu yerini 
teskil ediyordu 30S . 

6. Fergana ve Bati Tiirkistan kiiltiir <f evresi 

A. N. Bernjtam, MtA, 26, s. 95; Istoriko-kulturnoe prosloe Severnoy 
Kirgizii, Frunze, 1943; Sogditsaya kolonizatsiya Talasskqy Doline, Alma-Ata 
1941; Arheologifeskiy ocerk Severnoy Kirgizii, Frunze 1941; Pamyatniki siarim 
Talasskoy Dolini, Alma-Ata, 1941; Drevnyaya Fergana, KSllMK, 21; VDl 
4, 1948; N. Bryanov, O sUdah drevnego goroda Kasan i Ferganskoy oblastt, 
Protokoh TKLA, 1898-1899, s. 146 v.d.; E. Chavannes, Documents sur 
Us Tou-kiue Occidentaux, s. 148 v.d.; D. D. Bukini^, Kanah drevnego Termeza, 
Trudi Akad. Nauk Uzb. SSR, III, 1, Tajkent, 1945, s. 194; V. F. Gaydu- 
kevis, Rabott Farhadskoy arh. Ekspeditsii v Uzbekistan* ;' v 1943-1944, KSllMK, 
XIV, 1947, s. 0108 v.d.; Ya. G. Gulyamov, Otget o rabote tretego otryada BoU 

308 Bernjtam, MlA, 26, s. 112 v.d.; KSllMK, 13, s. no v.d. 
*°* Vo$inina, SA, 17, s. 183 v.d. 
804 Ageeva, KSllMK, 28, s. 86-88. 

** Qernigov, KSllMK, XLVIII^ 1952, s. 81-92; Dahjleyger, 
VI, 1952, s. 146 v.d.; Sahmatov, VANKaz., 1, 1952, s. 90-101. 
■*• Sinitzin, KSllMK, XLV, 1952, s. 71-73. 



GOKTURKLER 177 

$ogo Ferganskogo-Kanala, Trudi I AN Uzb. SSR., IV, 195 1, Tajkent, s. 103; 
Istariya orojeniya Horezma, Tajkent, 1949, s. 16 v.d.; B. A. Latinin, Voprosi 
istorii irrigatsii drevney Fergam, KSltMK, 64, 1956, s. 23; N. §erbina- 
Kramarenko, Po Musulmamkim svyatinyam Sredney Azii, Spravo^naya 
Knijka Samarkandskoy oblasti, IV, s. 49; Terenojkin, Izvestiya Uzb. 
FAN, 9, 1940; S. P. Tolstov, Po sledam drevne Horezmiyskoy tsivilizatsii, 
M.-L., 1948, s. 122 v.d.; M. E. Voronets, Kamennoe izobrajenie zmey iz Kis- 
laka Ferganskoy oblasti, KSllMK, 61, 1956, s. 48-55; Yu. A. Zadnep- 
rovskiy, Ob etnigeskom Sostave naseleniya drevney Fergana, KSllMK, 61, 1956, 
s. 39-44. 

Biiyiik Hun devletinin kurulu§undan sonra Tann dag- 
larindan Fergana'ya dogru biiyiik akmlar olmu§tu. Bu yeni 
gelen kavimlerin ba§larmda Yiie-ci'ler ve Wu-sun'lar vardi. 
Isa'mn dogu§u siralannda ise, Biiyiik Hun devletinin parcalan- 
masi sebebile meydana gelen Hun gocleri Orta Asya kiiltiir- 
lerinin birbirlerine kan§masma sebep oldular. Tann daglann- 
daki Arpa ve Con- Alay kiiltiirlerine muvazi olarak Fergana'da 
Isfare, §irin-Cay ve Ta§kerit ovasmda da Kavunci ktiltiir- 
leri bulunuyordu. Tann daglarmm bu $aga ait kiiltiirlerinin 
canak ve comlek nev'ileri Fergana eserlerme cok benzemekte 
idiler 307 . Hiilasa olarak diyebiliriz ki Hun cagindaki Tann 
daglan, Fergana'da yeni bir kiiltiiriin dogu§unda miiessir bir 
rol oynami§ti 308 (bk. Lev. 13,1). 

Goktiirk (jagindan az ewel; Fergana dolaylannda cok f*"**""'"" 
miktarda atli gocebeler bulunuyordu. Yerle§ik hayati gocebelige 
tercih eden bu kitieler yava§ yava§ yerle§mege ve ziraatci olmaga 
ba§larm§lardi. §altak , Cigircik, Gulca gibi buluntular bu 
ziraatgilann kiilturleri hakkmda bize fikir vermektedirler 309 . 
Fergana'nin yerli halkmin Tiirk asildan olmasi muhtemel degil- 
di. Cin kaynaklanndan edindigimiz bilgilere gore, aslen ziraatci 
ve tiiccar olan bir sekene idiler. 

Bu bolge M.s. 659 senesine kadar Ku§an kultiirunii biiyiik 
bir itina ile muhafaza etmi§ti. 659 senesinden sonra Orta Asyali 
atli gocebelerin -yani Goktiirklerin- kiilturu yavas, yavas, goriin- 
mege ba§ladi. Cigircik, Yassikugart kiilturleri, Goktiirk 



307 



Bernjtam, MlA, 26, s. 95. 

308 Bernjtam, Kenkolskiy mogilnik, L., 1950; MlA, 26, s. 95 v.d. 

309 Bernjtam, MlA, 26, s. 95. 



Oria Asja, 12 



ORTA ASYA 




CXDG7P 




Levha 17 — Goktiirk $agina ait Altay, Tann daglan ve Fergana 
buluntulan: 1. Fergana'da Kasan jehrinde ele gegen Tiirk tipi kaplar 
ye Tann daglanndaki Alami§ik buluntulan; 2. Tann daglannda iki kale; 

3. Manakeldi kalesi. 



liirk ;*gi me- 
urUri 



GOKTURKLER 179 

devrindeki go^ebelere ait onemli kultiir merkezleri idi. Artik 
VIII. asirda, kaynaklarda Turk$e adlar ta§iyan prenslere de 
rasthyabilmekteyiz Fergana hakiki olarak ancak bu tarihten 
sonra Turkle§mege ba§lami§ti. 

Goktiirk hakimiyetinde bulunan Fergana'daki harabelerin *^*™^* ^* k ' 
tetkikini de konumuzun iginde goriiyoruz. Goktiirk gagina ait 
ilk buluntular, Fergana ovasmda Ciling-Say ve Cuka-Tepe kur- 
ganlannda ele ge$mi§ti 310 . Bu eserler 3U , Goktiirk hakimiyetinin 
bas.langicma ait isaretler olarak kabul edilmisjerdi. Hatta 
arkeologlar bu buluntulara Ku§an-Turk adini bile ver- 
mi§lerdi 312 . 

Orta Asya kultiiru ile kat'i benzerlikler gosteren diger 
kurganlar da Ungar ve Karavan bolgelerinde goruliiyor- 
lardi 313 . Rus bilgini Bern§tam bu mezarlan Tiirklerin Fer- 
gana'yi ilk olarak zaptecU§lerinin bir i§areti olarak kabul etmi§ 
ve hatta bu mezarlardaki oliilerin Tiirk olduklanni bile ileri 
siirmu§tu 3W . Tiirk tarihi lehine olsa dahi bu nazariyeyi ihtiyatla 
karsdamahyiz, Diger Fergana mezarlanna nazaran kiigiik 
boyda olan bu kurganlar, Sogd ve Karluk keramiklerine 
benzer eserler ihtiva etraekte idiler. Bu eserler VI. ve VII. 
asra aittiler. 

Qatkal buluntulari (s. 322) artik bol miktarda Orta Asya ve 
Talas kiiltiirlerini kendinde toplamakta ve Goktiirklerden sonra 
Fergana'daki Tiirges, hakimiyetini bize hatirlatmakta idi 315 . 
VIII. asnn birinci yansinda Arap istitdsi Fergana'nin Tiirkle§- 
mesini biisbiitiin tacil etti. 

FERGANA 'DA GOKT U R K g A 6 I HARABELERI 

Ipek yolunun iizerinde bulunan Fergana, eskiden beri 
onemli bir ticaret merkezi idi. Bundan baska tabii zenginlikleri 
ve miinbit topragi sayesinde koynunda yasayan in§anlara daima 

310 Bernjtam, MlA, 26, s. 348 v.d. 

311 Berngtam, aym eser, ris. 104a- 1 04b. 
3la Aym esef, s. 249. 

313 Bern; tarn, MlA, 26, s. 230-232. 

314 Ayni eser, s. 232. 

315 Ayni eser, s. 232. 



i8o 



ORTA ASYA 



Ahatket 
harafccleri 



Kfain «ebti 
huakeleri 



refah vermisti, Bu sebeple bugiinkii Fergana harabelerle dolu- 
dur. Burada Goktiirk cagi ile ilgili Fergana'mn eski §ehir ve 
koylerini siralamaga ^aksacagiz: 

Sirderya'nm 30 km. a§agisinda Nemangan ile Gul- 
Ki§lak mevkilerinin arasmda idi. 280 m. en ve boyundaki 
duvarlarla gevrilmisti 3l6 . Di§ kalenin ko§esinde bir de ic kale 
gorulmekte idi. Burada elde edilen buluntular bashca iki devir 




Levha 18 — Goktiirk gagina ait Tanri daglan eserleri. 

icinde miitalea edilebilirler: 1 . Goktiirk $agi eserleri; 2. XI-XII. 
asirlara ait Turk-Islam gagi eserleri. Goktiirk £agi buluntulan 
yalnizca ganak ve comlek pargalanndan miite§ekkildi. Yandan 
kulplu ganaklar, fincanlar ve bir de kulplu giiveglerden ibaref 
olan eserler, Goktiirklerle oldugu kadar Samanogullan ve 
Karahanhlarla da ilgili idi. 

Kasan sehrinin bulundugu M u g-T e p e 'yi kazan arkeolog- 
lar 317 , tepenin alt katim Ku§anlara, orta katmi Goktiirk- 
lere Zl * ve iist katim da Islam ve Turk devletlerine ait kultiirler 
olarak kabul etmi§lerdi 319 . Goktiirk devrine tesadiif eden 
Kasan keramigi umumiyetle basik ve iki kulplu canak veya 
giiveglerdi. Bunlardan baska uzun boyunlu ve kulplu testilere 

81 * Rapor igin bk. "Bern§tam, MlA, 26, s. 23a. 

» 17 N. Bryanov, Osladah, Protokoli TKLA, 1898. 1899, s. 146. 

818 Bernjtam, MlA, 26, s. 232-234; Drevnyaya Fergana, KSllMK, 21; 
VDl, 4, 14-48. 

319 N. §erbina-K.ramarenko, Spravo(naya knijka Samarkandskoy 
oblasti, IV, s. 49; Bernjtam, MlA, 26, s, 233 v.d. 



GOKTURKLER 181 

de rastlanmisti. Bu tip testiler, Yedisu ve §a$ kultiirlerinde, 
daha ziyade Goktiirkve Karluk kulturlerinin ozd eserlerine 
benziyorlardi. Kasan §ehri, kervan yolu iizerinde bulunmasi 
sebebile uzun zaman ehemmiyetini kaybetmemi§ ve Goktiirk 
hakimiyetinin hatiralarim bize kadar nakledebilmi§ti 32 °. 

Rizil-Yar, Mungak-Tepe, Kul-Tepe v.s.de bulunan eski 
kanal izlerinden, Fergana'nm VI-VIII. asirlar arasmda sistemli 
bir sekilde sulanrms, oldugunu goriiyoruz 321 . Bilhassa Fergana 
kanah kazihrken, eski halkm Eergana'yi sulamak i^in ne kadar 
giizel dusundiikleri hayretle gorMmiistii 322 . Esasen Harezm, 
Peneikent ve Fergana'daki sulama sistemleri arasmda bviyiik 
bir benzerlik de vardi 323 . 

PENCiKENT 

A. M. Belenitskiy, O Pyancikentskih Hramah, KStlMK, XLV, 1952; 
O nekotonh Cyujetah Pyancikentskoy jivopts, KSllMK, 61, 1956, s. 56; Raskopki 
Sogdiyskih hratnov v 1948-1950, Ml A, 37, s. 9-57; Nahodka Jeleznogo klyuca v 
Pyancikenta, KSllMK, 29, 194& *• 100-104; Raskopki zdaniya na Sahristane 
Pyancikenta, MtA, 15, 1950; KSllMK, 55, J954J I- B. Bentovi?, Pleteme 
izdeliya iz raskopok na gore Mug, KSllMK, 61, 1956, s. 65-69; V. R. Cey- 
litko, Ossuarii, "Stalinskaya modolej", Stalinabad, 5 (571), 1946; M. M. 
Dyakonov, Arheologiya Sredney Azii, Vestnik AN, L., 8, 1948; V. V. Ginz- 
burg, Materiah k kraniologii Sogda, MlA, 37, s. 157-167; Pervte antropologi- 
ceskie materiah k problem etnogeneza Baktrii, Trudi Sogd.-Tac. Eksp., I, MlA, 
15. 1950; R- Girjman, Raskopki Frantsuskoy arheologiceskoy delegatsii Fergane, 
KStlMK, XIII, 1946, s. 14 v.d.; G. V. Grigoryev, K voprosu hudojest- 
vennom remesle domusulmanskogo Sogda, KSllMK, XII, 1946, s. 94 v.d.; B. A. 
Litvinskiy, KSllMK, 64, 1956, s. 74; E. M. Pe?ereva, Goncarnoe proiz- 
vodtsvo gormh Tacikov, tzvestiya Sredneasiatsk. geogr. ob§estva, 19, Tajkent 
1929; Poezdka k Gornim Tacikam, KSlE, IH, 1947; A. A. Potapov, Relefe 
drevney Sogdiam kak istoriceskih istocnik, VDl, i93 8 > 2 > s - 128 v.d.; G. A. Pu- 
$enkova, ElemeriU Sogdiyskoy arhitektun na Sredneasiatskih lerrakotah, Materiah 
po arh. Uzbekistana, II, Ta§kent, 1950, s. 11; O. I. Smirnova, Month 
drevnego Pyancikenta, KStlMK, 55. 1954, »• 48 v.d.; Moneit gorodisa Pyan- 

380 Tostov, Pa sledam, s. 122. 

» l Kasan'm tarihi i$in bk. E. Chavannes, Documents, s. 148 v.d.; 
W. Barthold, Turkestan, II, s. 163. 

838 B. A. Latinin, Voprost, KStlMK, 64, s. 23; A. Yu. Yakubovski, 
Jivopts Drevnego Pyancikenta, S. 14. 

«» Bukini9, TANUzb., IV, s. 194; Gaydukevi?, KSllMK, 14, 
s. 108, v.d.; Gulyamov, TANUzb., IV, s. 103. 



Fergana'** 



i8a ORTA ASYA 

cikenta, Kratkie obsaya harakteristika, KSllMK, 66, 1956, s, 93-99; Sog- 
diyskie moneh, kak noviy istocnik dlya istorii Azii, SV, VI, s. 366 v.d.; B. Ya 
Staviskiy, O. G. Bolsakov, E. A. Moncadskaya, Piyancikentskoy nekropol, 
MlA, 37, s. 64-98; B. Staviskiy, hsledovaniye Mazdeistkogo Nekropol drevnego 
Piyancikenta, Soobseniya Tacikskogo FAN SSR, XIX, Stalinabad, 1949, s. 38 
v.d. ; Raskopki jiloy basni v Kuhendize Pyancikentskogo vladetelyd, Trudi Sogd.- 
Tac. Eksp., I, MlA, 15, 1950; dvuh pamyatnikah Sogdiyskogo izobrazitelnogo 
iskusstva, KStlMK, 61, 1956, s. 63-64; Raskopki jilogo zdaniya na Sahristane 
drevnego Pyancikenta v 1950, MlA, 37, s. 59-64; A. I. Terenojkin, Raskopki 
v. Kuhendize Pyancikenta, MlA, 15, 1950; I. B. Ventovic, Keramika Pyan- 
cikenta, MlA, 37, s. 133-135; N. t. Veselovskiy, Ese ob ossuariyah, ZVO, 
XVII, 1906; V. L. Voronina, Priemu stroitelnoy doarabskogo perioda v Sredney 
Azii, KSllMK, 28, 1949, s. 103 v.d.; Izuceniya arhitekturi drevnego Pyancikenta, 
Trudi Sogd.-Tac. Eksp., I, MlA, 15, 1950; Drevnyaya storitelnaya tehnika 
Sredney Azii, Sb. "Arhitekturnoe nasledstvo", 3, 1953, s. 18 v.d.; Reznoe 
derevo Zarafsanskoy dolinu, Trudi Sogd.-Tac. Eksp., I, MlA, 15, 1950; V. L. 
Vyatkin, Gorodise Afrasiyab, Taskent, 1928, s. 37; A, Yu. Yakubosvkiy, 
Sogdiyskaya ekspeditsiya, KSllMK, 21, 1947; Jivopis drevnego Pyancikenta, 
Soobs. Tac. FAN, 20, 1948; Raboti STAE a 1947 g., KSllMK, 28, 1949; 
Itogi rabot Sogdiysko-Tacikskoy arheologiceskoy ekspeditsii v 1946-1947 gg., MlA, 
15, 1950; Jivopis drevnego Pyancikenta, Izv. AN, Ser. ist. i filoz., 1950, 7, 
Nr. 5; Drevniy Pyancikent, Sbornik "po sledam drevnih kultur", M., 1951; 
Glavnie voprost izuceniya istorii razvitiya gorodov Sredney Azii, Trudi Tac. FAN, 
29, I95 1 - 

Gokturk devletinde Sogdlularm ne derece niifuz sahipleri 
olduklarim yeri geldikge soylemi§tik. Turk kulturiiniin anla- 
§ilmasmda §uphesiz ki Sogd kiilturu bize birinci derecede 
yardimci olacaktir. Sogdlular biitiin Orta Asya §ehirlerine 
yayilmi§ ve oralarda yerle§mi§lerdi 924 . Fakat Pencikent'te 
bulunan iskeletler, bize burada oturan halkin tamamen Iranh 
olduklarim gostermektedir 325 . Pencikent'te mabet duvarlannda 
bulunan freskler, bize bu bolgenin kultur bakirrundan henuz 
daha Afganistan ve Orta Asya'nm kuwetli tesirlerinden kurtu- 
lamami§ oldugunu izah etmektedirler 326 . Pencikent nekropolti 
Ossuarium'larla dolu idi. Bir Iran mezhebine gore, oliilerin etleri 
kemiklerinden siynhr ve bu etsiz kemikler topraktan yapxlrm§ 
kaplar igine konurdu. Din tarihinde, bu kaplara Ossuarium 

824 Bu sehirler icin bk. Yakubovski, Trudi Tac. FAN, 29, 1951. 
* 85 Ginzburg, MlA, 37, s. 157-167; Trudi Sogd.-Tac. Eksp., I, 
MlA, 15, 1950. 

* w Staviski, KSllMK, 61, 1956, s. 63-64. 



GOKTORKLER 183 

denmektedir. Pencikent Ossuariumlan 327 bilhassa Orta 
Asya'da Yedi-Su §ehirlerinde bulunan Sogd ossuariumlan ile 
biiytik bir yakmhk gostermekte idiler. 

1948-49 senelerinde bulunan bir Pencikent mabedinin 
duvarlan fresklerle siislenmisti. Bu fresklerin, M.s. VII-VIII. 
asirlara ait olmasi 90k muhtemeldi 328 . Mabette bol miktarda 
ele gegen giviler, ka§ik ve kiipeler Pencikent kiilturii hak- 
kmda bize daha agik bilgiler verebilmistir 329 . Mimari 
teknigi bakimindan Pencikent'de, bilhassa Goktiirk cagmda, 
sivri kemerin 90k yaydmis, oldugunu gormekteyiz 330 . Evlerin 
tavanlari sivri kemerli tonozlarla kaplannu^ti 331 . Askeri 
mimari bakimindan Pencikent'i, Horasan'da Kum-Tepe, Ha- 
rezm'de Angka-Kale ve Kubadiye'nin III. kati ile mukayese 
edebiliriz 33a . Pencikent'teki bircok evlerin yiiksek kuleler 
§eklinde yapildiklan da gorulmektedir 333 . Bu evlerin askeri 
maksadlarla yapilmis. olmasi da 50k muhtemeldi. 

Pencikent keramikleri ba§hca iki tipe ayrilabilirler: 
1. Elde yapilan; 2. Qarkta yapilan comlekler. Qarkta yapilan 
kaplarda ekseriya di§ ve balik sirti. tezyinati bulunmakta idi 33t . 
Butip kupve comleklere Tali-Barzu, Kafir-Kale ve Ak-Tepe'de 
rastlamaktayiz 335 . Bunlardan ba§ka Pencikent'te bulunan 
anahtarlar 336 , agac eserler 337 ve paralar 338 da epey bir yekun 
tutarlardi. 

827 Staviski, MlA, 37, s. 64 v.d.; Puga9enkova, MAUzb., s. 11; 
Veselovski, ZVO, 17, 1906. 

948 Belenitskiy, KSllMK, XLV, 1952; Voronina, Trudi S.-Tac. 
eksp, I, MlA, 15, 1950. 

"• Belenitskiy, MlA, 37, s. 9-57; Girsman, KSllMK s i3, s. 14 v.d. 

330 Staviski, MlA, 37, s. 59-64. 

331 Aym eser, ayni yer; Voronina, KSllMK, 28, s. 103. 

332 Litvinskiy, KSllMK, 64, s. 74; Voronina, Sb. Arh., 3, 1953, 
s. 18 v.d. 

333 Staviski, MlA, 15. 

334 Pesereva, KStE, 3, 1947; Ventovic, MlA, 37, s. 133 v.d. 

3*5 Vyatkin, Gorod. Afrasiyab, s. 37; Kronoloji icin bk. Smirnova, 

SV, 6, s. 366. 

338 Belenitskiy, KSllMK, 29. 

337 Voronina, MlA, 15. 

838 KSllMK, 66, s. 93 v.d. 



184 ORTA ASYA 

Pencikent'te bulunmus V-VI. asirlara ait at gemleri, 
Yedi-Su ve Giiney Sibirya eserlerinin kuwetli tesirlerini tasi- 
yorlardi 339 . Oraklar ve diger ziraat aletJeri ise yerli bir ozellik 
gosteriyorlardi 34 °. Oyle anlasohyor ki Pencikent, Orta Asya'daki 
ath gocebelerin at kiiltiiriinden 50k miiteessir olmustu. Siis 
esyalarmdan kiiciik cmgiraklar, daha ziyade Cu vadisinde 
bulunmus eserlerle benzerlik gosteriyorlardi 341 . Kristal piritler 
ise bize Pazink buluntularmi hatirlatmaktadirlar 342 . Buluntu- 
lar arasmda agactan ve kemikten yapdmi§ eserlere de rastla- 
myordu. Bilhassa kemik yay parcalari, Orta Asya kiiltiir tarihi 
bakimmdan 50k onemli eserlerdi 343 . Taslardan pyulmus eser 
ve siisler, daha ziyade Guney kiiltiirlerinin, Afganistan'in tesir- 
ierini tasiyorlardi 344 . Afganistan'daki §otora ve Begram eserleri 
ile mukayese edilebilirler. Rus arkeologu A. M. Belenitskiy'in 
buldugu 2. mabedin duvarlanndaki fresk tasvirleri, daha 
ziyade Iran'daki Siyaviis, efsanesi ile mukayese edilir 345 . Bu 
fikirlerin hepsinde bir gercek payi olmakla beraber bu tasvir- 
lerin daha ziyade Budist ikonografisinin Bati Tiirkistan'daki 
bir devami oldugu unutulmamahdir. Dogu Tiirkistan'daki 
Budist sahneler, Pencikent'te Iran an'anesi ile meczedilmistir. 

Pencikent'te bulunan Sogd paralan da Orta Asya tarihi 
tetkiklerinde onemli bir yer tutar. Bashca Sogd sikkeleri sun- 
lardi: Ihsid §ispir, Vah§uman (M.s. 650/655-696), Takaspadak 
(696-698), Tarhun (7oo?-7io), Gurek (710-737), Turgar veya 
Turgag, Amogyan'a 346 ait paralar. Semerkand'da basdrrus 
Arap paralan ise H. 143 (M. 760-61), H. 144 (761-762), 
H. 148 (765-766), H. 151 ve H. 153 tarihli idiler 347 . Aynca 

389 Belenitskiy, KStlMK, 55, 1954, s. 36, r. 4-27. 

340 Ayni eser, r. 4-1, 9, 10. - ■ 

341 Ayni eser, r. 5-1, 4; s. 38. 
318 Ayni eser, s. 38. 

343 Ayni eser, r. 6-4. 

314 Ayni eser, s. 46. 

346 M. M. Dyakonov, Obraz Syaviija v Sredney Aziatskoy mifologii, 
KStlMK, XL, 1 95 1, s. 34-44- 

3 *« O. I. Smirnova, KSllMK, 66, 1956, s. 94; KStlMK, 60, 1955, 
s - 97-98; KStlMK, 55, 1954, s. 51. 

S4 ' O. 1. Smirnova, KStlMK, 66, 1956, s. 97; KSllMK, 60, 1955, 
s. 103-106, 



GOKTURKLER 185 

Qin'de Kuzey Chou devletine ait (M.s. 557-58) bir para ile 
(459-484), tarihlerine ait bir EftaUt dirhemi ele gesrrusti 348 . 
Bazi Sogd paralannda ^ekik gozlii veya Mongoloid insan 
tipleri de goriiliiyordu 349 . 

bati turkistan jehIrleri hakkinda 
t a h l i l i b i bl iyog r a f y a 

Usrusana'nin VII-X. asuiar arasindaki tarihi ve buluntulari icin bk. 
N. Negmatov, Usrusana v VII-X. vv., M.-.L., 1952; Etno-antropolojik 
durumu icin bk. N. N. Negmatov, K voprosu oh etnifeskoy prinadUjmsti nasele- 
niya Usrusane, KSllMK, 61, 1956, s. 39-38; buluntular icin bk- O. 1. Smir- 
nov, Arheologifeskie razvedki v Usrusane v /050 g., MlA, 37, s. 189-230. 

Merv keramigi ve testi fmnlan icin bkl V. Sarianidi, Keramifeskie 
pefi gorodis drevnego Merva, iz rabot Yu TAKE /050 goda, Sb. studenceskih rabot 
Sredneaziatskogo Gos. Un-ta, 5, 1953, s. 168-188, 18 resim; (VI-XII. 
asirlara ait); IV-XV. asirda Merv mimarisi: Z. A. Alhomova, Polevoy 
otfet VIII otryada YuTAKEpo izufemyu rabala gorodisa Starogo Merva, TYuTAKE 
2, 1951, s. 404-412. 

Barahsa'daki eski raabed duvarlannda da duvar fresklerine rastlan- 
'misti, Umumi olarak bk. V. A. §iskin, Barahsa, ZV, 11, 1950, s. 1 17-128. 
Buluntular daha ziyade IV-VI. ve VIII-XI. asirlara ait idiler. 

Taht-i Kuwad ve Kubadiye harabeleri icin bk. . N.D. Logofet, Na 
granitsah Sredney Azii, III, SPb., 1909, s. 51; V. I. Masalski, Turkestanskiy 
bray, Rossiya, XIX, SPb., 1914,3. 736 v.d.; M. M. Dyakonov, Arheologi- 
feskie raboti v Nijnem tefenii reki Kafimigana (Kobadian), MlA, 37, s. 253-293; 
A. P. Kolpakov, Iz nedavnego proslogo Kubadiana, MlA, 37, s. 302-306. 
Kubadiye daha ziyade Hun cagina ait bir merkezdi. Son katlan Goktiirk 
cagmin baslangicina tesaduf eder. 

Ayvaca harabeleri icin bk. B. P. Denike, Ekspeditsiya Muzeya Vostofmh 
Kultur v Termez, Sb. "Kultura Vostoka", I, M., 1927, s. 18 v.d. Vahsa hara- 
beleri: A. M. Belenitskiy, Otfet raboti Vahskogo otryada v 1947 g., s. 14 v.d.; 
A. M. Belenitskiy, Otfet rabote Vahsskogo otryada v 1946, MlA, 15, 1950; 
Otfet rabote Vahsskogo otr. v 1947, MlA, I, 15, 1950; Drevniy gorod, K. Taci- 
kistana, 118, 5152, 1947. 

Zeref§an ovasinin toponomisi icin bk. O. t. Smirnova, Voprosu istori- 
feskoy topografii i Toponimikimhugo Z tre f$ ana > Trudi Sogd. Tac. Arh. Eksp., 
MlA, 15, 1950; Arkeolojik durumu icin: Arheologifeskiy razvedki basseyna 
Zerefsana v 1947 g., Trudi Sogd.-Tac. Arh. Eksp., I, MlA, 15, 1950, s. 47 v.d. ; 
MlA, 37, s. 168-188. 

Diger buluntular: N. 1. Pokotillo, Putesestuie v ^enfra/noya t Vostoftmyu 
Buharu, Izv. RGO, 25, SPb., 1889; V. 1. Lipskiy, Gornaya Bvhara, SPb., 
1903, I, s. 308; Sbornik geogr. Topogr. i statistic Mater, po Azii, VII, 

•" KSllMK, 66, s. 99. 

M » KSllMK, 55, 1954, s, 50, r. 12-4. 



186 ORTA ASYA 

SPb., 1894; G. Bonvalot, Du Caucase aux Indes a tracers le Pamir, Paris, 
1889, s. 198 v.d.; Biskent harabeleri icin bk. MtA, 15, 1950, s. 146 v.d. 
Hisar harabelerinin mimari bakimmdan tetkiki icin bk. L. S. Vreta- 
nitskiy, Arhitektumtye pamyatniki Gissara, MtA, 15, 1950. 

X. asirdan ewelki Huttal icin en onemli etiid: A. M. Belenistkiy, 
Istoriko geogrqfigeskiy ogerk Huttalya Srednevekovth vremen do X. v., Trudi Sogd.- 
Tac. Arh. Eksp., I, MtA, 15, 1950, 

Tali-Barzu'nun 5. ve 6. katlari, VI. ve VIII. asra ait rdi: T. V, Gri- 
goryev, Tali-Barzu kak pamyatnik do Musulmanskpgo Sogda, KSllMK, 13, 
1946, s. 150-152. 

Tacikistan sehirleri ve buluntulan icin bk. M. M. Dyakonov, 
Perspektivt arheologifeskogo izufeniya Tacikistana, Trudi Tac. FAN, SSR, 
29j 195 1 i Rabott TacikskoSogdiyskoy arheohgigeskoy ekspeditsii v 1946-1948, 
Soobseniya Tac. FAN, X, 1948; H. Field, Archaeological news, Russia, 
4JA, 55)2, April, 1951; R. N. Frye, Tarhun-Turhun and central Asian 
history, Harvard Journal of Asiatic Studies, 14, Nr. 1-2, 1951, s. 129 
v.d. ; Verdigi malzeme bakimmdan cok onemli, fakat neticeleri baki- 
mmdan ilmi bir krymet ta§imiyan antropolojik bir etiid: V. V. Ginz- 
burg, Antropologigeskie materiah k etnogenezu Tacikov, KSllMK, 61, 1956, 
s. 45 v.d.; A. V. Gurskiy, Naskalnie risunki v Gorno-Badahsanskoy avtonomoy 
oblasti, DAN, Tac, 3, 1952, s. 33-37, 8 resim; ttogi arheologiceskiy issledovaniy 
1946-1950 gg., Izv. AN, Ser. ist. i FU., 8, 1951, 1; ttogi, Arh. issl. 1949 g., 
Vestnik AN, 1950, 5, s. 98 v.d.; ttogi, Arh. issl. 1949 g., tzv. AN, 7, 1950, 
Nr. 3, s. 285 v.d.; C. I. Kaposina, Plenum LOllKM po Arheologii Sredney 
Azii, VDt, 1948, 4; A. P. Kolpakov, Arheologiceskie pamyatniki na Toge 
Tacikistana, Soobseniya Tac. FAN, I, 1947; B. N. Kastalskiy, tsloriko 
geogrqfifeskiy obzor Surhanskoy i §irabadskoy dolin, Vestnik irrigatsii, 1930, 3, 
s. 5 v.d. (Daha ziyade Amuderya kenarmdaki abideler hakkindadir). Orta 
cagda Tacikistan canak 5omlekciligi, ciniciligi ve tiirbeleri i?in bk. B. A. 
Litvinskiy, Novie materiah po arheologii Tacikistana, KSllMK, 55, 1954, 
s. 139 v.d.; N. G. Mallistkiy, Ucebnoe posobie po geogrqfii Tacikistana, Taskent- 
Semerkand, 1929, s. 149; N. Ya. Merpert, Nekotorie itogi polevih arh. issle- 
dovaniy v 1949 g., VDt, 1950, Nr. 2, s. 225; A. L. Mongayt, Obzor polevih 
issledovaniy, tlMK v 19447 g., VDt, 1948, Nr. 2, s. 159 v.d.; A. Monheit, 
Von den russischen Ausgrabungen im Jahre 1947, Historia, 1950, I, Baden; N. T. 
Nikolskay, Itogi rabot Sovetskih arheologov za U946-1950 gg., VDt, 195 1, 
Nr. 4, s. 223 v.d.; A. K. Pissarcik, Z. A. §irokova, Muzey arheologii i 
etnografii, tOON AN Tac, a, 1952, s. 121-132; A. A. Semenov, Pamyatniki 
Ariskoy kulturt v Sredney Azii, V, Knige "Tacikistan" Taskent, 1925, s. 143 v.d.; 
Materialnie pamyatniki Iranskoy kulturt v Sredney Azii, Stalinabad, 1945, s. 5 v.d. ; 
Sessiya OtF AN i Plenum tlMK AN za 1948, bk. KStlMK, 32, 1950, 
32, 1950, s. 9 v.d.; Sessiya OtF i plenum ttMK AN, za 1949; 1. I. SMO- 
licev, Arheologifeskie rabott v Dangare v 1942 g., tOON AN Tac, 2, 1952, 
s. 93-107; Sogdiysko-Tacik, arheolog. Eksp. I, M.-L., 1950 (MtA, 15); 
keza bk. MtA, 37; B. Ya. Staviskiy, Arheologiceskoe issledovanie Tacikistana, 



GOKTORKLER 187* 

VDl, 195a, i, s. 165 v.d.; Kinjalov, R. V., Izucenie drevnege mira v otdele 
Vostoka Gos. Ermitaja, VDl, 1952, Nr. 3 (Staviski'nin birinci etudiinde 50k 
genis bir bibliyografya vardir) ; S. P. Tolstov, Dostijeniya Sovetskoy arheologii, 
Sbornik, tOSVST AN, L., 1949, s. 763; A. D. Udaltsov, Arh. izufenie 
Vestnik AN, 1947, 5, s. 33; V. L. Voronina, Priemi storitelstnoy Tchniki 
doarabskogo perioda v Sredney Azii f KStlMK, 28, 1949; V. V. Vinkler, Osnov- 
nie arheologigeskie kollektsii respublikanskogo istoriko-kraeved(eskogo Muzeya Took- 
skoy SRlMK Tac, I, Arheologiya, 1952, s. 87-93, 4 -res. 



GOKTURKLER VE SO&D KULTURU 

W. Barthold, K voprosu ob assuariyah Turkistanskogo kraya, RKlSVA, 
8, 1908; Otfet katnandirovke v Turkestan, iRAlMK, 1922, II; Bernstajn, 
Sogdiyskaya kolonizatsiya Semiregya, KSllMK, VF, 19405 MlA, 26, s. 133-142; 
Izqbrajeme Sogdiytsa v koroplastike Quyskoy Dolini, KStlMK, XIX; A. M. 
Belcnitskiy, Do Musulmanskih kultah Sredney Azii, KStlMK, 28, 1949, 
s. 83-85 (Miislunianhktan onceki Orta Asya kiiltiiru hk.); A. Yu. Borisov, 
K Istolkovaniyu izobrajeniya na Biya-Naymanskih ossuariyah, Trudi otdela Vostoka, 
Ermanitaja, II, 1940, s. 46 v.d, (Orta Asya'da ossuarium ve heykelcikler hk.) ; 
V. Cepelev, Antiganaya stadiya v istorii iskusstva narodov, SSR, M.-L., 1941, 
s. 59 v.d.; G. V. Grigorycv, ^oroaztriyskoe kostehranilise v Kislake Frinkent 
pod Samarkandom, VDl, 1939, 2, s. 147 v.d. (Semerkand ossuariumlan hk.); 
TOVE, II, 1940; KSllMK, VI, 1940; KStlMK, XIII, 1946; .Otfet ob 
arheologigeskqy razvedki v Tangtyulskom rayone Uz SSR, v 1934 g., Taskent, 1935; 
O. M. Daltoti, The treasure of Oxus, s. 3 v.dd.; N. V. Dyakonova, Terra- 
kotovaya figurka Zahaka, TOVE, II; obraz Siyavusa v SredneasiaUkoy mifologii, 
KSIIMK, XL, 1951; A. A. Freyman, Dahrovannie Sogdiyskie dokumenti 
s gort Mug i Tacikistane, Dokladr gruppi vostokoved. Trudi IV. AN SSR, 
XVII, L., 1936, s. 160; Sogdiyskiy rukopisniy dokument, VDl, 1938, 2 (3), 
s. 34; A. Inan, Samanizm, Ankara 1954, s. 181 v.d.; K. Inostrantsiev, 
K istorii do Musulmanskqy kultun Sredney Azii, ZVO, XXIV, 1916; ZVO, 
101-114; A. Kalmukov, Otkritiya Kastalskogo "Biya-Naymanskie ossuarii", 
Krujka Liyubiteley Arheologii, g. XIII, s. 52 v.d.; B. N. Kastalskiy, 
Biya-Naymanskie ossuarii, Protokoh Turkestan, aym yer, s. 25 v.d.; T. N. 
Knipovic, KSllMK, XXVIII, 1949, s. 74 v.d.; V. 1. Pilyavskiy, Strt- 
sovie soorujeniya drevnego Merva, Nov. issled. po 1st. arhitekt. narodov, SSR, M., 
1947, res. 5-9; A. Potapov, Relyefi drevney Spgdiant istorigeskiy istocnik, VDt, 
2> 3> 1 938; G. A. Pugacenkova, ArhiUktura Sredneaziatskoy antipwsH, VDl, 
1 95 1, 4, Arhitekturnte Pamyatniki Nisi, Trudi YuTAKE, I, Ajkabad, 1949, 
s. 240 v.d.; EUmentt Sogdtyskqy arhitekturt na Sredneaziatskih terrakotah, Materiah 
po arheologii Uzbekistana, II, Taskent, 1950, s. 8 v.d.; K probleme voznik- 
novenie "$atrovtk MavzoUeu" Horasana, Materiah YuTAKE, I, Askabad, 
1949, s. 59 v.d.; G. K. Rudov, Voprosu o voorujeniya Sogda VII-VIII. w.\ 



i8 ( 8 ORTA ASYA 

SRlKM Tac, I, Arheologiya, 195a, s. 59-7«; B - Ya. Staviskiy, K voprosu 
ob ideologii do Musulmdnskogo Sogda, SRlKM Tac, I, Arh., 1952; O. I. Smir- 
nova, Materiah k svodnomu katalogu Sogdiyskih monet, EV, VI, 1952, s. 3-45; 
Sogdiyskie moneh iz raskopok v Pyancikenta, KSllMK, 28, 1949; N. V. Struve, 
Vosstanie v Margiane Pridarii, Material. YuTAKE, I, Ajkabad, 1949, s. 27; 
A. t. Terenojkin, KSllMK, 33, 1950, s. 152 v.d.; S. P. Tolstov, Ossuari 
novogo ruobifnogo tipa uveyganme pustoteletm skulptumimi izobrajenyami lyudiz iz 
obojennoy glim, tzv. AN SSR, VII, 6, 1950, s. 578; Drevnus Horezmiyskie pam- 
yatmki v Karakalpakii, VDl, 1939, 3, s. 195 v.d.; Drevnosti Verhnego Horezma, 
VDl, 1941, 1, s. 164 v.d.; K. V. Trever, Gopatfah-pastuh-tsar, TOVE, II; 
V. L. Voronina, Izufeniya arhitektun drevnego Pyancikenta, MlA, 15, M.-L., 
1950; Arhitekturnu pamyatniki drevnego Pyancikenta, MlA, 37, s. 99-132; Priemu 
stroitelnoy tehniki do Arabskogo perioda v Sredney Azii, KSllMK, 28, 1949; 
Stroitelnaya tehnika drevnego Horezma, Trudt Horezmsk. ArheoUtg. Eksped. AN, 
SSR, M. 1952; A. Vyazigin, Ossuarii s gorodi§a Kalait-Kir, VDl, 1948, 
s. 150-155; S. P.^Tolstov, SA, 18, 1953, s. 316 v.d.; Keramike Ayrtama vremeni 
Kusamv, Trudi AN. Uzb. SSR, I, Termezk. Arheolog. Eksped., II, Tajkent, 
1945, s. 45. ' 

Sogd ulkesi, Amuderya ile Sirderya nehirler arasindaki 
bolge idi. Ticaretle ugra§an Sogdlular Orta Asya'ya yayilmi§ 
ve yer yer koloniler kurmu§lardi. Aynca Orta Asya'daki ipek 
yolu ticareti de tamamen onlann elinde bulunuyordu. Goktiirk 
devletinin bilhassa ilk zamanlarmda Sogdlular, Goktiirk kagan- 
larma mii§avirlik etrru§lerdi. Mesela Bizans imparatorluguna 
Goktiirk kagaru tarafmdan eliji olarak gonderilen Manyah 
adh §ahis bir Sogdlu idi. Goktiirk kaganlannm bati alemi 
hakkindaki bilgileri de daha ziyade Sogdlularm verdikleri 
haberlere dayamyordu. Goktiirk $agmda Orta Asya'nm her 
tarafma dal budak salan Sogdlular yer yer koloniler kurdular. 
Bunun neticesi olarak siyasi ve kulttirel rolleri biisbiitun artnu? 
veUygur^agmda, Uygurlar iizerindede 90k miiessir olmu§lardi. 

^-"P"*^ Zeref§an vadisindeki Mug-Tepe'de birsok Sogd$a vesikalarla 

birlikte Goktiirk yazih eserler de bulunmu§tu 35 °. Sogdca vesi- 
kalar Tarhun Divasti£ adh bir Sogd reisi ile ilgili idi 351 . Bu 
vesikalar bize gdstermektedir ki Goktiirk hakirniyetine giren 
Sogd ulkesinde Goktiirk yazisi da kullaiulmaga ba§lannu§ti. 

* 50 Bernjtam, Drevne TSrskiy dakument k Sogda, EV, V, 1951, s. 65-75. 
881 A. Freyman, Datirovanme Sogdiysku dokumentt s gort Mug v Tad- 
kistaae, Trudi IVAN, XVII, s. 153 v.d.; EV, V, s. 65 v.d. 



G*ktfirk 
TeailuUn 



GOKTURKLER 189 

Pencikent yakmlannda, VI-VIII. asirlara ait icterinde at 
bulunan gocebe Turk mezarlanna da rastliyoruz 352 . 

Sogd kolonileri, bilhassa Yedisu bolgesinde 90k sik olarak 
yerle§mi§Ierdi. Goktiirklerin hiikum surdiigu sahalarda goriilen 
Iran kiiltiir ve san'at tesirlerinin yayilmasmda bu Sogd koloni- 
lerine ait san'atkarlarm rolii biiyiik olmustu. Yedisu dolay- 
larmda elde edilen buluntular, burasiiun atli gocebe kultiirlerle 
yerle§ik Sogd kiilturiinun birbirine karisttgi ve birbirlerini 
tamamladiklan bir yer oldugunu gostermektedirler 353 . Orta 
Asya'da Sogd kolonilerinin yayili§lanna paralel olarak Zer- 
du$tliik veya Mazdeizm de yayilmi§ti 3M . Bu sebeple Zerdus,t 
dinine veya onunla ilgili mezheplere ait eser ve adetler nerede 
bulunmu§sa, orada Sogd kolonilerinin de bulunma ihtimalleri 
hatira gelmi§ti. Goktiirkler de bazi Zerdii§t adetlerini ogren- 
miflerdi. Mesela Bizans elcisi Zemarhos, ate$ iizerinden atlatil- 
nustt 355 . 

Yedisu' da, V-VII. asirlara ait Sogd kultiir merkezleri, \ 
Sukuluk, Kenbulun ve bugiinkii adi ile Ivanskoe idi 356 . 
Bu cagin en onemli eserleri yuvarlak kapakh ossuraium'larla 357 
kadm heykelcikleri idi 358 . Pencikent' de oldugu gibi Sukuluk'da 
da Iran tanrilan ve mitolojisi, Greko-Budist ikonografisi ile 
ifade ediliyordu 359 . V-VIII. asuiarda, Sukuluk'da Sogd kolo- 
nilerinin cok kesif bir faaliyeti vardi. Bu caga ait Sukuluk 
eserlerinden kiicuk bir Sogd heykelcigi, tetkike deger bir eser- 
dir 360 . Heykeller, ya dogrudan dogruya heykel olarak yapih- 
yorlardi veyahut da kaplar v.s. antropomorf bir tarzda §ekillen- 
diriliyorlardi (Lev. 19,1, 32). Bu eserlerde eski Yunan kultiiriinun 

*** Bernstam, aym eser, s. 75; V. 1. Sprisevskiy, Pogrebenie s konem 
seredim I. TsyofeUtiya n.e., Trud. Muzeya Istorii narodno Uzbekistana, I, 
Taskent 1951. 

353 Bernstam, MlA, a6, s. 133 v.d. 

3M Bernstam, Sogdiskaya koUmizatsiya Senurtfya, KSttMK, VI, 1940; 
MlA, a6, s. 133. 

885 E, Chavannes, Documents, s. 235. 

358 Bernstam, MlA, 14, s. no. 

967 Aym eser, T. LXII. Lev. 

358 Aym eser, T. LXI, 5. 

388 Aym eser, T. L, 1-4; LX. 

380 Aym eser, T. LI, LII; SA, XL Lev. 19.1. 



YeJl-Su'ia Sa|J 



AtofgaMw 



ZcnUft u'ue- 



190 ORTA ASYA 

izlerini gormek de mumkundu ™K Heykellerin baglannda u$ 
dilimli Sasani taglan da goriiliiyordu. Bazilarma gore bu hey- 
kellcr Kubadsah'i temsil ediyorlardi M2 . Bu §ekildeki birlestir- 
melere kar§i daima ihtiyatli olmak lazimdir. Ate§perest Sogd- 
lann ayinlerde kullandiklari esyalardan elimize gegenler, antro- 
pomorf kaplarla (Lev. 19,1 )*i$lerinde ate§ yakilan atesdenlik- 
lerdi (Lev. 33,2 ) m . Bu arada ossuarium'lara ait kapaklara da 
50k rastlanmi§U 364 . Kapaklarm tepelikleri ekseriyetle hayvan 
leklindeusluplandrrilmista 385 (Lev. 19,2 ). Keramikler iizerindeki 
siisler umumiyede basma suretile yapilirustt. Canak ^omleklerm 
iizerinde inci dizisi ve rozeder sik sik yer almi§; bazi figurler 
ve kabank siisler yapiftirma suretile kaplann uzerine yapistanl- 
mislardi (Lev. 30). Esasen Yedisu bolgesinin keramiklerine 
ait kronoloji heniiz daha iyice tesbit edilmis, degildir. 

gokturk'lerde zerdu§t an'aneleri 

Goktiirk devletinin igindeki atb gogebe Turk halklarmdan 
bir kismmin ate§peresdik, yani Zerdu§t dinini kabul etmi§ 
olmalan 50k muhtemeldi. Yukanda da bahsettigimiz gibi, 
Bizans elgisini ate§ iizerinden gegirme merasimi, yapan kim- 
seler Turk olmasalar bile, Goktiirk devletinde Zerdiistiiik an'ane- 
lerinin yerle§mi§ oldugunu bize gostermesi bakimmdan ente- 
resan bir hadisedir 3M . Orta Asya'da Zerdu§t dinini kabul 
eden gogebelere ait tapmaklann, daha ziyade arabalar iizerin- 
deki gadirlar icmde bulunmasi cok muhtemeldi 367 . Bununla 
Orta Asya'da bazi kuciik ate§gedeler de ele gegmi§ti 368 . 

Zerdu§t dininin bir mezhebine gore, bir insan olunce, . 
oliinun etleri kemiklerinden srynhr ve kemikler ayn bir kaba 
konarak gomiilurdu. Ilim dilinde bu kaba ossmrium denir. Turk 

** 1 Ayni eser, s. 113. 
** 2 Ayni eser, s. 114. 
*•* Ayni eser, s. 115-117. 
*" Ayni eser, T. LVII-LIX. 
w Ayni eser, T. LVII-LIX. 

** Zerdiist dininde bir insamn gunahlardan temizlenmesi, ates iizerin- 
den atlatilmasi suretile yapilirdi. 

S,T Bernstam, MlA, 26, s. 133-142. 
*•* Ayni eser, ayni yer. 



GOKTURKLER 



191 



hakanlanmn Horasan ve Bati Tiirkistan'a tayin cdilen Gokttirk 
§adlari ve yabgularimn Zerdiift dinini kabul ederek bu an'ane- 
leri bizzat kendilerinde de tatbik etmi§ olmalan 90k muhte- 
meldi 369 . Bu ananelerden Manas destanmda da bahsedilirdi 37 ° 
(bk. Lev. 19,2). ' 




Levha 19 — Cu vadisinde bulunmus, Sogdlulara ait escrler: 
1. Heykeller; 2. Ossuariumlar. 

En karakteristik Bati Tiirkistan Ossuariumu §uphesiz ki 
Katta- Kurgan civarmdaki Biyanayman'da bulunan, VI. 
asnn sonuna veya VIII. asnn ba§ma ait bir eserdi (A. Ya. 

3 «» Ossuariumlann Tiirklerle ilgisi bakimindan bk. Abdiilkadirtnan, 

Jjamanizm, Ankara, 1954, s. 181 v.d.; Barthold, Otfet, iRAlMK, 1922, II. 

Tiirkistan ossuariumlan i^in bk. K. I. tnostrantsev, ZVO, XXIV, 1916; 

W. Barthold, RKlSVA, 8, 1908; Borisov, TOVE, II; A. Potapov, 

VDl, 2, 3, 1938; Bernstam, MtA, s. 138. 

> 7Q A. I nan, §amam&n, s. 181 v.d. 



Orta A*ya'4a 
Suanl Ueian 



19a ORTA ASYA 

Borisov, Izobrajeniya na Biyanaymanskih ossuariah, TOV, 2, 
1940, s. 48). Bati Turkistan'daki Sogd ossuariumlan. M$eli 
idiler. Yedi-Su'da yani Orta Asya'da bulunanlar ise yuvdrlak 
bir sekilde yapilmi§lardi. Bu sandiklann veya topraktan yapil- 
mi§ kaplann on kismi, umumiyetle Iran mitolojisine ait resim- 
lerle siislenirdi 371 . Bu resimlerin tetkiki, Sogd san'atinm Orta 
Asya'daki mahiyeti hakkmda da bize bir fikir vef ebilmektedir. 
Bu resimlerden anhyoruz ki her ne kadar Goktiirk gagindaki 
Yedisu Sogdlan eski Sasani an'anelerini devam ettiriyor idiy- 
seler de diger yandan da Turfan ve Ku^a'daki Budist kiiltiirun 
tesirlerinden kurtulamanu§larcu 372 . 

Orta Asya'da ve Turklerdeki tac sekilleri ve taclarla ilgili 
an'aneler heniiz daha tetkik edilmi§ degildir. Goktiirkler dev- 
rinde Sasani taclarmm gerek tezyinat ve gerekse sekil itibarile 
Orta Asya'da goriinmeye basjadigim miisahede ediyoruz 373 . 
Bizim fikrimize gore, Goktiirkler iizerindeki bu gibi tesirler, 
dogrudan dogruya Iran' dan gelmi§ . olmaktan ziyade, Dogu 
Turkistan'daki sehirlerden girmis, olmaliydi 374 . Orta Asya'daki 
Sasani taclan, Hun devrindeki kurganlarda da goriilmekte idi 375 . 
zeriBftiaie «it Bilindi&i iizere cennet kusu esas itibarile bir Gin motif i 

idi. Fakat sonradan Iran'a da girdi ve Zerdii§tliigun en onemli 
sembollerinden biri olmu§tu. Zerdu§tliikte horoz ve cennetktqu, 
ate} ve gtine$in birer sembolii idiler. Bu motiflere, Gbktiirk ve 
Hun devrine ait kurganlardan cikan kumas, ve eyerler iizerinde 
50k rastlamaktayiz. Ayn ayn yerlerde de soyledigimiz gibi 
Prof. Kiselev, cennet ku§u motiflerini Orta Asya'da bir Cin 
tesiri olarak gostermektedir. Halbuki Bern§tam bu motif i 
bir Iran sembolii olarak kabul eder 376 . Bizce Prof. Kiselev'in 
fikri kabule daha sayandir. Orta Asya'daki Sukuluk buluntu- 
lannda«ele gec,en horoz ve cennet ku§u motifieri, tranhla§mi§ ve 
her bakimdan tran karakterine biirunmus.lerdi 377 . 

* n Bem§tam, MtA, 26, s. 138 v.d. 
*'* Ayni eser, ayni yer. 
87 » Bernjtam, MlA, 26, s. 140. 
* 74 Bu §ehirler Ku$a, Turfan, Karajar v.s. idi. 
* 7 * Umumi olarak bk. L. R. Kizlasov, KStlMK, 29, s. 48-54. 
* 7 * Bernjtam, tzobrajarie Sogdiytsa, KStlMK, 19. 
477 Bu motifler igin umumi olarak bk. K. tnostrantsev, ZVO, 24, 
s. 134 v.d.; K. V. Trever, TOVE, II; Dyakonova, TOVE, II. 



ros ye comet 
kafu 



goktUrkler 193 

Gokturk cagmda, bilhassa Altay daglan etrafinda topraktan JJJJJJ - 
yapilrm§ kiicuk iiisan ve hayvan heykelciklerini de cok bul- 
maktayiz. Bunlar da Zerdu§t dini ile ilgili sembollerdi. Bu 
eserler bilhassa Qu nehrine dokulen Sukuluk cayi iizerinde, 
Ruslarm "Quyskaya doline" dedikleri mcvkide 90k bulun- 
mustu 378 . Bu tip figiirlere kaplar uzerinde de rastlamaktayiz. 
Mesela boyle bir ihtiyar figuriinun giyinis. tarzi ve taci 50k 
enteresandir 379 . Bu figiirlerin daha ziyade olii gomme mera- 
simlerinde kullamldiklan anla§ilmaktadir. Bunlar, bize Turk- 
lerdeki balbal an'anesini de hatirlatirlar (bk. Lev. 19). 

tkinci tip heykelcikler grubu Iran mitolojisinden almrru§, 
ba§lan insan ve viicutlan hayvan olan hcykelciklerdi. Onceden 
hazirlanan kahplara kaba olarak dokiilerek yapilrrus, bu toprak 
heykelcikler, Kubad-§ah'da eskrine rastladigimiz Iran eser- 
lerinin benzerleri idiler. Bu eserler, Orta Asya'da Zer- 
du§tliigun ve Iran kolonilerinin zamarumiza kadar gelen 
hatiralandir. 

Bu kaydettikierimizden ba§ka Sogd mimarisi 380 , kera- 
migi 381 , silahlan 388 hakkmda da 90k soylenecek seyler vardir. 
Fakat kitabimizm hacmi buna musait degildir. 



378 Bernjtam, MlA, 26, s. 136. 

S79 Bemstam, ayni eser, aym yer. K. Inostrantsev, ZVO, XVIII, 
s. 146, 203, 

as0 Sogd mimarisi i^in umumi olarak bk. V. Qepelev, Antifttqya 
stadiya, s. 59 v.d. S. P. Tolstov, VDl, 1939, 3, s- >95 v.d.; VDl, 1941, 1, 
s. 164; Pugagenkova, VDl, 1951, 4; YuTAKE, I, s. 240. Birinci etiid 
Budist mimarisinin Sogd eserlerine tesiri hk.; ikincisi ise Sogdlann koseli 
kuleleri hakkmdadir. Orta Asya'daki bazi eserler uzerinde bulunan resim- 
lere gore Sogd mimarisi hk. Pugacenkova, Materiah po arh. Uzbektslana, II, 
s. 8 v.d.; Arap istilasindan onceki Orta Asya hk. Voronina, A" voprosu ob, 
s. 35; MlA, 37, s. 94 v.d.; Zasipkin, Arhitektura, s. 33 v.d.; Bibliyografya^ 
mizdaki Voronina, V. 1. Pilyavskiy, G. V. Grigoryev'in eserlerine bk. 

831 Grigoryev, TOVE, II, 1940; KSllMK, VI, 1940; XIII, 1946; 
Knipovi9, KSllMK, 28, 1949, s. 74; Terenojkin, KSllMK, XXXIII, 
1950, s. 152; Vyaznitissa, TrudiAH Uz. SSR, I, s. 455 A. Yu. Yaku- 
bovski, Sb. "Po sledam drevnih Kullur", s. 270 v.d. 

3j * Rudo, Soobs. Respubl., I, 1952, s. 59-72- 

Orta Afjm, 13 



194 ORTA ASYA 



TURGE§ PARALARI 



A. N. Bernjtam, Tutgesskie moneti, TOV, 2, 1940, s. 105-111; MlA 14; 
Novty tip Tiirgesskih monet, Turkologifeskiy sbomik, I, M.-L., 1951, s. 68-72; 
E. Drouin, Les monnaies Turko-Chinoises, Revue Numismatique, 1896; 
Markov, Invertayniy katalog Musulmanskih monet Gosudarstvermogo Ermitaja, 
Sbp., 1896, s. 203; M. Masson, Monetnie nahodki v Dredney Azii, i9 l 7-*927 g&> 
Izvestiya Sredazkomstarisa, III, Ta§kent, 1928, s. 288; F. W. K. Miiller, 
Uigurica, II, APAW, 1910, Berlin, 191 1; A. Stein, Serindia, IV, Tabl. 
CVL; OAK, 1891, s. 115; OAK, 1906, s. 134; W. Radlov, Die AlMr- 
kis'chen Inschriften der Mongolei, s. 358; VDl, 1, 1939. 

Semiregi bolgesinde Qin paralan §eklinde yapilmif Sogd 
yazm ile Turk$e olarak yazilmi§ olan bu paralarm yekunu 
biiyiik bir kolleksiyon te§kil etmektedir 383 . Bu paralar, tip 
itibarile Pencikent'te bulunan Sogd paralanna 90k benzemekte 
idiler. Eski Taraz §ehrinin IV. katinda bulunan Tiirge§ paralan 
M.s. VIII-IX. asirlara, V. katinda bulunanlar ise XI-XII. 
asirlara dair eserlerdi 384 . Daha dogudaki Sang-Kurgan'da ise 
"Turge§ Kagan Bay Baga"ya ait bir para bulunmu§tu 385 . 
Turge§ Kagam U^ele'nin iinvani "Baga Tarkan"di 386 . 739 
senelerinde Turge§lerde ismi gegen bir "Baga Tarkan" daha 
vardir 387 . Bern§tam, bu paranm ikinci Baga Tarkan'a ait 
oldugunu soyliiyorsa da bu 90k suphehdir 388 . Paralarda 
Balasagun'a atfcdilen "Kuz Ordu" adi da gegmektedir 389 . Bu 
paralar, agirkk ve biiyukluklerine gore be§ tipe aynlmisb 39 °. 
Sonradan ne§redilen baska tipteki Tiirges, paralannda, Qagan 
kelimesinin yaninda damga da vardi 391 . Bir digerinde de 
"Onok tamga" smdah bahsedilmektedir 3 * 8 . Bern§tam'a gore 
bu tip paralar M.s. 738-740 senelerine ait olmali idi 393 . 

m Bk. E. Drouin ve H. N. Orkun, Eski Turk Yazttlan, II, s. 169. 

■84 T ov, 2, s. 105. 

885 Aym yer. 

**• E. Chavanncs, Documents, s. 43. 

387 Ayni escr, s. 47. 

M » TOV, 2, s. 107. 

"*» TOV, a, s. 109. 

*»° TOV, 2, s. in. 

M1 TUrkologiceskiy Sbornik, I, M.-L., 1951, s. 68-72. 

,M Ayni yer, s. 69. 

* M Ayni eser, s. 72. 



7. Goktiirk kiiltiiriine ait yeni buluntular 

. tonyukuk'unmezari 

Kiil Tegin'in mezan yamnda bulunan tabut, heykel v.s., 
90k once W. Radlov tarafmdan ne§redilmi§ti. Tonyukuk'un 
mezannm tasviri ise, etrafmda bulunan eserlerle ve birlikte 
ancak 1958 senesinde yaymlanabildi \ Zamanla sanduka ve hey- 
kellerin yerlerinin degi§ebilecegi sebebile, bulunduklan yon- 
lerin bir kiymeti yoktur. Fakat burada iizerinde durulmaga 
deger en onemli mesele, Tonyukuk yazitimn yoresinde bulunan 
eserlerin, a§agi yukan Kiil Tigin'in yazitimn etrafindakiler- 
le ayni olmasidir. Bu suretle Goktiirk mezarlannin mu§terek 
ozellikleri hakkinda umumi bir fikir edinmek imkam hasil 
olmaktadir. Dik dortgen §eklinde olan mezann giiniimiize ka- 
dar gelen izlerine gore, biiytiklugii 40 X 30 m. dir, Mezann or- 
tasmda, 2.60x2.60 biiyiikliikte ve'1.50 m. yiikseklikte, vyek- 
pare dort ta§ ' pilaka ile yapilmi§ bir sanduka vardir. Sanduka; 
§ekil itiban ile ve di§ yuziiniin s(islenmi§ olmasi bakimmdan, 
Kiil Tigin mezarindaki e§ine benzemektedir. Buna benzer 
Goktiirk cagma ait diger bir sanduka da, Tula nehri civannda 
bulunmu§tu 2 . Sandukanin iizerini kaplayan ta§rn ortasuida, 
bir yazit veyahut da bir heykelin konmasma mahsus bir delik 
acdrmstt. Bu delik bir sunak yeri de olabilirdi. Aym yerde ikin- 
ci kucuk bir sanduka daha bulunmu§tu. Mezar kismnun orta- 
sinda, kiiciik bir binanm temel izleri de goriiliiyordu. Bu bina- 
nra ozel olarak Tonyukuk icin yapihp yapilmadigrni bilmiyo- 
ruz. Eger onun icin yapildi idiyse, bu, "bark" dan ba§ka bir 
§ey degildi. Zira Goktiirk yazitlannda, Kiil Tigin'in mezan 
iizerine boyle bir kiigiik evin yapildigmdan ve icinin siislen- 
diginden bahsedilmektedir. Yazitlarda bu ev "bark" adi ile 

* Bu konulara esas olan eserler, kitap dizildikten sonra elimize ge$ti- 
ginden, ilgili boliimlere konamami?tir. 

1 Pentti Aalto, Materialien zu dm Altturkischen Inschriften der Morigolei, 
Helsinki, 1958, s. 4 v.d. 

8 G. Borovka, Arheologifeskie obslcdovaniya srednego tefeniya r. Toll, Sb. 
"Sevemaya Mongoliya", II, Izd. AN, L., 1927, s. 13 



196 ORTA ASYA 

adlandmlmi§ti 3 (bk.s. 162). Mezarm yakinlannda ise^ KulTigin'- 
in mezannda oldugu gibi bir 50k ta§ nineler ve balballar goriilu- 
yordu. Ayni mezarm etrafmda baska §ahislara ait mezarlar da 
vardi. Bu mezarlardan bazilan Prof. Johannes Schubert tara- 
fmdankazilmi§; fakat raporlan henuz daha nesredilmemistir. Bu 
mezarlarda altmdan yapilmis, bir 50k siis pilakalan elde edil- 
mi§ti 4 . 

YENISEY YAZITLARI YERALTI 
BULUNTULARI 

"Yenisey yazitlan" adi ile adlandmlan ve Goktiirk alfabcsi 
ile yazihms, kitabelerin etrafmda, son zamanlarda onemli kazi- 
lar yapilmis, ve burada kayda deger bir cok eserler elde edil- 
mi§tir. Her ne kadar bu kitabelere Yenisey yazitlan denmi§se de, 
bunlarm buyuk bir ekseriyeti, guneyde, Tuva bolgesindeki Kem 
nehrinin kollan uzerinde bulunmu§tu. Tuva bolgesi, Kirgiz 
kultur cevresine ait olmaktan ziyade, Goktiirklerin tesiri altin- 
da bulunan bir kesimde idi. Burasi, bazan Goktiirklerin eline 
ve bazan da Kirgizlarm ellerine gecmisti. Eski Cin kaynaklan, 
Goktiirklerin menseini de Kem nehri bolgesine atfetmektedirler 5 . 
Bu sebeple Kem havzasmda bulunan butun yazitlan, Kirgizlara 
mal etmek ilmi bir hareket olmaz. Bir gercek varsa, o da bu 
bolgede Ktrgiz ve Turk kulturlerinin birbiri iclerine girmis, 
ve kansnus. olmasidir. Buyiik bir ihtimalle Turklerin Anayurdu 
olan bu bolgenin kulturii uzerine egilmek, b : lhassa biz Turk- 
lerin bir gorevidir. Ruslarm son zamanlarda yaptiklan Tuva 
ilmi ara§tirmalarmm neticelerine gore, Goktiirk cagmdaki 
Tuva halkmda Mongoloid irkm izleri 50k azdi 6 . Burada yasi- 
yan Turkler beyaz irktan ve brakisefal idiler. Elbette az bir 
kansma vardi. i960 da L. P. Kizlasov, Tuvadaki kitabelerin 

* Bk. S. E. Malov, Pamyatniki drevne Tyurskoy pismennosti, M. L. 1959, 
s. 19, XI. 

4 Aalto, Aym esr., s. iq-ii. 

5 B. Ogel, Dogu Gokturklerine aitnotlar vevesikalar, Belleten, 1957, s. 103; 
Liu Mau-tsai, Die chiiiesischen Nachrichten ziir Gesckichte der Ost-Tiirken, 
Wiesbaden, 1958, s. 489. 

* Elde edemedigim bu rapor hakkmda bana bilgi veren Dr. Ula Jo- 
hannsen'e tegekkur ederim. 



GOKTORK KOLTOrONE AtT YENlBULUNTULAR 197 

uzerindeki damgalan toplami§ ve bazi umumi neticelere 
varmak istemi§tir 7 . Bu hususta biz maalesef nikbin degiliz. 
Ka§garh Mahmud'la Rasid ed-Din'in verdigi damgalar 
arasmda bile miinasebetler kuraraaz iken, boyle dagmik 
bir bolgede damgalara bakarak umuttii neticelere varmak 
bize heniiz daha erken bir hamle gibi geliyor. Bunun- 
la beraber toplanmi§ olan bu damgalar, Turk kiiltur tarihi 
bakimmdan onemli bir malzeme te§kil eder. Bu etiid 
hakkmdaki tenkidlerimizi ayrica yapacagiz, Kizlasov, kendi- 
sinin yaptigi bir kronolojiye gore, kitabejeri 840 dan 90k 
daha sonraki senelere koymak istemektedir 8 . Elbette bunlar 
arasinda muahhar olanlan da vardi. Fakat kendisinin kul 
landigi Filolojik ve epigrafik kistaslar 50k zayiftir ve g6runii§e 
g6re bu husustaki bilgisi de 90k azdir. Mesela Uyug-Arjan 
(veya Uyug-Arhan) yazitmdaki "mar" kelimesinin okunu§u 
90k §uphelidir. Bu yanh§ okunu§a dayanarak, yazitin Uygur'lara 
aidiyetini soylemek dogru olmasa gerektir 9 . Diger fikirleri de 
bununla kiyaslanabilir. Uyug-Arjan yazitinm yakinmda bu- 
lunan mezarlar, 19 16 da kazilmi§, bir 90k kadm ve erkek is- 
iskeletleri bulunmu§tu. Erkeklerin iskeletleri, bati-dogu isti- 
kametinde uzatilmi§ti. Kadmlarm ba§lan da ban tarafma 
dogru konmu§tu. Mezarda bulunan muhtelif eserlerin yanmda, 
bilhassa koyiin kemikleri nazan dikkati 9ekmekte idi. Eserler 
arasmda tek agizh bir bi9ak, at gemi, halkah ve tablah iki 
iizengi ve iki toka bize kiiltiir tarihi bakimmdan bazi fikirler 
verebilmektedir 10 . Kizlasov, ayn bir makalesinde Tuva me- 
zarlanni §oyle bir tasnife tabi tutmu§tu : 1) Kurganm toprak 
kismmm altmda, bir katakomb i9ine gomulen oluler. Bu mezar 
tiplerini Uygur Kurganlan adi ile adlandirmaktadir. 2) Altay 
Turklerine ait ath ta§ kurganlar. 3) Yerli halka ait, atiz ola- 
rak gomulen dluleri ihtiva eden ta§ kurganlar 11 . Bu tasnif 

7 Novaya datirovka pamyatnikov Eniseyshoy pismennosti, SA, 3, i960, s. 92- 
120. 

8 Ayni esr., s. 99 vd. 

* Aym esr., s. 99-100. . 

10 Aym eser., s. 99, ris. 2. 

11 L. P. Kizlasov, Etapi drevney istorii Tuvi, Vcstnik MGU, ser. ist. 
-fil., 1958, 4; SA, i960, 3, s. 99. 



1 98 ORTA ASYA 

de henuz daha miinakasa edilebilir bit konudur. Elege§ 
yazitrnin yakmlannda da bazi hafriyatlar yapdmi§ti. Bilhassa 
Uyuk nehri civanndaki Malinovka kurgani. iizerinde duru- 
lacak bir buluntu yeridir 12 . Gikan eserler Kirgiz kurganlan ile 
mukayese edilecek olursa^ Goktiirk cagmdan sonraki devirlere 
ait oldugu goriilur 13 . Fakat kayi§ uclarmm tezyinati da, bil- 
hassa Altaydaki Goktiirklere ait Kuray buluntulan ile biiyiik 
bir benzerlik gosterir (Lev. 14). Avar eserlerini hatirlatan tez- 
yinatsiz kayis, uglarirun ve tokalann muahhar devrirlere kon- 
masi biraz guctiir 14 . 

Her ne olursa olsun, Kemcjk ve Ulug-Kem havzasi Kir- 
gizlardan daha ziyade, Goktiirk kiilttir cevresi icmde miitalea 
edilmelidir. Goktiirklerden sonra bu bolgenin, Kirgiz ve biraz 
da Uygur kultiirtinun sahasi icme de girdigi bir ger^ektir. 

TALAS VADISiNDEKi GOKTURK YAZITLARI 

Talas nehri kiyismda Goktiirk yazisi ile yazilmi§ kitabe- 
lerin de bulunmasi, bu bolgede Goktiirk hakimiyetinin yal- 
mzca §ekil bakimmdan yayilmis, olmadigmi bize gosterir. Tiirk 
kiilturii, yazx dili ile birlikte Talas havzasina nufuz etmi§ti. Bu 
yazitlara bakilirsa, Tiirkler yava§ yava§ yerle§ik hayata girmi§ 
ler ve ziraatla me§gul olmaga ba§lami§lardi. Nitekim Evliya- 
Ata yakminda ki Ayir-Tam-Oy'da bulunan ta§ yazitm sahibi, 
tarlasini ve su hendeklerini, yani "atiz" mi tanzim ettiginden 
bahseder l5 . Bu yazit, bize Tiirklerin ziraatla da ugra§tiklanru 
ispat eden 50k onemli bir vesikadir. Gene ayni yerin yaki- 
nmda bulunmu§ olan baska bir mezar tas,inda ise, gocebe ha- 
yatla ile ilgili sozler okunuyordu. Maalesef bu yazit kat'i ola- 
rak okunamami§ ve muhtelif bilginler tarafindan ayn ayn 
okunmu§tu. Buna ragmen, gerek "alh oba (?)" 16 ve gerekse 
"altm 77m" 17 tabirleri kismen gocebe hayati ifade eden 

ls SA, 1960, 3, s. 101. 

13 Ayni esr., s. 103, ris. 6. 

w Ayni esr., s. 108-109, ris. 11, 12. 

16 Malov, Ayni esr., s. 57 vd. 

ie G. Nemeth, KCsA, 1926, s. 134-143. 

17 Malov, Ayni esr., s. 60. 



GOKTURK KULTURUNE AlT YENI BULUNTULAR 199 

sozlerdir. Gene Talas vadisinin giiney kisrtnlannda bulunan 
ve agag levhalar iizerine yazilmi§ yazitlar, bir yol hakkinda 
verilen bir raporu ihtiva etmektedirler 18 . Yol uzerindeki 
anzalar ve ovalar bu yazitta tasvir edilmektedir. Bu tahta ya- 
zitlarm, bir oncii veya haberci tarafindan yazihp ordugaha gon- 
derilmi§ olmasi da cok muhtemeldi. Cm kaynaklan da Orta 
Asyah gogebelerin, yazilarmi agac iizerine yontmak suretile 
yazdiklarmi, zaman zaman bize haber verirler. Tabii olarak 
bu yazitlar siir'atle gurumu? ve zamammiza kadar gelmemi§tir. 
Bunlarm tek numunesi, bu tic, yazittir. 

FERGANA 'd A GOKTURK YAZITLARI 

Kuzey Fergana'da Mug-hon yakmlarmda acdan me- 
zarlarda, B. A. Litvinskiy tarafindan yeni olarak bulunan bir 
yuzuk uzerinde, Gokturk alfabesi ile yazilmi§ bir yazit goriil- 
mu§tu. Heniiz daha fotografimn ne§redilmedigi bu yazit, 
S. G. Klya§torniy'm okuduguna gore eski Tiirk iinvanlann- 
dan "/rcaref" kelimesini ihtiva ediyordu* 9 . Altaydaki Kuray 
buluntularmdan bir kemer siisii uzerinde de "§ad" iinvani 
ge<;mi§ti. Bundan anla§iliyor ki, bu cagda Tiirkler kendi e§- 
yalan iizerine, kendi damgalari yerine adlarmi da yazdiriyor- 
lardi. Kuzey Fergana'daki Tiirk hakimiyetinin onemini Cat- 
kal ve Susamir buluntularl dolayisile belirtmi§tik. 

Giiney Fergana'da Isfara §ehrindeki kazilarda yeni ola- 
rak elde edilen bir ganak gomlek parcasi uzerinde de Gokturk 
harflerine rastlanmi§ti 20 . Gokturk elfabesinin Isfara §ehrine 
kadar inmi§ olmasi, Tiirk kultiiriiniin yayih§ sahalariru tespit 
eden kat'i bir delildir. 



18 Aym eser, s. 63-68. 

19 S, G. Klyastorniy, Drevne Tyurskaya runigeskaya nadpis na bronzovom 
perstne iz Fergana, Trudi Tac AN, Inst. 1st. Arh. i Etn., V, 1959, s. 167-168 
Bu kitaplan bana gondermek nezaketinde bulunan ve kendisini her zaman 
takdir ettigim gene ve degerli bilgin S. G. Klyastormy'a burada tesekkiir 
etmegi bir bore bilirim. 

20 E.- A. Davidovici, B. Litvinskiy, Arhtologigeskiy oferk Isfarinskogo* 
rayona, Stalinabad, 1955, s. 170, PI. 85, 86. 



aoo ORTA ASYA 

TOHARIST AN'DA GOKTURK TA§ 
NiNELERiNIN iZLERI 

i960 da 90k giizel bir baski ile nesredilen, Amuderya'iun 
yukansmdaki Tirmiz §ehri dolaylarmdaki Balahk-Tepe 
kazilanna ait bir eserde, Goktiirklerden oncesine ve Goktiirk 
cagina ait onemli raalzeme verilmistir 21 . Turk go^ebeleri ile 
ilgisi olmayan bu buluntular arasindaki bazi heykellerin, Gok- 
tiirk Ta§ Ninelerine benzer bir sekilde yapilmis, olmasi, epey 
miinakasalara sebep oldu. Saclan ve yiizu tamamen Greko- 
budist iislupla yapihms, olan ta§ ninenin, Goktiirklere ait e§- 
lerinde oldugu gibi, sag eli kadeh tutmakta ve sol eli ise iyice 
goriinmeyen kihcma dogru gitmekte idi 22 . Bu heykel bize 
gostermektedir ki, Ak-Huh'lannyikili§indan ve Bati Tiirkistan 
ile Toharistanm Tiirkler eline gecmesinden sonra, Goktiirk 
kiiltiirii §ehirlere etkiden geri kalmanusfr. 

TALAS VADISiNDEKI GOKTURK BULUNTULARI 

Talas vadisi, Goktiirk cagmda biiyiik bir onemi haizdi. 
Cin kaynaklanna gore; bu bolgede Bati Goktiirk devletinin 
biiyiik kabile gruplanndan biri olan Nu-shih-pi'ler oturuyor- 
lardi. Bu sebeple Talas vadisindeki, bilhassa gdcebelere ait 
buluntularda, Tiirklerin hisseleri biiyiiktur. Bu bolgeyi tetkik 
eden bilginler, buluntulan bashca §u caglara ayirmis,larcur: 
1. Sogdak ve Goktiirk cagi (V-VIII. asir); 2. Karluk $agi 
(VIII-X. asir); 3- Karahanh cagi (XI-XII asir) *>. §unu 
onceden soylemek lazimdir ki, Goktiirk caginda bilhassa §e- 
hirlerde oturanlar Sogdak'lardi ve sayilan Tiirklerden fazla 
idi. Bu sebeple meskiin yerlerde ele ge$en buluntularm ekse- 
risi, Zerdii§t dini ile ilgili eserlerdi 24 . Yukari Talas vadisindeki 
Ming-Bulak, Goktiirk kaganlannin yazhk bir karargahi 

w L. ' t. Albaum, Balaltk-Tepe, Tagkent, i960, s. 190-196. 

22 Ayni esr., s. 193, fig. 149. 

** Talas vadisi hakkinda en iyi arkeolojik raporlar : A.N. Bernstam, 
Arheologifeskie rabott v Kazahstane i Kirgizii, VDl, 1939; Pamyatniki starint 
Talasskoy Dolint, Alma-Ata, 1941. 

24 G. 1. Patzeviy, Raskopki na territorii drevnego Goroda Taraza, Trudi 
Inst. 1st. Arh. i Etn., I, arh., 1956, s. 80, 85 



GOKTtJRK KULTURUNE AtT YENt BULUNTULAR 201 

idi 28 . Bu sebeple Susi, §elci, Atlah ve Belhu gibi buluntu 
yerlerinin Gokturklerle ilgileri fazla idi. Orta Talas vadisindeki 
Taraz'da, Tiirges, paralari da bulunmu§tu 26 . Taraz §ehrin- 
den kuzeye dogru, Talas vadisini takip ederek gidilecek olu- 
nursa, Kok-Tube, Adahkes, Doh-Nucikes harabelerine 
gelinir 27 . Talas vadisinin bu kismmda, ta§ ninelere ve Gok- 
tiirk balballarina 50k rastlannu§tir. Bu bolgedeki Tik-Tur- 
mas, Kok-Kesene ve Ak-Kesene buluntu yerleri de, 
Gokturklerin medeniyet tarihi bakimmdan 50k onemlidirler **. 
Tik - Turmas'da miihim. bir kurgan bulunmus, ve civarmda eski 
Hare^ni kiiltiirii ile bir medeniyet katma da rastlanmisto. Gene 
aym kesimdeki §arva§hk'da, Goktiirk cagi ile ilgili ate§perest 
Sogdak'lara ait kiiltiir katlan da tespit edilmi§ti 29 . Durumu 
hiilasa edecek olursak, diyebiliriz ki Goktiirk cagmdaki Talas 
sehirlerinde ate§perest Sogdak'lann; yaylalarda ise gocebe 
Tiirklerin biraktiklan eserler ekseriyette idiler. 

i L i V A D i S i N D E GiJKTiiRK ESERLERI 

Orta Asya'da ilmi kazilann en az yapildigi bolgelerden 
biri, §iiphesiz ki lli nehri havzasi idi 30 . Isadan onceki devir- 
lerde, Wu-sun'larm ya§adigi bu bdlge, Goktiirk caginda bil- 
hassa Tiirge§'lerin siiriilerini yaydiklan bir yer olmu§tur. Tiir- 
ges/lerden ewel bir 90k Turk kabileleri, bu kurak havzada 
zaman zaman yerle§mi§ ve yer degi§tirmi§lerdi. Hi nehrinin 
sag kxyismda bulunan Goktiirk cagma ait kurganlann iizeri, 
daire §eklinde ta§larla gevrilmi§ti 81 . Aynca kurganlann yamnda 

25 Bk. E. Chavannes, Documents historiques sur les Tou-kiue, s. 
195- 

28 Bernitam, Talass. doiint, s. 29; Patzevig, Aym esr., s. 86. 

27 L. 1. Rempel, Arheologigeskie pamyatniki v daltuh nizovyah Talasa, 
Trudi Inst. 1st., I, 1956, s. 62. 

28 V. Kallaur, PTKLA, Taskent, 1899, s. 71 vd. 

29 Rempel, Aym esr., s. 69. 

30 lli bolgesi hakkinda bashca iki dnemli rapor junlardir : K. A. A- 
kisev, Otfet rabote tliyskoy arheologifeskoy ekspeditsii 1954 g., Trudi Inst. 1st. 
Arh. i eth., 1, 1956, s. 5-33; G. A. Kusaye v, Dva tipa kurganmh pogrebeniy 
pravoberejya reki lli, Aym yer, s. 207-221. 

31 Kusayev, s. 217. 



2oa ORTA ASYA 

balbal ta§lan da goriiliiyordu 32 . Mezarlar pilan itibari ile, 
Cu havzasmdaki gogebe Goktiirk ve Karluk kurganlarma ben- 
zemekte idiler. Insanlar, atlarla beraber g6mulmii§ler ve olii- 
lerin ba§lan da gtineye dogru konmu§tu 33 . Yiizleri de belki 
doguya dogru gevrilmi§ti. Tek agizh kihglar, iig koseli ok uglari, 
agag ve topraktan yapihms, kaplar, bu mezarlann en onemli 
buhratulari arasmda idiler. lli havzasmdaki mezarlarin sayi- 
lari az ve igleri de gok fakirdi. Orta Asya'h gocebeler, bu bol- 
geye ancak muayyen mevsimlerde ugruyorlardi. 

KURIKAN KULTURli VE TURKLER 

Goktiirk kitabelerinin de sik sik bahsettikleri Kunkan 
kavmi, Baykal gdlimiin batisinda oturan gogebelerdi. Cm 
kaynaklan, bize Kurikan'larm yerleri hakkmda acxk bilgiler 
vermektedirler ai . 1959 da A. P. Okladnikov tarafmdan nes, 
redilen Kunkan'lara ait kaya resimlerj, onlarm yasayis, tarzlan 
hakkmda bize 50k kiymetli bilgiler sunmaktadirlar 35 . Kaya 
resimleri arasmda, Goktiirk elfabesi ile yazihm§, mesela 
"er" gibi bazi Tiirkge kelimelere de rastlannus, olmasi, 
buluntularm degerini bir kat daha artirnu§tir 36 . Bundan da 
anlasdiyor ki Kurikan'larm yazilari ve dilleri Tiirklerle aym 
veya hig olmazsa akraba idi. Bu buluntular Turk dili bakimm- 
dan §u kiymetli ip uclarmi da veriyor: Biliyoruz ki Kunkan' 
lann kuzey komjjulan bugiinkii Yakut'lardi. Bu duruma gore, 
Kunkan'lar Altay ve Sayan daglanndan Yakut iilkesine 
kadar Tiirkge konusan kavimler arasmda miinasebet kuran, 
ortadaki bir Turk kavmi rolii oynuyorlardi. Cin kaynaklan, 
Kurikan'larm gok biiyiik ve kuwetli olan, boyunlan deve 
boynuna benzeyen atlara sahip olduklanndan bahsediyorlar 37 . 
Kaya resimlerinde de uzun boyunlu ve giizel atlarm bulunmasi 

92 Aym eser., s. 215. 

83 Aym eser, s. 217; kuzeye konan baslar i$in. Akisev, s. 29. 
3 ^ Wen Hsien T'ung Kao, 205—2724 a; Yakinev, I, s. 348. 
** A. P. Okladnikov, V. D. Zaporojskaya, Lenskie pisanitsi., 
M. -L., 1959. 

s * Aym eser., s. no. 

37 Wen Hsien T'ung Kao, Aym yer. 



GOKTURK KULTUrUNE AlT'YENt BULUNTULAR 203 

<~!in kaynaklarmi teyid etmektedir 38 . Atlann yeleleri tarak 
agzma benzer bir sekilde kesilerek siislenmis. ve boynuna da 
bir piiskiil asilmi§tir. Bu tarak §eklindeki at yelelerine; Altay- 
lardaki Goktiirk, Kirgiz kiiltiir gevresinde rastladigirmz gibi w ; 
Cinde Hunlan temsil eden kabartmalardaki at yelelerinde de 
gormekteyiz. Tiirklerde atm boynuna asilan bu gibi siislere 
"monfuk" adi verilirdi 40 . Atlarrn ba§ma da bir sorgu<j ta- 
kilmisti. Pazinktaki Hun mezarlannda gorulen bu at sorguc- 
larma, bilhassa Hazarlara ait bahsimizde uzun uzadrya temas 
etmi§tik (bk. s. 320). Bazi^ atlann uzerindeki eyerlerin arka 
ka§lan oldukga yiiksekti. Tiirklerde, eyerlerin bu on ve arka 
yastiklanna "kopgtik" adi verilirdi 41 . Bazan da "ongdiinki 
yaltg kidinki yahg* ',yaxii on ve arka eyer kasi §eklinde 
tesmiye edilirdi. 42 Resimlerde, atlann kuyruklanmn iyice 
baglanip baglanmadiklan belli degildir. Bununla beraber 
acik olarak yapilmi§ bazt resimlerde, bu diigiimii de gormek- 
teyiz 43 . Esasen at kuyrugunu baglama adeti Tiirklere mahsus 
bir an'anedir. Alp Arslan da Malazgirt meydan muharebe- 
sinde, kendi atimn kuyrugunu baglami§ti 44 . Tiirkler, at kuy- 
rugunu iple bukme veya baglamaga "sirtlamak" derlerdi. 45 
Harezm§ahlar devrinde yazilmi§ Turkce sozliiklerde de "ttig- 
di atmn kuyrugm" §eklinde tabirlere arastlamaktayiz 46 . Ay- 
nca at kuyrugunu baglama an'anesini Kirgiz kiiltiir cev- 
resinde* 7 , meshur Kopen buluntulannda 48 , Hunlan temsil 

* 3 Okladnikov, s, 114, fig, 49, 

** Bu tarzda kesilmis at yeleleri icm bk. Kudirge'de: Mogilnik Kudirge 
na Altae, s. 51, ris. ai8; Kirgizlarda: B, Laufer, Chinese clay figures, s. 222 
fig. 35; Cinde yapilmis Hun portrelerinde: Ayni esr., PL, XXII. Ayrica* Ho 
Chu-p'ing stelinde de gorulur. 

10 Divami Lugat it-Turk, I, 475. Kudirge'deki Goktiirk siivarisinin ati- 
nin boynunda da gorulur: Mogilnik Kudirge, s. 51, ris. 18 (bk. Lev. 13,1). 
Kopen'de: Evtyuhqva, s. 50, ris. 54; DlYS, T. LVII, 3. Laufer, Chinese 
clay figures, PI. XXII. 

41 Divan, I, 478. 

.« Divan, III, 14. 

43 Okladnikov, s. 31, ris 13. 

44 tbn al-Asir, 

45 Divan, III, 444. 

46 Mukaddimat al-Adab, Poppe nesri, s. 239 a. 
4 ' Laufer, Clay figures, s. 222. 

48 Evtyuhpva, Kiselev, Qaa-Tas u sela Kopem, s. 50. 



204 ORTA ASYA 

eden Ho Chii-p'ing stelinde ve Qin ressami Han Kan'a 
atfedilen bir Hun portresinde gormekteyiz 4B . Bu adet, sonradan 
Mogollarda da ya$anu§ti 50 . 

Kunkan resimlerinde, atlara bazan uc ki§i birden binmi§- 
ti. Bir ki§iden fazla ata binme adeti Orta Asya Turklerinde de 
oldukca yaygindi. Tiirkler, at iizerine ikinci bir adamm bin- 
mesi igin aynlan yere " sugar suk" ; 51 ve a tin arkasma binen- 
lere de "ko'ftik" derlerdi 52 . Mogollarda da eyerin arkasma 
binenlere mahsus tabirler vardir* 3 . Kunkan'lar, kuzey bolge- 
sinde oturduklan icin ren geyigine de biniyorlardi 5 *. 

Kaya resimlerinde, birbiri arkasindan giden ve atlar ta- 
rafindan cekilen araba katarlarmi da gormekteyiz M . Iki teker- 
lekli olan bu arabalarm iizerleri, kapali idi. Kamp yerlerinde 
konaklayan arabalar, arkasmdan veya oniinden vurulan dayak- 
larla duruyorlardi 56 . Bu iki tekerlekli arabalan gordukten 
sonra, Uygurlarm atalan olan Kao-ch'e'lan, yani yuksek te- 
kerlekli arabalan olan kavmi hatirlamamanm imkani yoktur. 
Kao-ch'e'larj Kunkan'lann giineyinde oturuyorlardi. Kao- 
ch'e'lann arabalan ile Kunkan'lannkiler arasinda herhalde 
bir benzerlik olmahydi. Ayrica Kunkan resimlerinde, atlar ve 
kopeklerle cekilen kizak kafileleri de goruliir 57 . yordu Kizaklarin 
iizeri de, tipki arabalarda oldugu gibi kecelerle 6rtulmu§tu. 
Bunlardan ba§ka nehirlerde kullamlan uzun kayik resimleri de 
kayalara (jizilmi§tir. Qadir resimlerine bakacak olursak, eski 
Hunlara ait ve Qinlilerin "ChHung-lu" dedikleri yuvarlak ve 
basik kubbeli cadir tiplerinin, Kunkan'larda da bulundugunu 
mu§ahede ederiz 58 . Bunlann yanlnda, cok sivri kubbeli cadirlara 
da rastlamaktayiz 59 . 

« Laufer, Ayni eser., PL XXII. 

50 Rams ted t, Kalmiickisches Worterbuch, s. 245. 

81 Divan, III, 388. 

s » Divan, III, 300. 

M Bk. Ramstedt, Ayni esr., s, 337 b. 

84 Okladnikov, sekil. 673. 

55 Ayni eser., sekil. 193. 

4 * Ayni eser., s. 139, sekil. 15a. 

57 Ayni eser., Atli ve geyikli kizaklar: sek. 321 347 ; kopekli : sekil 674. 

88 Ayni eser., sekil. 371, 381. 

5 * Ayni eser., sekil. 664. 



GOKTttRK kDltCrONE AlT YENl BULUNTULAR 205 

Bayrak resimlerine gelince, kar§imiza bashca iki bayrak 
tipinin (jiktigmi goriiriiz. Bunlardan birincisi ve en 50k rast- 
lanan tipi, bir mizrak ucuna asilmi§ uc. dilimli bayraklardi 60 . 
Digerleri de dogrudan dogruya dort ko§e, duz bayraklardi 61 . 
Okladnikov, bunlann "tog" oldugunu soylemektedir 62 . Hal- 
buki mizrak ucuna asilan bu "bayraklar, mahiyct itiban ile tug- 
dan ayn idiler. Uglanna bir ipek par^asi veya bayrak asilan 
nuzraklara Tiirkler, "begkem" veya "batrak", yani bayrak 
derlerdi 83 . Tuglar ise at kuyrugunun asilmasi ile meydana 
gelen bayraklardi. Bu uc. dilimli bayraklara Qinlilerde de rast- 
lanir. Kunkan bayraklan, siivariler tarafmdan ta§indigi gibi, 
araba ve kizaklara da asikyordu 64 . 

Sllahlardan ok ve yay en 90k gortilenleri idi. Turk 
usuliine gore, ok torbalannm uclan, atin karnindan; yay tor- 
balarimnki ise siivarinin arkasmdan gikmi§ bir §ekilde gosteri- 
liyordu 6S . Resimlerden anlasridigmi gore, Kunkanlarda da 
kement onemli bir rol oynuyordu. At uzerinde, geyik ve at- 
lara kement atildifi gibi; insanlarm yakalanmasmda da kement 
kuilamliyordu 86 . Turklerde de kement dnemli bir rol oynu- 
yordu. 

Giyim tarzma gelince, resimlerde bilhassa deri veya 
ke$e cizmeler a^ik olarak goriilmektedir e7 . Ke$e gizmeler 
Tiirkler arasmda da cok yayilm^ti. Sonradan bu cizmeler Islam 
kiilturiine de girmisdi 68 . Orta Asya usuliince uzun kaftanlar 
giyen kunkan muharipleri, migferler de kullaniyorlardi w . 

Iktisadi hay at, oyle anlasihyor ki avcihga dayani- 
nlyordu. Tonyukuk da kendi yazitmda bir zamanlar geyik ve 
tav§an avlayip yediklerinden bahsetmektedir 70 , Resimlerde 

•' Ayni esr., sekil. 239. 
41 sekil. 93, 97. 
** Aym esr., s. 138. 
•• Divan, II, 25; III, 186. 

** Arabaiarda: Okladnikov, sekil. 321; kizaklarda: sekil. 347. 
' •»■ Ayni esr., sek, 408, 456, 985. 
** Ayni esr., sekil, 443. 
•' Ayni esr., sekil. 512. 
•* Bk. Kamus, Asim ef. terciimesi, s. 312. 
•» Okladnikov, s. 119, set. 55. 
'• H. N. Orkun, EM Ttirk yaaUan, I, s. 102. 



2o6 DRTA ASYA 

geyik avian, yabani ordekler, ve baliklar bol olarak yer ohr- 
lar. Balik avlamaga mahsus ag resimlerine de rastlariir 71 . 
Vah§i hayvanlardan kurt 72 , ayi 73 ve yak okiizu uzerinde 
durulacak hayvanlar arasmdadir 74 . Bu bolgede yak okiizii 
bulunmadigina gore, Orta Asya'lilarca mukaddes sayxlan bu 
hayvan, dini bir maksadla resmedilmi? olmahydi. Tiirkler yok 
okiizune "kutuz" derlerdi 75 . Yakm kuyfugunun bayraklara 
da asildigi anla§iliyor. Bu sebeple sonradan "kutas" ve "hotoz" 
kelimeleri, turlxi sorgug §ekillerine alem olmu§tu. 

Hiilasa edecek olursak diyebiliriz kij Kunkan'lar Ortaasya 
kiiltiirlerinin biitiin ozelliklermi kendilermde toplami§lardi. 



71 Okladnikov, §ekil. 93, 97. 
73 Ayni eser., $ekil. 54, 74, 298. 

73 Ayni eser., sekil. 50. 

74 Ayni eser., jekil. 556. 

75 Divan, I, 365. 



VI. 
KIRGIZ LAR. 

Kirgi.zkiiltu.ru 

Appelgran-Kivalo, Alt-altaiscke Kunstdenkmdler, Helsingfors, 1931; 
Bern?tam, K voprosu 6 sots, stroe Vost. Hurinov, PlDO, 1935, Nr. 9-10; Solsi- 
alno ekonomifeskiy stroy Orhono-Eniseyskih Tyurok VI-VIII. vekov, M.-L., 1946, 
s. 148-171; L. Evtyuhova, K voprosu kamenmh kurganah na srednem Errisee, 
Trudi GlM, VIII, M., 1938, s. 113 ;v.d.; Kirgizkoe poselenie us. Malie Kopeni, 
KlIMK, 1947; Evtyuhova, S. V. Kiselev, Qaa-tas u s. Kopeni, Trudi 
GlM, XI, 1940, s. 21-54; Arheologiceskie patnyatniki, s. 73 v.d.; O. Donner, 
Worterverzeichnis zu den Inscriptions de Vlenissei, Helsingfors, 1892, 69 s. ; Sur 
Vorigine de V alphabet titrc du nord de I'Asie, JSFOu, 1906, 71 s. ; V. Fedorov, 
tskusstvennoe orojenie v rayone ■ Minusinskogo ponijeniya, MlA, 24, 1952, s. 138- 
144; A. O. H.,De Sibiriska Jenissej inskrifterna, Finkst Museum, Helsingfors, 
1897, s. 50-58; Hudud al-'Alam, London, 1937; Inscriptions de Vlenissei, Hel- 
singfors, 1889; V. G. Kartsov, Materiah k arheologii Krasnoyarskogo rayona, 
Krasnoyarsk, 1929; D. Klements, Drevnosti Minusinskogo Muzeya, Tomsk, 
1886; S. V.. Kiselev, DlYS, 558-638; KSllMK, XVI, 1947, s. 94-96; 
Materiah arheologiceskoy expeditsii v Minusinskiy kray v 1928 g., Esegodnik Minu- 
sinskogo Muzeya, 1929, IV, 2; V. P. Levasova, lz dalekogo proslogo Tojnoy 
casti Krasnoyarskogo kraya, Krasnoyarsk, 1939; MlA, 24, s. 121-136; G. 
Merhart, Ein Eisenschmelzqfen am Yenissei, ESA, IV, 1929; W. Radlov, 
Die Altturkischen Inschriften der Mongolei, SPb., 1895- 1899; A. Salmony, 
Eine chinesische Schmuckform und ifire Verbreilung in Eurasien, ESA, s. 325 v.d. 

i. Yazili kaynaklara gore Kirgiz kulturii 

Krrgizlar, Goktiirk gaginda Giiney Sibirya'da, Asagi Yeni- ""b^"" 
sey kiyilannda oturuyorlardi. Bugiinkii Abakan stepleri ve 
Minusinsk bolgesine tesaduf eden bu yer miinbit ve ziraata 
elvcri§li idi. Orhon ve Selenga bolgesindeki daglardan <gikarak 
Yenisey nehrine dokiilen Kem nehri, bu bolgenin Goktiirklerle 
ttmasini saghyordu. Kem kiydari da Kirgizlarla meskundu. 
Kirgiz ulkesini zaptetmege giden Goktiirk kaganlan Kogmen 
adh bir dagi da a§iyorlardi. Kirgizlardan once bir de Cik 
kabilesi vardi. Goktiirk yazitlarinda c,ok gegen ~bu yer ve kavim 
isimleri Tiirk alemine hie. de yabanci degildi. Kirgiz iilkesi, 
Altay daglan ve bu bolgedeki Kariuklarla temasi daha kolay 
temin edebibnekte idi. Kirgizlarm dogularmda Kurikan'lar ve 



Mculcket 
nuhwlleri 



KugnUnn Mel 
re aa'aaelcri 



208 ORTA ASYA 

giiney-batilannda da Karluklar vardi 1 . Sayan daglarmdaki, 
gene Turk irkindan olan Sir Tardu§lar ile temas halinde olduk- 
lan kaynaklannuzdan anlasdmaktadir 2 . 

Gin kaynaklanna gore, Kirgizlann hububat nev'ileri, arpa, 
bugday, yulaf ve dan idi 8 . Kirgizlar unlanni, mahiyetini bilme- 
digimiz ayak degirmeni ile dguturlermi§. Memleketlerinde 
sebze ve taze meyve yokmu§. Yemekle birlikte tahammur 
etmis, ickiler icerlermi?. Atlan 90k btiyuk ve kuwetli imi§. 
Gergedana benzer bir hayvan, sari dag koyunlan, siyah kuy- 
ruklu bir geyik nevi gibi vah§i hayvanlar; yabani ordekler, 
saksagan, atmaca ve yirtici buyuk ku§lar bulunurmu§ 4 . Agac- 
lardan, 5am, kaym, sogiit, karaagac ve yosunlar Kirgiz ulke- 
sinde pek $okmu§. Ba§lica maden zenginlikleri altin, demir ve 
kalaymi§. Her yagmurdan sonra Kirgizlar maden aramaga 
cikarlarmi§. Bilhassa silahlann sivri uclan icin kullanilan sert 
madenleri, Gokturk'lere Kirgizlar g6nderirlermi§. 

Kirgizlarin reislerine A-jo denmekte idi 5 . A-jo'dan sonra 
ikinci derecede kabile beyleri ve ondan sonra da Kara- 
budun yani halk gelmekte idi. Bunlardan asagida bir kole 
sinifmin bulundugu anlasdmaktadir 6 . Bir tug kurulur ve bu 
tugun altinda herkes toplanirmis, ve kirnuzi renge hurmet, 
ibadet ederlermi§. Ki§in samur ve kunduz derileri giyeflermi§. 
Burasi Sibirya'nm giineyi oldugu i$in kurklii hayvanlar 
pek boldu. Islam memleketlerine de kiirk ihrae ederdi 7 . 

1 Wen-hsien T'ung-kao, s. 2724b; Yakinev, I, s. 354. 

* Yakinef, ayni yer; ayrica bk. B. Ogel, §ine Usu yaziii, Belleten, 
59. s- 375- 

8 Wen-hsien T'ung-kao, ayni yer; Yakinev, s. 351. 

* Wen-hsien, 2724, b; Yakinev, s. 352. 

* Ayni eser, ayni yer. 

* Bemjtam'in jemasmda bbyle bir simf goriilmemektedir (Sot. ekon., 
s. 159). Bern$tam, yalmzca iki simf kabul etmi§tir. Bu netice tabii olarak 
politik gayelerin etkisi ile oImu?tu. Mesela $u kayit bize iicuncii simf olan 
koleleri izah eder: \ 

"Gece ktrstzlart vardir. GundUz. saklamrlar. Kirgizlar onlan yakalayip kole 
olarak kullamrlar" (Wen-hsien, 2724c); Yakinev, "iste kullamrlar" diyor, 
s. 354- 

7 Hudud al-'Alam, s. 96 v.d. 



KIRGIZLAR 209 

Reisleri, kism ke$e sapka ve yazm da altin diigmeli bir nevi 
sapka giyermis,. Halkin §apkalan ise hep kegeden imi§. Her- 
kesin kemerleri ve buna takilan bi<jak ve bilegi ta§lan varmis, 8 . 
Kadmlar yiin §ayaktan veya Gin ipeklilerinden elbiseler giyer- 
Iermi§. Iran ve Araplarla 50k siki bir kurk ticareti temasi 
kurduklan anlasdmaktadir. Kegeleri birles,tirerek reisleri icm 
50k biiyiik bir $adir, yani otag kurarlarmi§. Kabile reisleri ise 
onun etrafmda daha ku$uk ^adirlarda otururlarmi§. Halk, 
reislerine fare, samur ve ye§il fare kurklerini vergi olarak verir- 
lermi§. Sihirbazlarma "gan" yani Kam derlermi§. Diigunleri 
50k biiyiik olurmu§. Bazan bin koyun kadar hediye verilirmi§. 
Oliilerinin etrafim gevirip aglarlar ve sonra da onu yakarlarnu§. 
Kemiklerini toplar, bir sene sonra da kemiklerin iizerinden 
atlar ve sonra da mezar yapip gomerlermi§. Bundan sonra 
biiyiik bir senlik ve toy yapihrmi§. Evlerinin bir kismi ta§tan 
ve bir kismi da agagtan gitlerle yapilmis, imi§. Evlerin iizerini 
de aga$ kabuklan ile kapatirlarmi§. Ya&lart, Cin kaynaklanna 
gore Uygurlannki ile aym imi§ 9 . Bilindigi iizere, . baslangi^ta 
Uygurlarra yazilan da Goktiirk elfabesi ile ayni idi. Kirgizlann 
ceza sistemi <;ok sertfi. Memleket meseleleri iizerinde miinakasa 
yapanlar ve haydutluk edenlerin ba§lan kesilirmi§. Hirsiz 
•QOGuklarin kesilen ba§lan, babasimn boynuna takilir ve baba 
kuru kafayi omriinun sonuna kadar ^lkaramazmif. Siivariler 
tahtalarla zirfdar yapar ve bacakiarini korurlarmi§. Aynca 
oldann bile batamadigi yuvarlak zirhlar da omuzlara konur- 
mu§. Kirgiz bayraklannin da 90k bol oldugu anla§ilmaktadir. 
Kirgizlann dogusundaki bazi Goktiirk kabileleri ki§in kayak 
kullanmakta idiler. Bu sebeple Cinliler bu kabilelere tahta 
atli Goktiirkler adi vermektedirler. 

Kirgiz iilkesinde eskiden beri iig irk mevcuttu. 1 . Cermen 
irklan: Kirmizi sagh ve mavi gozlu olan bu irk Cin kaynak- 
larinda da zikredilir. Gok eski devirlerden beri buralarda yasar- 
lardi. 2. Mongoloid irk: Bu irk bilhassa Baykal golii kenar- 
lanndan, M.6. III. asirdan sonra buralara gelerek yerlesrt. 
3. Turk irki: Bilhassa Hun ^agindan itibaren gerek 

s Wen-hsien, 2724 c; Yakinev, s. 354. 
* aym eser, ayni yer. 

Orta AtfO, If 



■trfQhjM 



aio 



ORTA ASYA 



gin - Kirgu 
mitaatetatleri 



Kem vadisinden ve gerekse Altaylardan sizmaga ba§lami§di. 
Goktiirk cagmda Kirgiz ulkesinde bir Turkle§me meydana 
geldi. Bizce bu Tiirklesme kismi idi. Turk olanlar daha ziyade 
idare eden ziimre idi. 

Yenisey-Kirgizlarmin ulkesinde bulunan Cin paralari, 
Kirgiz ve Qin munasebetlerini en iyi §ekilde izah eden vesika- 
lardi. Bu sebeple Prof. Kiselev, bu konuya ayn bir etud tahsis 
etmisti 10 . Kirgiz ulkesinde bulunan en eski paralar, M.s. 544 
tarihlerine aitti. Ondan sonraki paralar ise su tarihleri ta§i- 
maktadir: M.s. 621, 661-663, 682, 758-759, 780, 840, 846, 
1 00 1, 1 62 1, 1628. Goktiirk caginm ba§langicmda Gin kiilturii, 
Yenisey bolgesine olan nufuzunu biisbiitiin artirnu§ti. Qin yazih 
bir plaka bunun en acik bir ornegi idi u . 



Kopen 
bolunliilari 



2. Buluntulara gore Kirgiz kultiirii 

ESKI KURGANLAR 

Bu buluntu yeri, Yenisey kiyilanndaki Bograd bolgesinde, 
genisHgi 100 m. ve uzunlugu da 500 m. olan bir mezarhkti (Lev. 
20,4). Eide edilen eserler, M.s. VI-IX. asirlarm hususiyetlerini 
gostermekte idiler 12 . Ele gecen keramiklerin gogu Isa'dan onceki 
devirlere ait Tagar ve Ta§tik kiiltiirlerinin karakterini ta§iyor- 
lardi. Geriye kalan Kirgizlann tipik vazolarrydi. Kopen mezar- 
liginda bulunan esyalar yalmzca Kirgiz devrine ait eserleri 
ihtiva etm'yordu. Mezarlann iginde 90k eski devirlere ait olan- 
lari bulundugu gibi, M.s. IX. asirlara ait olanlari da vardi. 
Fakat ekseriyeti M.S., VI-VIII. asra aitti. Kopen mezarlarinin 
en onemli mezan, iginden altm kaplar cikan prens mezan idi. 
Kopen mezarlarinin Tiirk kiiltiir tarihi bakimmdan onemli 
olan hususiyeti, Goktiirk alfabesi ile yazilmi§, Turkge yazitlar 
bulunan bu kaplann cikmasidir 13 . Av sahnelerini ve §6valyeleri 

10 Kiselev, KSttMK, XVI, 1947, s. 94-96. 

11 Kiselev, DlYS, s. 570, PI. LIII, 2. 

12 Bu kurganlann hafriyat raporlarmin mikrofilmlerini Milli Kiitup- 
hane vasitasi ile Rusya'dan getirmek miimkiin olmujtur: L. Evtyuhova, 
S. V. Kiselev, Trudi GlM, XI; Evtyuhova, KSttMK, XVI, 1947, 
s. 158-164; Tr. GlM, VIII, s. 112. 

M Kiselev, DlYS, Tbl. LV, LVI, LVII, LVIII, LIX. 



KIRGIZLAR 



211 



tasvir eden bronz levhalar ve nihayet altmdan yapUrru§ tiirlii 
siis efyalan hep Kopen mezarlannda bulunan eserlerdi. Bu 
mezarlar yukanda da soyledigimiz gibi Tiirk(je konu§an Turk- 




Levha 20 — Kirgizlara ait muhtelif buluntular : 1 . Yeri bilinmeyenler ; 
2. Uybat I ve Uybat II; 3. Kazire; 4. Kopen. 



Kirgiz beylerine aitti. Bu mezarlarda sunulmu§ etlerin ekseri- 
yetini koyun etleri te§kil ediyordu. Bunlarm yaninda at, sigir, 
geyik etleri de gorulurdii. Eski gaglarda, mezarlarda at eti daha 
goktu. Sonradan yava§ yava§ azalmaga ba§ladi. Geyik etleri ise 



213 



ORTA ASYA 



VykM 
fcafcmtalan 



E»kl Kapfal 
kmganlan 



ortadan busbiitun kalkti. Muahhar mezarlarda ku§ ve bahk- 
lann da sunuldugunu gortiyoruz. Htilasa Kopen kurganlan, 
Goktiirk cagmm Turkic konu§up Turkce yazan Kirgizlan- 
iun, Turk kiiltiir tarihi bakxmindan bir hazinesi idi. 

Uybat kurganlan Prof. Kiselev tarafindan bulunmus, 
kazilmi§ ve ne§redilmi§ti 14 . Bu kurganlar, iizerlerinde biiyuk 
ta§lar dikilmi§ ve Qaa~Tas denen tipte mezarlar idiler. Kapcal 
kurganlarmda oldugu gibi burada da agagtan yapilmi§ koyun 
heykellerine rasthyoruz. Bilhassa iizeri gizgilerle suslenmi§ kiipler 
ve vazolar Kirgiz devrinin bu sahadaki en karakteristik eserleri 
idiler. Aynca Tang siilalesi devrine ait bir ft'n iizengisinin bulun- 
masi da bu buluntularm kiyraetini bir kat daha artirmi§ti l5 . 
Canak ve comlekler Hun gagma ait kurganlarm tesirleri altinda 
cok kalmi§Iardi (Lev. 20,2). 

Kapcal kurganlanndan Prof. Kiselev kisa olarak bahset- 
mifti 16 . Bu kurganlarm genis, bir §ekilde tasvir ve tetkiki, 1952 
de V. P. Leva§ova tarafindan yapilmi§tir ". Mezarlar beyzi 
olarak yapilmi§ ve tizerleri ta§larla doldurulmu§tu. Mezarlarda 
bol miktarda koyun kemikleri tie kqyun figiirleri bulunmu§tu. 
Figiirler agactan yapilmisU (Lev. 21,1). I. Kapcal kurganlan, 
VII-IX. asirlaraait mezarlardi. tclerinde Goktiirk cagma ait pek 
50k eser de bulunmus, ve bunlarm yamnda IX. asir eserleri de 
goriilmekte idi. Fakat bunlar, miktar bakimindan daha azdi. 
Tip itibarile Hun cagi-Yenisey mezarlanna da benzemekte 
idiler. Fakat iclerindeki eserler, Kopen buluntulan fle ayni 
zamana aittiler. Diger yandan Kafkasya'da Balti buluntu- 
lanna da 50k benziyorlardi. Bu kiiltiirlerin hepsi Goktiirk 
cagina aittir 18 . 



** Kiselev, Esegodnik Minusinskogo Muzeya, 1929, IV, 2; DtYS, 
Tabl, LIV, LIX, 26, 27. 

ls Kiselev, DtYS," Tabl. LIV, 12. Uybat mezarlan i^tn bk. V. P. 
Levasova, 24, 1952, s. 135. 

18 DtYS, Tabl. LIX, 17-25, 28, 30; LIV, 3, 4. 

17 MtA, 24, s. 121-136. 

18 MtA, 24, s. 128; Leva§ova'ya gore bu kiiltiirun bu kadar yaygin 
olu$u Turk halklarmin yayili§ma atfedilmelidir. 



KIRGIZLAR 52 13 

MUAHHAR KURGANLAR 

Minusinsk dolaylannda, Kazire nehri kenarmdaki bu ]^^^** 
kurgan buluntulari bilhassa Kirgiz- Yenisey kulturiinun sonraki 
devirlerini karakterize etmesi bakimmdan biiyiik bir onemi haiz- 
di (Lev. 20,3). Buluntulann biiyiik bir ekseriyetini kayi§ siisleri 
te§kil etmekte idi. Bunlar arasmda, tipik tokalara, ok uglarina, 
at gemlerine, baltalara, oraklara rastlamaktayiz. Bu geg Kirgiz 
kultiirii, daha eski olan Kopen buluntulari ile biiyiik bir 
yakmhk gostermekte idi. IX. ve X. asirlara ait Altay kiiltiir- 
leri ilede yakmhk gostermeleri, Kirgizlann giineyle siki temas- 
lannm bir ifadesidir. Diger yandan, Dogu Tiirkistan'daki 
Budist san'ati ve Turfan'daki Maniheist iislup da Kirgiz 
bolgesinde kendisini gostermektedir l9 . Bu kiiltiiriin, Altaylarm 
muahhar kulturleri arasmda sayilan Srotski kurganlan ile de 
ilgisi vardi. Muahhar Kirgiz kulturiinde, M. onceki Guney 
Sibirya kiiltiirlerinin de an'anesi devam etmekte idi Bununla 
beraber, bu gag san'ati realist bir sari'at anlayisma sahipti. 
Bilhassa Gin kulturiinu benimseyerek kendisine mal etmi§ ve 
bu surede kar§imiza gikmi§ti w . 

Muahhar Kirgiz kiiltiiriine tesir eden ikinci kiiltiir gevresi 
de Semipalatinsk'deki Zmievka kurganlan idi. Bu akra- 
bahk da bize IX-X. asirlardaki Kirgiz kulturiinun giineyle 
ilgisini izah eder. Muahhar Kirgiz kultiiriinun men§elerini arayacak 
olursak, gene karsimiza Altay bolgesi gikar. Biraz da Cin'den 
gelen Ajur teknigi ile islenmis, madeni eserler, bu gagda Altay 
kulturiinu karakterize etmekte idi. Altay kulturu gittikge 
inki§af ederek Kirgiz kiiltiiriinii de tesir sahasina 
almi§ti. Bu durum Orta Asyah Oguz ve Tiirkmen- 
lerin, kiiltiir ustiinliigunii ele gegirdiklerini goste- 
riyordu. 

Muahhar kapcal kurganlann en buyugiinim gapi 4.5 m. J^^* K " ps " 1 
idi. (Lev. 2 1,2) Bunlar eski tip kurganlara nazaran daha kiigiik 
kurganlardi. Kurganlarda ele gegen yedi bigagin hepsi de oliinun 
sag tarafina konmu§tu. Bazilari da solda idi. Yani istisnalar da 

» Kiselev, DtYS, s. 631-636, Pi. LXI-LXIII. 
80 Salmony, ESA, IX 1934. 



214 



ORTA ASYA 



bulunuyordu. Oliilerin sagmda, oklar ve Hrke$ kalmtilarina da 
rastliyoruz. Bunlardan ba§ka bir 50k ziynet e§yalan da bulun- 
mu§tu. Bu kurganlari kazan arkeolog V. P. Leva§ova, mezar- 
lardan cikan e§yalarm gayet sistemli ve geni§ bir §emasmi yap- 
mi§ti. 21 Kapcal kurganlari muhariplere ait mezarlardi. Halbuki 
Kopen kurganlari, prenslerin mezarlan idi. 




Levha 21 — Kirgizlara ait Kapcal I ve Kap?al II kiiltiiru eserleri. 



KapcaTda koyunlar da olulerle birlikte g6mulmii§lerdi. Bu 
mezarlarda bol miktarda agagtan yapilmi§ koyun heykellerine 
de rastladigmuza gore, bu koyun kurbanlarmm da dini bir 
raanasi oka gerekti. I. kapgal tipindeki vazolar bu cagda da 
devam ederler. Agizlan geni§, karmlari §i§ik ve yiiksekge idiler. 
Ayrica ziraatgilara mahsus sivri kiitekler de ele ge^mi^ti 22 . 
Bunlara,Orta AsyaTiirk kultiirunun yayilmi§ oldugu butiin 
bolgelerde rastlamaktayiz 23 . Tokalar ve madeni stis pilakalan 

I. ve II. kapcal kurganlannda hemen hemen hie, degi§memi§ti. 

II. Kapcal kurganlari IX. asira ait mezarlardi 24 . 

*\V. P. Leva?ova, MlA, 24, PI. 2. 

» Aym eser, PI. 5, 34, 35. 

** Meselenin miinaka§asi i<jin bk. MlA, 24, s. 135. 

** Ayni eser, s. 135 v.d. 



KIRGIZLAR 



315 



Yukanda da soyledigimiz gibi II. Kapgal ve Tuyuhtyansko 
kurganlan muahhar Kirgiz kiiltiirunun. en onemli merkezleri 
idi. Bunlardan baska Abakan 25 , Bateni, Tes 27 kurgan- 
lannda da muahhar Kirgiz kulturiinu bulmaktayiz. 

Radlov, Abakan kurganlarmi, 1. ve 2. Demir devri ol- 
mak iizere ikiye ayirmujti. Biz de, Goktiirk cagi ve muah- 
har cag olmak uzere iki devir kabul ettik. Birinci devre ait 
Abakan kurganlan genel olarak biiyiik capta yapilmi§lardi. 
Bazi cukurlarda bir yigin iskelet birden cikmi§ti. Cesetler iki 
veya iic sira olmak uzere birbiri iizerine yigilmi§ti. Qukurun 
kenarlan ta§la do§enmi§ ve aralari ise tahta citlerle aynlmi§ti. 
Mezarm iizeri ise kaym agaci kabuklan ile kaplanmi§ti. Mezar- 
larda yanik izlerine de rastlanmi§ti. Bu biiyiik mezarlar, "mu$* 
terek mezarlar" adi ile adlandmlmi§lardi. Mezarlarda minyatiir 
silahlar da g6riilmu§tu 28 . Eserlerin demirden yapilmi§ olma- 
larma ragmen §ekilleri bronz devri tiplerinde idi. Bu §ekilde 
hanger 29 , bigak 30 , ok 31 ve mizrak uglarma 32 50k rastlamaktayiz. 

Radlov, ta§tan duvari olan mezarlarm Tiirklere ait ol- 
dugunu ilcri surmu§tii 33 . Bu kurganlar, di§andan yeni gelen 
bir halka aitti. Tiirklere aidiyeti uzerinde israria durulur 34 . 

Abakan steplerindeki bu kurganlarm gapi umumiyetle 
3 m.yi gecmemekte idi. Nehirlerden ve oturma yerlerinden 
uzakta idiler. Iskeletlerin ba§lan batiya konmu§tu. Mezarlarda 
oldukga biiyiik boyda toprak kaplar ele gegmi§ti. Bulunan 
aletleriii hepsi demirdendi. Radlov, kiz cocuklarm kadmlarla; 
erkek cocuklarm ise erkeklerle gomtildugiinu ileri surmu§tu 35 . 



Digcr miuhhar 
kuluntu jcrieri 



Radlov'un kas- 
iifi kurganlar 



RaalaT'un kan- 
ib£i mnahluur 
kurganlar 



27 
28 
it 
30 



35 Radlov, Aus Sibirien II, s, 121 v.d. 
38 Teplouhov, Opit Klass., IV, vip. 2. 

Kiselev, Materiah, vip. 2. 

Bk. B. Posta, Arch. Stud., s. 261 v.d. 

Tallgren, £<K>uwe., s. 75. 

Aym eser, s. 44. 

31 Ayni eser, s. 49. 

32 Ayni eser, s. 49. 

33 Olii yakma adeti icin bk. Spitzin, Kolkktivmya mogili v verhovyah 
Eniseya i Q ulima, v Zapiski Russk. Arh. Obs., XI, 134. 

34 Radlov, Aus Sibirien, II, s. 123. 

35 Ayni eser, II, s. 1 21-143. 



2i6 ORTA ASYA 

At ve insan mezarlan da muahhar devirde birbirinden ayril- 
mi§ti. Ikinci cagda gelik kalitesi de cok ilerlemisti 38 . Hatta 
Rus hurdacilan, budemirleri cok sertligi sebebile almiyorlanru§. 
Bulunan eserler, at ko§umlari, aletler, keski aletleri, zirhlar, 
cakmak ta§lan, tarim aletleri ve siis esjalari idi. Keraik ve 
agac eserler pek coktu. 



3. Buluntularin tahlili 

*"*■* —'**""" Kirgiz san'atmm inkisafinda ba§hca iki tesir cok onemli 

rol oynami§ti. Bunlardan birincisi ve en kuwetlisi eski I skit 
san'atindan gelen an'ane idi. Digerleri ise VI-VIII. asiriarda, 
Cin'den ve Iran'dan gelen tesirlercU. Kirgiz san'atma ait 
baa koyun heykelleri bize Ordos bronzlanni hatirlatiyorlardi 38 . 
Bu di§tan gelen tesirlerin yanrada birinci derecede rol, §iiphesiz 
ki eski Giiney Sibirya ve Altay kulturlerine aitti. Kirgizlar 
arasinda rastladigmuz Gin eserlerinin cogu da, Cin'den ithal 
suretile gelen egyalardi 39 . Hulasa olarak diyebiliriz ki, Kirgiz 
san'ati kendisinden onceki ve kendi gagmdaki 
kulturlerden gok §eyler almi§ olmasina ragmen, 
kendisine mahsus bir ozellige sahip ve Goktiirk 
kiilturii ile akraba idi. 



GSktttrk huthri 
Ik jmmih gttmflf 



Kopen kurganinm en onemli eserleri, §iiphesiz ki iki 
gumu§ ma§rapa ile bir giimus, tabakti 40 . Bu eserler kiymetli 
ta§larla suslenmi§, iizerlerine oyma teknigi ile ku§ ve gicek 
motifleri hakkedilmi§ti. Gerek taglar ve gerekse tabaga oyulmu§, 
kanjilikh olarak duran cennet ku§u motifleri, feniksler, bize 
T'ang sulalesi (M.s. 610-909) cagina ait Gin kulturunii hatir- 
latiyorlardi. Bilindigi iizere cennet ku§lari hem Gin san'atmda 
ve hem de Gin mitolojisinde 50k buyiik bir oneme sahipti. 

** Ayni eser, II, s. 119. 
*' Ayni eser, II, s. 125. 
88 Karsila; Kiselev, DlYS, TabL LIV, 3-5. 

** Qin rozetleri icin bk. Kiselev, ayni eser, Tabl. LIX, 8-xoj ejder 
motifleri: Tabl. LIX, 9. 

• Ayni eser, Tabl. LVI. 



KIRGIZLAR 217 

Cin kulturiinim bu agik tesirlerine ragmen eserlerm kenarlann 
daki siislerde, eski S arm at san'atinin izleri de goriiliiyordu. 

Yenisey-Kirgiz kultiir cevresinin ictimai hayatmi gosteren a* «y« 
eserlerden birisi de bir, "av sahnesi"ni tasvireden tablo idi 41 . ** 
Boya ile yapilan bu resimler, agactan iki eyer ka§i iizerine 
yapilmi§ti. Her iki eyer ka§i iizerindeki sahneler de mahiyet 
ve uslfip bakimindan birbirlerine 90k yakm ve tamamlayjci idiler 
Bu sahnelerde, iki siivari bir tepenin yamacmda dort hal '...■'■ . 
gitmekte ve arkalarma d6nmii§ olarak ok atmakta ve siivari- 
lerin arkalarmda da arslanlar havaya sicramis, olarak ko§makta- 
dirlar. Siivarilerin dnunde ise kosan kaplan, yabani domuzlar, 
dag koyunlan ve dag kecileri goriilmektedir. Atlann eyer ve 
kuskunlan bize daha ziyade, Cin'de T'ang devri eserlerini hatir- 
latrrlar. Atm Jiamle yapis, §eklini Cin'de Han devri iislubu 
ile mukayese edebiliriz. Suvariler kahn bir kaftan giymis,lerdir. 
Pantolonlan ise bu kaftanm ytrtmaandan gorulur. Bu sekildeki 
av sahneleri, bilhassa Sasani san'atinda cok yayilrm§ ve 
sevilmi§ti. Bu sebeple, tran'daki Tak-i Bustan'daki Sasani 
eserleri ile Orta Asya ve Giiney Sibirya'daki av sahneleri daima 
mukayese edilmi§ ve Iran'm lehine neticelere vanlmi§ti. Gok- 
tiirk gagma ait Kudirge kurganlannda da boyle sahnelerin 
goruldugunu kendine ait bahiste kaydetmistik (Lev. 13,2). Sasani 
tesirlerinin mevcudiyeti inkar edilemez. Fakat eserde hakim olan 
iislup ve teknik de, Yenisey-Kirgiz iislubu ile Cin tesirleri idi. 

"Ozerinde Gokturk alfabesi ile bir yazit bulunan bir kaya K»y«i«« *wi- 
iizerinde de enteresan bir av sahnesini gorrnekteyiz. Yazitta * 
"benkii kaya v> yani ebedi ta§ tabiri de bulunmaktadu*. Bu eserin 
de en karakteristik tarafi. biiyuk bir av sahnesini ve bu arada 
Yenisey-Kirgiz bolgesinin hqyvanlar dlemini tasvir etmesidir. 
Bu tabloda, gift hdrgiiclu develere, dag kecilerine, koyun- 
lanna ve biiyuk ren geyiklerine, tilkilere, kaplanlara rast- 
lanmaktadir, Bilhassa iki ayak iizerine kalkmis, ve ellerinde 
sopa tutan ayilar tetkike 50k degerler 42 . Bundan anla§ihyor ki 

41 Kiselev, DtYS, Tabl. LVIII, 1. 

44 H. N. Orkun, Eski Turk yazttlan, III, 193; Appelgren-Kivalo, 
Altaltaische Kunstdmhn, fig. 312; R. Radlof, Altturk, Inschr., 3. Lief., s. 435; 
Kiselev, DlYS, s, 630 'y.d. 



2l8 



ORTA ASYA 



Yenisey • Kirgu 
kenmikkri 



Kirgialar4a 
madendlttc 



sahneler yalmzca avian tasvir etmiyorlardi. Dinl bir mana- 
lan da vardi. 

Uybat nehri kiyilarmdaki Kirgiz buluntulannda bazi giizel 
kiipeler, vazolar v.s. de ele gegmi§ti (Lev. 20,2). Elle yapilan bu 
eserler, VI-VIII. asirlara ait kurganlardan gikmi^ti. Eserler 
kilden yapilmi§ti. Bunlar arasmda §in porselenlerine de rastlan- 
rm§ti. Porselenler daha ziyade Han devrine ait eserlerdi. Kirgiz 
keramikleri iizerine Hun cagi escrlerinin tesirleride <joktu. Esa- 
sen Hun c,aginda da keramikler, Orhon bolgesi ile (Jin kera- 
miklerine $ok yakinhk gostermekte idiler* 3 . Bu benzeyis, daha 
ziyade vazo §ekillerinin benzeyi§i bakimmdan onemli idi. 
Goktiirk gagmdaki Kirgiz vazolannin tezyinati daha ziyade 
cizgi demetleri ile teskil edilmis, hatlardan mute§ekkildi. Kirgiz 
keramiklerini, VII- VIII. asra ait Goktiirk cagi keramikleri ile 
de mukayese edenler vardi 4 *. 

Yenisey Kirgizlarmin demir cevherleri topladiklanna dair 
kayitlari Cin kaynaklannda bulmaktayiz 45 . Daha sonraki 
Islam kaynaklannda da Kirgizlann kendi memlekettlerinde 
demir istihsal ettiklerinden bahsedilirdi 46 . M.onceki Tagar- 
Ta§tik devrinden itibaren Yenisey bolgesinde bol olarak goriilen 
demir aletler ve ileri bir is,leme teknigi, bu bolgedeki yaygin de- 
mircilik zenaati hakkinda bize bir fikir vermektedir. Bu bolgenin 



43 Biiyiik Hun devleti sagma ait keramiklerin umumi dzellikleri i$in 
bk. A. N. Bern$tam, K voprosu sots, stroe Vost. Hunnov, PlDO, 1935, 
Nr. 9-10. 

44 Altay'da Kuray buluntulari ile mukayesesi icin bk. Evtyuhova, 
Ktrgtzkoe poselenie us. Malte Kopem, KSllMK, XVI, s. 160; Kirgiz keramigi 
ile ilgili diger etudler: Kiselev, s. 589-590; Evtyuhova, Trudi GlM, 
VII, fig. 1, 4, 5; Evtyuhova-Kiselev, Qaa-Tas, s. 28, 30, 32; Teplpuhov, 
Opit klass., Tabl. II, 20; Levajova, Iz dalekogo prosloe, Tabl. XIV, fig. 2. 

II. Kapcal kurganlarinda bulunan muahhar vazolar, I. Kapc.al tipinde 
idiler. Bunlarm agizlan genis, kannlan az sisik ve boylan da oldukca yiiksekti 
(MlA, 24, 1, 32, 33). Bu tip vazolar Kirgiz eserleri idi. Ust-Tes kurganlarinda 
da bunlara rastlanmifti (Kiselev, Materiali, Ris. 72). 

45 Yakinev, I, 353-353. 

4 * Hudud al-'Alam, s. 96; Kirgizlann iktisadi ve ictimai hayatlan icin 
bk. J. Marquart, Vber das Volkstum der Komanen,&. 65-68; Barthold, Kir- 
gizi, istorifeskiy operk, Frunze, 1927; Bern$tam, Sotsialno ekonbmigeskiy stroy, 
s. 148-171; N. Aristov, JS, 1894, 1896. 



KIRGIZLAR 219 

yakin bir kom§usu olan Altay ve Sayan daglarmda da zengin 
demir cevherleri bulundugunu kendi bahsinda soylemistik. 
Halen, Yenisey bolgesindeki demir cevherleri, Abakan ve Tuba'- 
da bulunmaktadirlar. Bu demir cevherlerine yakm yerlerde, 
eski demir ocaklan da bulunmu§tu * 7 . Bunlardan anla§ihyor ki 
Kirgizlar, bu bolgelerde cevher istihsal etmekle kalmairusjlar; 
bu cevherleri i§lemekte de 50k maharet kazanmisjardi. Yiiksek 
vasifta miknatisli demir cevherleri daha ziyade Tuba nehri 
kenarlarmda ve Oznecannaya guneylerinde idi 48 . 

KIRGIZ SiLAHLARI 

Arkeolojik buluntularda ele gecen Kirgiz silahlan zaman 
bakirrundan bashca iki kisma aynhrdi : 1 . Goktiirk gagma, 
yani M.s. VI-VTII. asra ait buluntular; 2. Gokturklerden son- 
raki devirlere, yani Uygur ve Tiirges, cagina ait eserler. Sonun- 
cular daha ziyade IX.-X. asirlara tesadiif ediyordu. Silahlan 
daima bu iki gagi gozoniinde tutarak tasnif edecegiz. 

Birinci, yani Goktiirk cagina ait ok uclan dilimli idi* 9 . kh*« ok$ui«i 
Bigak gibi yassi ve uzunca idi, dilimler 90k keskinle§tirilmi§ti. 
Ikinci gaga ait ok uclan ise, daha kaba ve ko§eli idiler. Bu 
uglar Altaylardaki Goktiirk ve Tiirges, cagi eserleri ile cok biiyiik 
bir yakinhk gostermekte idiler 50 . 

Kirgiz demirciliginin en ornek eserleri muhakkak ki Kirgiz 
kihglan idi. 80-90 sm. uzunlugundaki bir Kirgiz meginin her 
iki tarafi da keskinle§tirilmi§ti. Megin kabzasinin agagtan yapil- 
rrus. olmasi cok muhtemeldi. Megin giizel bir korkulugu da ele 
gegmi§ti. Tek agizh; fakat boyca meglerden daha kiigiik kihg- 
lar da bulunmu§tu. VI-VIII. asirlara ait hangerler daha ziyade 

47 Kiselev, s. 573-575; G. Merhart, ESA, IV, 1929. 

'** Kiselev, ayniyer; V. P. Levasova, Dalekogo, s. 48-51; Evtyuhova, 
Arh. pamyatniki, s. 96-98. 

4 » Kirgiz ok U9lan 15m bk. Kiselev, D'lYS, s. 577; Tabl. LIII, 8; 
LXIII, 1; LIX, 21-25. Goktiirk 9agma ait Kirgiz ok v^lan: Kiselev, 
Tabl. LIX, 12. 

50 II. Kap^al ok uglan, daha sonraki Turk ok u^lanni karakterize 
etme bakimindan 50k enteresandi. Altay'daki ok u^lanna benzedikleri gibi 
Altin Grdu buluntulanna da 90k benzerler (Grekov-Yakubovski, golotaya 
Orda,U., 1937, s. 111, ris. .-.3). 



Kugndara ait 
Iuli9 Te hsnfcrkr 



Kvgu migferieri 



Kirgiz nrUin 



aao ORTA ASYA 

tek agizh ve bicaklara benzemekte idiler 51 . IX-X. asra ait, 
mesela Uybat ve Qaa-Tas hangerleri ewelkilere nazaran daha 
geni§ agizh idiler. Ve her iki tarafi da keskin olan agizlari, bir- 
birine simetrik idiler 52 . II. Kapcal mezarlannda muhtelif hoy- 
larda hangerlere de rastlanmt§ti ", Hancerlerden birinin namhsi 
ile sapi yekpare idi. Sap yeri kuciik bir profille ayirt edilmifti. 
Diger bir hancerin de ucu cok kwnku. Bu tip bicaklara 
VI-VII. asir kurganlarinda 50k rasthyoruz. Ayni mezarhkta 
bulunan iki agizh bir kama ise, IX. asra ait muahhar bir karakter 
gosteriyordu " ' . ■ ■ 

66ktiirk cagma ait Kirgiz migTerlerine rasthyamiyoruz. 
Yalmzca kaya resimlerinde migferli suvariler gormekteyiz 55 . 
Bunlardan anhyoruz ki Kirgizlar harplerde migfer de kullani- 
yorlardi. 

Qin kaynakkri, Yenisey-Kirgizlannm agactan yapilmis, 
zirhh elbiseleri bulundugunu ve aynca atlarim da bu tip* zirh- 
larla koruduklarmi kaydetmektedirler M . Kopert buluntulannda 
da bize kadar gelen bir zirh tasvirini goriiyoruz. Karayiiz-Sulek 
boigesinde, kaya iizerine yapilmis, resimlerde de ayni zirhm bir 
tasvirine rastlamaktayiz 58 . Bu zirhlann demirden yapilmis. 
olmalan da cok muhtemeldi. Bunlar tran'daki zincir zirhlara 
50k benzemekte idiler. Halen Minusinsk miizesinde, bu tipteki 
zincir zirhlann 200 pargasi mevcuttu. Bu durum,. Kirgiz bolge 
sinde bu tip zirhlann ne kadar cok yayilmi§ oldugunu bize 
gosterir. Agog zirhlara daha ziyade Tunguzlarda ve Japonya'da 
rastlamaktayiz. Bunlar birbirine halklarla tesbit edilmi§ tahta 
parcalanndan meydana gelmi§ti. 

81 Kiselev, DlYS, LIX, 12, 
84 Ayhi eser, LXHI, 1. 
«? MlA, 24, s. 28-30, 31, 33. 

84 MlA, 24, 5, 31; aynca bk. Kiselev, DlYS, s. 577, Tabl. LIH, 1; 
LXHI, 1; LIX, 12. 

58 Kiselev, s. 578; App.-Kivalo, 77, 80, 81, 93, 342. 

'*• Yakinef, II, s. 350 - 357; B. Laufer, Chinese clay figures, S. 222, 

fig- 35- 

87 Kopen buluntulan ic.in bk, Evtyuh ova- Kiselev, Caa-Tas u s. 

kopem, ris. 54; DlYS, s. 578. 

58 Sulek yazili kayasi iqva. bk. App.-Kivalo, 93. 



KIRGIZLAR 22i 

KIRGIZ AT KO§UMLARI 

Kirgiz iizengileri umumiyetle birbirlerine benzemekte **"■■"■*■* 
idiler. Uzenginin tabani ekseriya diiz ve gen%e idi. Aski demir- 
leri oldukga ince ve kayi§ yerleri de bazan basit bir halka ve 
bazan da iist kismi oldukga yiiksek bir bag deUgi levhasi seklinde 
idi. Gokturk devrinde, Yenisey'de Q in uzengilerine de rastlanmi§U 59 . 
Uzengilerin muahhar, yani IX-X. asTa ait olanlanmn 60 , kayi§a 
bag plan yerinin iist kismi biraz geni§<;e bir tabela halinde idi. 
Halbuki Goktiirk devrine ait olanlarda boyle bir siis tablasi 
yoktu. Kayi§ yeri adi bir halka §eklinde yapilmi§ti. Buna benzer 
bir mkis,af tarzmi Giiney Rusya'da 6 * ve Macaristan'da da 
gorebiliyoruz 62 . I. ve II. Kap^al kurgarilarmdaki her iki 
sagdada uzengi tipleri aym idi ve bir degisme yoktu 63 . Rus 
biigini Leva§ova'ya gore sade ye tezyinatsiz uzengiler, M.s. 
I-II. asirlarda btitun Orta Asya ve Avrupa'da moda idiler. 
Uzerinde sus plakasi bulunan ve 90k stislenmis. uzengiler ise 
Cin'deki Tang sulalesi devrinde, Sibirya Mogolistan ve Semi- 
regi bolgesinde yayilnu§lardi 64 . Bu gorii§te gercek payi cok oka 
gerektir. 

Gokturk cagma tesadiif eden Yenisey-Kirgiz at gemleri 
ile daha sonraki gaglara ait gemler arasmda 50k buyuk farklar 
goriilmektedir. Yenisey-Kirgiz at gemlerini, Gokturk ?agi 
ile ilgili Uybat kurganlarinda bulunan gemler temsil 85 ve 
sonraki devri ise Tuyuhtyansko gemleri ifade ederlerdi 66 . 
Kirgiz gemlerinin miisterek hususiyetleri, agiz yanlarmda iki 
kantarma demirinin bulunmasi ile istihar eder. Aralarmdaki 



Kwpaluu at 
gemleri 



M 



gin uzengisi i^in bk, Kiselev, LIV, 12. 
•° Muahhar tipler icjn bk. Kopem, ris. 37, 43; Evtyuhova, Kvoprosu 
kamennik kurganah, fig. 8; Teplouhov, Optt klassifikatsii, ris. 8; DlYS, 

s. 597, n. 5. • .■"■■■'*■" 

" Karsila: Bobrinskiy, Perefepinskry klad, MAR, 34, VII, ris. 15-16; 

Hazar iizengileri icm bk. Trudr Arh. syezd, I, Tabl. XXII, ris. 101-102; 

Altay iizengileri: Rudenko, Mogilnik Kudirge, ris. 16-4. 

• a Mukayesesi i?in bk. DlYS, s. 580 v.d. 

« s Ml A, 24, I, s. 39-42; V, 45-55- 

'«« MtA, 24, s. 126 v.d. 

•» Kiselev, Tabl. LVIII, 4. 

•• Ayni eser, LXIII, 1; Evtyuhova, K vbprosu, s. 12, ris. 9. 



222 ORTA ASYA 

diger farklar §ok azdi. Aynca yanda bulunan bir halkaya dizgin 
takilmakta idi. Kapgal kurganlarmdaki I. ve II. devreye ait 
gemler arasinda 50k az farklar vardi. I. Kap^al gemleri daha 
fazla suslenmisti 67 . Tuyuhtyansko'daki rnuahhar gemlerde agiz 
demirleri biraz biikiilerek egrilmi§ti ^ Ayni sekildeki gemlere 
II.Kap^al da da rastlamaktayiz 68 . Aradaki ufak benzerliklere 
ragmen, Kirgizlarin Goktiirk xagi gemleri ile muah- 
har gemleri arasinda biiyiik farklar yoktu. 

KIRGIZLARDA ZIRAAT KULTURU 

Yeniiey-Kirgiz kiiltiirunde, orak, ktirek, sivri kurek biiyiik 
bir yer tutmakta idi. Saban demirleri esas itibarile iki ?ivi 
vasitasi ile saban iizerine tesbit edilmi§ti. Bu tip saban demir- 
lerine Yenisey-Kirgiz kulturunde 50k rasdamaktayiz. Orak 
tipleri daha eski devirlerin, mesela M. onceki Tagar kiiltiiriinun 
tipinde idi. Yenisey Kirgizlarinm <jok eski zamanlardan beri 
ziraat^i bir halk olarak ya§adtklari bilinmekte idi, Bol miktarda 
buldugumuz ziraat aletleri de bu f ikri teyid etmektedir 70 . 
Kirgizlarin vataninm iklim sartlan, Giiney Sibirya'mn iklim 
hususiyetlerini ta§imakta idi. Birgok bUytik ve kiujiik nehirlerin 
gegtigi Minusinsk stepleri bazi, yerlerde a^ilan kanallarm yar- 
dimi ile sulanmi§U- Bunlar arasmda Uybat bozkmnda acinus, 
.olan ve zamanimiza kadar gelen Bey nehri kanah kayda deger 
bir kanaldi. Sirf sulama maksadi ile a§ilmis,ti. 



" MtA, 24, s. 36, 38 

88 Kiselev, LXIII, 1. 

•» MlA, 24, s. 44. 

'° Kiirekler icin bk. Kiselev, Tabl. HI; Kartsov, Maleriah, IV, 
ris. 33. Oraklar saplanna gore bashca iki kisma aynhrlar. Birinci tip, oluklu; 
ikinci tipler ise sapa $akilan bir sekilde yapilrhisti. 



VII. 
HAZARLAR 

Hazarlann antropolojisi 

A. P. Bogdanov gerepe i Kaokazskih dolmenov i gerepah it Kavkazkih * 
Kurganov i nwgil, Antropolog. Vistavka III, i, 1897; Jiteli drevnih Bolgar 
po Kraniologifeskim priznakam, Antropolog. Vistavka, III, 1879; G. De- 
bets, Qerepi z Verhne-SaltovskogoMogilnika, Antropologiya, IV, Izd. VUAN. 
Kiev, 1931; G. Debet?, T. A. Trofimova, N. N. Qeboksarov, Problem 
naseleniya Evropi po arheologigeskim danntm, Proishydeniye geloveka i drevnee 
rasseUnu gelovegestva, M. 1951, *- 448; V. V. Ginzburg, Antropohgigeskie 
materiah k probleme proishojdenie naseleniya Hazarskogo Kuganata, SMAE, 13, 
1951, s. 309-417; dannte po ctnogenezu Hazar, SE, 2, 1946, s. 81-86. 



i. Yerlefik Hazarlar 

SARKEL §EHRI 

M. Artamonov, Sarkel §ehri hqfriyati (Rus^a), SA, TV; Sredne veka- 
vtye poseleniya na Nijium Donu, Izv. GtlMK, 135, 1935; K. I. Popov, 
Gde nahodilas Gazarskaya krepost Sarkel?, Trudi, IX, Arh. syezda, I, s. 271; 
V. I. S iz ov, Raskopki v dvuh gorodi§ah bliz Tsimlianskqy, Trudi, VI, Arh. 
Syezda, IV, OAK, za 1882-1888, str. CLXXVII; V. G. Vasilevski, 
O postroennii kreposti Sarkel, JMNP, 1889, s. 273 v.d. 

Sarkel §ehrinin buhmiriasi, Hazarlann. tarihini biraz daha 
gekici veaycUn bir hale soktu. Ne yazik ki burasuu kazan Rus 
arkeologlari Avrupah meslekta§lari kadar mutehassis degillerdi. 
Ne§rettikleri raporlar tatminkaf olmadigi gibi, raporlarda 
inimarhk anitlanndan ba§ka, bulunan diger e§yalar hakkinda 
bilgi buhnak da imkansizdi. Biz raporlardaki bu bo§lugu, 
daguuk olarak ne§redileu diger buluntulara dayanarak mumkiin. 
oldugu kadar tamamiamaga £ali§acagiz. 

Sarkel §ehrinin ba§hca ii$ yerinde hafriyat yapilrrus. ve bu 
kazilar tig sene devam etffii§ti K Birinci kaziya, §ehrin kuzey 
dogusundaki bir tepeden ba§lanmi§tu Ikinci kazi, meyilli bir 

1 Hafriyat raporu i<jin bk. Artamonov, SA» IV. 



224 



ORTA ASYA 



yamacla ovaya inen kuzey bati bolgesinde yapilmi§; ugiincusu 
de §ehrin bulundugu tepenin nehirle kesilen- kismmda, yani 
giineyinde yapilnu§ti (bk. Lev. 22). 

Kazilar Sirasmda, §ehirde sik sik meydanlara da rastfan- 
mi§ti. Harabeler, bilhassa nehrin kivnmindaki burunda cok 
kesif bir hal almakta idi. Savunma hatlarmi te§kil eden tugla 
duvarlar ise, tepeyi kaplayan §ehrin etxafmi ba§tan ba§a 'cevir- 




. Levha 22 — Hazarlann ba;kenti Sarkel §ehrinin plani. 

mi§ti. §ehrin gevirdigi sahaya gore, Sarkelin uzunlugu 180 m. 
ve genisttgi ise 125 m. idi. §ehir suramin eskiden, nehir sahilin- 
den 50k uzakta olmayan bir yerden getgigi anlasdiyordu. 
Nehir zamanla surun bir ko§esini yikmi§ ve surdan kopardigi 
parcalan suriikliyerek uzaklara gdturnui§tu, Bu sebeple Don 
nehrinin yataklannda tugla parcalan v.s. goreh Rus koyluieri, 
eskiden Don iizerinde iskele yapildigmi ve bu parcalarm da 



HAZARLAR 225 

o iskelenin kahntilarmdan olduklarmi spylemekte idiler. Bu 
inani§larin tabiidir ki ilmi hicbir kiymeti yoktu. §ehir surunun 
di§mda da bazi iskan izlerine rastlanmi§ti. Bazi bilginler buna 
dayanarak halkm bir kisminm §ehrin surunun dismda oturdugu 
neticesine varmi§Iardi. Sur, daha ziyade tehlikeli zamanlarda 
ise yaramakta idi. Diger giinlerde, ziraat ve hayvancihkla 
me§gul olan halk disarida oturmakta idi. Di§anda oturan halk, 
i^eridekilere nazaran daha azdi. Miidafaa duvarlan umumi- 
yetle tesviye edilmis, toprak iizerine yapilmi§ti. Civardaki koy- 
lerin halen buradan Qikan tuglalari in^aatlarmda kullanmalan 
sebebile, surlar yava§ yava§ azalmaktadirlar. Bu surlardaki 
tuglalar dort kose ve buyuklukleri de 0.24x0.24 m, idi Tug- 
lalar uzerinde yerli idiler tarafmdan vurulmus, 
damgalar da vardi 2 . Bu damgalan, Tuna Bulgarlarina 
ait yapi taslan iizerindeki damgalarla da mukayese edenler 
9oktur 3 . Sarkel'deki bu sembolik isaretler hayvan ve insan 
resimlerine benzerlerdi. Sarkel'de kerpi$ de 90k kullanilmi§ti. 
Surun her ko§esinde 7.90x7.90 ni. buyuklugiinde birer kule 
varcb. Kulelerin arkasmda da hububat depolarimn izlerine 
rastlamaktayiz. Hazarlariri muhasara siralarmda hububat stok 
Ian yaptiklari, bu depolardan anlasdmaktadir. Kalenin buytik 
giri§ kaplsi heniiz daha bulunamami§tir. 

Biitiin surlarm ve igindeki binalarin aynl zamanda, ani 
bir miidafaa ihtiyaci sebebile yapilmis, olmalari 90k muhte- 
rrieldi. Oyle anlasdiyor ki Sarkel kalesi, M.s. 834 siralarmda 
dogudan gelen gocebelere kar§i oneii bir kale olarak yapil- 
mi§ti. Bu kale, Hazarlann batidaki arazilerini doguya bagh- 
yordu. Bu sebeple Sarkel kalesi, strateji bakimmdan biiytik bir 
oneme sahipti. §u,da bir gergekti ki, Sarkel baflangigta yalnxzca 
askeri garnizonlardan ve depolardan baska bir §ey ihtiva 

2 Hazar damgalan hk. en onemli ve en son etiid : M. t. Artamonov 
Madpisi na baklajkah Novogerkasskogo Muzeya, SA, XIX, s. 263 v.d. 

3 M. 1. Artamqnov, ayni eser, s. 263-268; Ogetki drevneyfey istorii, L., 
1936, s. 85 v.d.; S, R. Stancev, SA,s. 131; V. N. Qernetsov, SE, VI-VII, 
s. 168; K. Miatev, lAlj VIII, s. 230; F-.Altheim, Hunnische Runen, Halle, 
1948; SA, 19, s. 279; V. V. Mavrodin, Izd. LGU, 1940, s. 41; V. V. Bar- 
thold, pismen u Hazat, Sb. "Kukura 1 Pismenost Vostoka", Kn. IV, 
Baku, 1929; terikidi icm bk. SA, 1'9,'s. 278. 

'■■■.'..' Orta Asja, 15 



226 ORTA ASYA 

etmiyor ve bir nevi kr§la mahiyetini ta§iyordu. Sonradan ticari 
bir merkez olmaga ba§lami§ ve bir fosim halk buraya gog 
etmis,ti. 

aa^ bubf" Sarkel §ehrinin bashca iki iskan devresi vardi. Birincisi 

deTresi bundan ewelki bahiste inceledigimiz gamizon mahiyetindeki 

iskam idi. Ikincisi ise tam manasi ile bir §ehir olarak inki§af 
etntesi ve eski askeri mahiyetini kaybetme devresi idi. X. asra 
dogru Sarkel'in mudafaa duvarlan yikilmi§ti. Bu duvar- 
lann yerini, aga^tan ve kerpigten evler kaplami§ti. Birinci iskan 
devresine ait binalardan gikanlan tuglalar, yeni yapilan evlerin 
yapilannda kullanilmaga ba§lanmi§ti. Bu devreye ait bugday 
ambarlan, un ogiitmege ait birgok aletler, oraklar ve hububat 
kahntilan SarkeFde oturanlarm ba§hca me§guliyetlerinin ziraaK 
51 lik oldugunu gostermekte idi. Ziraatgilikten baska hayvan da 
besliyorlar ve avcilikla me§gul oiuyorlardi. §ehrin yakinindaki 
Don nehrinde bahk avlaniyor ve bu suretle Sarkel bir bahk- 
gihk merkezi halini ahyordu. Buluntulara gore, Sarkel 
§ehrinin Orta zamanlarda onemli bir san'at ve endiistri 
§ehri oldugunu da goriiyoruz. Kilden yapilmis, bir vazo, 
madeni siisler, kemik ve ta§lardan yapilmis, e§yalar 50k §ayam 
tetkikti. 

MAYATSKO §EHRi 

M. Artamonpv, Sredne vekoviye pos. na Mjnem Donu, Izv. GllMK, 
'35> I 935> W. A. Babenko, Pamyatniki Hozarskoy kulturi na yuge Rossii, 
Trudi, I, s. 467; A. Milyutin, Raskopki igo6 g., na Mayatskom Qorodife y 
Izv. Arh. Komm., 29, s. 153-163; Ot^et, Arh, Komm., 1890, s. 17 v.d.; 
N. E. Makarenko, Arheologifeskie hsl, 1907-1909 g. tsv. Arh. Komm., 
LXIII, s. 143 v.d.; A. Zaharov, W. Arendt, AH, XVI, 1935, s. 46 v.d.; 
S. N. Zatrlyatnin, Arheologifeskie razvedki v AUkseevskom i Valuiskom uezdah, 
Voronej, 192 1. 

tskelerierin antropolojisi iqhx bk. G. J. Qu£ukaLo, Qerepa iz Verhne- 
Saltovskiy katakombnyi mogilnik, VIII-X. v., Vestnik Harkovskogo istoriko- 
Filologi5eskogo 6b§?estva, III, 1913, s. 1-15; R.J end ik, Szaski A lanski 
ez VIII'IX. vyekU) Kosmos Seri, Lwow, 1930. 

Mayatsko §ehri gerek mevki itibarile ve gerekse tabya 
bakimmdan, Don nehrinin sag sahilinde bulunan ve asagida 

* Mesela X. asirda, inci taklitleri ile siislenmij kupelerin yayihj saha- 
tari i^n bk. G< F. Korzuhina, KSllMK, 13, 1946, s. 45-53, -harita 13. 



HAZARLAR 22 7 

kisa olarak gozden gesireceghniz kasabalara benzemekte idi. 
Tahkimatin bir tarafi ucurumla takviye edilmisti. Diger tarafi 
ise derin dereler ve gukurlarla korunmu§tu. §ehir plain esas 
itibarile bir dortgen §eklinde ve uzun cephesi ise 79 ile 115 m. 
arasinda idi. §ehrin uc tarafini hendekler sarmifti. Bu hen- 
deklerin eni 7 ile 8.5 m. arasinda degi§mekte, giiney-dogu 
istikametinde ise hendegin deriniigi ile 5.5 m.ye kadar in- 
mekte idi. §ehrin ge$it yerlerinde ise hendekler yapilmanu§tt. 
§ehrin bir tek kapisi vardi. Yapilan kazilardan elde edilen 
bilgilere gore 5 , kesme ve blok taslarla yapi yapmak bu sdfctirde 
de cok revacta idi. Di§ sur, iq sura nazaran daha muazzamdi. 
Duvarlann kalinligi: 6.40 m.ye kadar clkmakta ve her iki tarafi 
kalm ve iyi yontulmu§ yerli kalker tasmdan bloklarla orul- 
miisjtii. Bu tasjar geni§ligme veya iki sira olarak dizilmisti. 
Hare nig kullamlmamisti. Ta§ bloklann buyuklugii, 0.5x0.36 
X 0.27 den 0.72x0.40x0.36 m.ye kadar gikiyordu. Tuna 
Bulgarlarmda da» bu gibi blok ta§larla yapilan in§a-, 
at in ne kadar revacta oldugunu gdstermi§tik (s. 264). 

Sarkel §ehrinin surlari gibi bunlar da bir temel uzerine 
yapitoanu§ti. Ta§ duvarlar biigun tamamen asmnus, ve za- 
manin tahribatma ugramisUr. Sarkel kalesinde gorulen ko§e 
kuleleri buradayoktu. Aboba-Pliska'daki Bulgar narabelerinde 
de kuleler vardi 6 (5,264). Guney dogudaki sehrin ic kismina tesa- 
duf eden evler duvarlara bitisik olarak insa edilmisti 7 . Bu bina- 
lafmbtdundug^yer,i5taraftanikmcibirdtivarla sanlnus, veiki 
sua blok ta§tan yapilnu§ti. tki sira blok tasm orta kismi ta§ 
ve kalker parcalan ile doldurulrnu§tu. Bu ic kale 100 m 2 
kadar bir yer tutuyordu. Bu kmmlarda bazi do § erne kalmti- 
lanna da rastlannu§ti. Bunlardan birinin genisBgi 7X8.5 sm. 
idi. Burada da hububat ambarlan bulunmu§tu. Yikintilar ara- 
sinda gorulen derin cukurlann mahiyeti de iyice izah edile- 
memistir 8 . Bu bolgede toprak oyuklarmdan yapilan mes-v 
kenlerin mevcudiyeti ve bu tip evlerin 50k yayilmis, oldugu da 

5 M. Artamonov, Izv. GllMK, 135, 1935, s. 80. 
• G. Feher, AH, VII, PL 3> 5- 

7 G. Feheiy ayni eser, s. 56 v.d. '.-.../ 

8 Tafsilat icin bk. Zaharov, AH, XVI, s. 46. 



tlmi ohnajan 
nuarljcler 



aa8 PRTA ASYA 

malumdur. Hazarlarm gelmesi ile, daha dogrusu Hazar haki- 
miyetinin buralarda iyice yerle§mesinden sonra, halk yavas. 
yava§ Iran ve Bizans'tan mesken yapimi bakimmdan bircok 
§eyler 6grenmi§ ve muntazam §ehir evleri yapmaga muvaffak 
olabi]mi§lerdi. 

Mayatsko §ehrinin buyiik kapiamn guney-bati istikametinde 
bulunmasi cok muhtemeldi 9 . Mayatsko'da ta§Iar iizerine 
yapilmis/ olan at ve e§ek gibi hay van resimleri, suyarilei; ve 
msan §ekilleri tetkike deger. Diger Hazar §ehirlerinde 
oldugu gibi burada da pek 90k damgalara rastlanmistir J°. 

Mayatsko mezarlan, Saltovo'daki olu gdmme adetlerine 
biiyiik bir yakinlik gosterirler. Olulerin yanmda ve iizerinde 
bnlunan e§yalar ve at takimlan da Saltovo mezarlanndaki 
eserlere 50k benzerler. 

Artamonov'un makalesinin sonundaki Fransizca hiilasa- 
smda soyle bir kisim vardi: ". . .qui representent la transfor- 
mation de la population aborigene des steppes sud-est, connu 
sous le nom de- Sarmates. Le peuple porteur de la culture 
Mayatskaya garda son nom ancien Acii ou Yaci" u. Artamo- 
noy, bu izahati ile Gttney Rusya tairihini iyi bilmedigini veya 
dogru soylemenin isjne gelmedigini gostermektedir. Esasen bu 
eskimi§ nazariye kendisinin degil; V. F. Miller'indii 2 . Ona 
gore bu bfilgeleri tamamen tranli ve Kafkasli kavimler kapla- 
makta idi. Hazar devletini temsil ve tesjdl eden halklan Iranli 
veya Oset saymak gerekmekte idi, Bununla beraber bu naza- 
riyelere ilmi deliller ileri surerek kar§i gelen bilginler de 
yok degildi 13 . Tarih ve etnoloji bilgileri az olan antropologlar 

» Bk. A. Mil yu tin, Otjet Arh. Komm., 1890, s. iiy y.d. 

10 Zaharov, ayni eser, s. 46. 

11 M. Artamonov, SA, VI. 

" Alan ve Kafkas nazariyeleri i 9 in bk. A. A Spitzin, htoriko-Arkeolo- 
gtgeskte raziskaniya, Jurnal ministerstva narodnogo prosves9eniya, 1909, 1 ; 
J. V. Gotye, §elesmy yek v vostofnqy Yevrope, M., 1930; E. G. Pgeli'na,' 
Dva pogrebemya vremenl Alatw-Hazarskoy kultun u sel., Latz., Trudi, V, M. 
1928, s. 417-419. . ' ' ' 

18 Zaharov, AH, XVI, s. 41. 



HAZARLAR 229 

ise, bir tarihgi igin hayli garip olan listeler yaprru§ ve bazi neti- 
celere varmi§lardir 14 . 

Hazar devletinin kultiiriine Kafkas unsurlarinin girdigi 
de §uphesizdi. Qimkii Hazar devleti, Onpgur-Bulgar devle- 
tinin yikintilan iizerine kurulmu§tu. Bu birlik, daha ewelce 
Kuzey Kafkasya'yi hakimiyeti altmda tutuyordu (s.236). Avrupa 
Hunlarmm ve eski Hun kavimlerinin kakntjlari da Onogur- 
Bulgar birliginin kiiltiir temelini teskil ediyordu. Hazar kultiiru 
Kafkas tesirlerinden baska, Iran, Islam ve hatta Iskandiuav 
kulturlerinden birgok tesirler bile alrrusti. Bu kultiirlerin mecze- 
dilmesinden meydana gelen Hazar kultiiriinim iginde, Orta 
Asya menseli kihglar, baltalar, oklar, yaylar gibi harp aletleri 
ve at ko§umlan bulunuyordu. Bunlar, Hazar devletinin kuru- 
culannm Orta Asyah olduklarini gosteren birer miyardi l5 . 

DIGER KU^UK §EHIRLER 

Sarkel dolaylarmda, Don ve D o n e 5 boylarmda bazi 
koy harabclerinin Hazarlara ait olmasi 50k muhtemeldi. Bu 
iskan yerleri de ba§hca ziraat ve hayvan yetistirmekle me§- 
guldii. Onlar da t IX. asirda Sarkel ile birlikte kurulmus,- 
yerlerdendi. Bu kasabalarm ekserisi tahkimatsizdi. Bu sebeple 
Sarkel'in 2. Iskan devresine tesadiif etmeieri cok 
muhtemeldi 16 . Don nehrinin sag sahilinde, Stanitsa Tsimli- 
anskaya'ya 7 km. mesafede ku$uk ve miistahkem, fakat diger- 
lerinden tamamen ayn bir sehir daha vardi. Biiyuk blok ta§larla 
yapilrrus, bttyiik bir sura sahipti 17 . " ■ ■ ' 



u Mesela bk. G. J. gubukalo, Qerepa iz Verhne-Salt., MAU, II; 
R. Jendik, Szaski, s. 127 v.d.; AH, XVI, s. 39. 

is w. \V. Arendt, Das Levedien der Ungarn, s. 70 v.d.; Ein. altttirkische 
Waffenfund aus Kertsch, Zeitechrif. Hist. Waffen-und Kostumkunde, N.F., 
IV, H. 2. 

l * Bu jehirler igin bk. Artamonov, Sredne vekoviye, s. 80 v.d. 
17 V. I. Sizov t Raskopki, Trudi, VI, Arh. Syezd., IV. " 



ago ORCA ASYA 

2. Gd5ebe Hazarlar 

SALTOVO BULUNTULARI 

W. A. Babenko, Drevne Saltovskiye pridonyeskie Okraym Tujnay Rossiy, 
Trudi, XIII, Arh. Syezda, I, s. 434-46GJ f to eiali novogo posledriiya raskopki 
v Verknem-Saliove, Trudi, XIII, A. S r , I, s. 381-386; Dnevnih raskopok v 
VerhnemSaltove proizvedenih v 7005-/006", Trudi, XIII, A.,'S.,-I, s. 387-393; 
Dopolnenie k dokladu (to dali novogo raskopki p Verhnem Saltove, ayiu yer, 
s. 394-410; Novtye sistematifeskiye issUdovaniya VtrhneSaltovskogo katakombnogo 
Mogiltdka, 1908, Trudi, XIV, A. S., Ill, s- 216 v.d.; Prodolseniya sistemati- 
feskih raskopok v Verhnem-Saltovye, Trudi, XIV, A. S.j III, s. 238; A. S. 
FedorOvskiy, Verhne-Saltovskiy katakombnyi mogilnik, VIII-X. v., Vestnik 
Harkovskogo ist.-filologiseskogo objestva, III, 1913, s. 1-15; j. V- Gotye, 
Kto bli obitatili Verhnega-Saltova?, Izv. GtlMK, V, 1927, s. 77 v.d.; A. M. 
Pokrovskiy, Verhne Saltovski Mogiltuk, Trudi, XII, A. S., I, s. 465 v.d.; 
A. Zaharov, W. Arendt, AH, XVI, 1935. 

Antropolojik tetkikler icin bk. G. J. Cucukalo, Qerepa iz Verhne- 
Saltovskogo mogiltdka, Materiah pO antropologii Ukrayni, II, Harkov, 1926. 

1899 da Harkov eyaletmin Vohjansk kazasmm Saltovo 
koyunde, Babenko adh bir ogretmen 90k genis, bir sahayi kap- 
layan bir mezarhk ke§fetmi§tt. Disaridan bakihnca mezarlann 
mevcudiyeti pek farkedilemiyordu. Mezarkgm yaninda aynca 
bir sehir harabesi de vardi. Ara§tirmalar neticesinde burada 
bircok eserler ele gecti. Bilhassa Macar bilginleri, eski Macar 
kultiirune biiyiik bir benzerlik gostermesi sebebile bu ktiltiir 
uzerinde ehemmiyetle durdular 18 . Bu yer j; Saltovo kulturimun 
yerle§ik Hazar devletinin etrafmda yasayan Turk kitlelerine ait 
bir merkezi olmaliydi. Macarlar ve onlarla akbaba kavimler 
suphesiz ki bu halkin kiyraetli bir kismi idiler. 
*"™!?r? v " Mezarlar umumiyetle derin kuyulardan ibaretti. 0.6b ile 

0.70 m. geni§likteki bir koridor vasitasi ile 1 m. yiikseklikteki 
bir delige gidiliyordu. Ve bu acridik, esas mezar odasi icin. bir 
nevi kapi vazifesini goruyordu. Koridorla bu menfezin yiik- 
sekligi hemen hemen aym idi. Esas mezar odasi 4 m. kare 
kadardi. Yuksekligi de 2 m. kadar tutmakta idi. Odanin tavani 
kubbe idi. Mezarlar, birkag metre arahkla yapilmi§ti. 
Cesedj mezar koridoruna uzatumi§ti. Duvarlarda perciri 

18 Saltovo sakinlerinin dini inani$lan iijin bk. J. V. Gotye, Izv. 
GtlMK, V, 1927, s. 77 v.d. 



1* feUUeri 



HAZARLAR ' 231 

§eklinde §iviler kullanilmis, ve mezarlar, t&$ leyhalaTj tahtalar 
kef pice benzer yapi malzemesi ile yapilnu§ti. Koridorun tabaiu 
da do§enmi§ti. Mezarlarda umumiyetle iki isjkelet bulunuyordu. 
Biri erkek, digeri kadm veya bir erkek iki kadin ve cocuk ihtiva.-' 
eden mezarlara da rastlannu§ti. Nezredileri e§yalann kondugu 
yerler hakkmda da umumi bir kaide soylenemez. Umumiyetle 
yerde bircok kaplar bulunmu§tu ve bu kaplann yakmmda da 
sigir v.s. kemiklerine rastlanmi§ti. Hemen her erkegin yarana 
kinli veya kmsrz bir bicak konmu§tu. Diger silahlardan demir 
migferlere ait parcalar, baltalar, mizraklar gok bulunmakta 
idi. At ko§umlarma ait eserler bilhassa coktu. Saltpvo'da 
atla birlikte insanlarm gomiilduklerine de rastlanmarru§ti. Bu- 
nunla beraber bazan atlar icin hususi mezarlar da yapilmi§ti. 
Daha sonraki Pecenek ve Kuman mezarlarmda da insanlarm 
atla birlikte goniiilduklerini gorememekteyiz. At- 
lar bazan kosUmlan ile beraber gomulmu§tu. 

Saltqvo kurganlarmin meshur kasjfi ve arkeologu, Ba- 
benko idi. Ikinci derecedeki tetkikatcilarm ba§mda ise 
Pokrovski bulunmakta idi. Bu bolgede hafriyat yapan butiin 
bilginler, maalesef elde edilen e§yalarra pek azmm fotografmi 
ne§retmi§lerdir. Bu sebeple Saltovo kurganlan iizerinde cah§ma 
imkanlan cok azalmi§tix. Zaharov'un kurdugu kronoloji l9 , 
sirf Macar kronolojisi ile bir,benzerlik bulmak gayesi ile biraz 
tahdit edilmis, ve kisilmi§ti. Bu bolgenin kronolojisine esas teskil 
eden miyarlar Sasani, Abbasi ve Islam sikkeleri ve dirhem- 
leriydi. Egri kihc,lar da kronoloji tesbitinde i§e yanyorlardi. 
Saltovo kilijelari Macar kiliclarrndan daha muahhar 
idiler. Saltbvo'da oliilere kihg nezredilmezdi ^°. Aynca Salto- 
vo'da kisa mec s/eklinde kihclara da rastlanmamisti. 

1910 da kazilan bir mezarm koridorunda, gayet iyi mu- 
hafaza edilmi§ bir cift uzengi, at kosumlarina ait halka, toka md * e *r* t * 
ve plakalar bulunmu§tu. E§yalarm hepsi iskeletlerin yanmda 
idiler 21 . Ayni seneicinde kazilan diger mezarlarda, hem erkek 
ve hem de kadm iskeletleri buluridu. Menfezden girilince mezar 

*» A. A. Zaharov, AH, XVI, s. 13-14. 

20 Ayni eser, ayni yer. 

« Trudi, XIV, III, s. a 4 a. 



232 ORTA ASYA 

odasmm sol kosesinde, altmdan yapilmi§ muhtelif tezyinat 
plakalari bulunan bir at takimi ele gecmi§ti. Tezyinatlarm 
kalb ve iiggen §eklinde olanlan da vardi. Atlarin ba§larma ait 
siislerden, atm ba§i iizerindeki sorgucu tutan bir kaide de de 
gegmisti (Lev.23,i)Ba§lxgm list kismialtm saf ihalarla kaplanmi§ti. 
Bunevi sorguclu at ba§liklafi Pazirik'ta da bulunmu§tu . 
(s. 201). Erkek iskeletinin tarn saginda demirden bir harp bal- 
tasi vardi. Gumu§lesuslenmis, bir kin ve bigagY lie ayaklarmin 
altmda kiiciik bir kiirek kemigi cikmisti. Iskeletin bel kismm- 
da, bronzdan d6kulmii§ cmgiraklar, madeni tokalar ve yarim. 
kiire §eklinde iki kap bulunmu§tu 22 . 

Yukandaki mezarlardan bir sene sonra bulunan bir me- 
zarda, 65 sm. genishkteki bir dromos, 3 m. kadar bir dermlige 
iniyordu. Mezar odasi da oldukga geni§ ve yiiksekti. Zemin bir 
komur tabakasi ile kaplanmis,ti. Bu tabakanm kayin agaci 
kabugu olrhasi 50k muhtemeldi. Mezarda iki kadinveikisi.de 
erkek olrriak iizere ba§lari giineye dogru gevrilmi§ dort dlii 
vardi. Iskeletlerin sol tarafinda bir at ko§umu, at ba§liklarma 
ait siisler ve plakalar sacilmi§ti, Radm cesedinin kafasi civannda, 
madenden yapilmi§ bir ayna ve bir gerdanliga ait inci taneleri 
bulunuyordu. Sol kolunun yanmda telden yapilmi? bronz bir 
diigrne ve parmaklannm yanmda da gumusten bir halka ve 
bir ta§ vardi. Erkek oliinim hemen ba§mm yanmda, demirden 
bir harp baltasi vardi. Uzunlugu 17 sm. idi. Aynca bir kiirek 
ve egri bir ki he da bulunuyordu. Saltovo'nun en mesjiur 
egri kihci da bu mezardan cikmi§ti 2 . 3 . 

1912 senelerinde kazilan mezarm duvarlari yikilml§ ve 
iceriye dolan toprak epeyce tahribat yapmi§ti. tskeletler. Dogu 
ve bati istikametlerinde konmu§lardi. Mezar odasi 2 m 2 kadardit' 
Iskeletin beli hizasinda altin plakalar, tokalar ve cmgiraklar 
bulun.mu§tu. Ayak dibinde de oluniin ayakkabisina ait siisler 
duruyordu. Bu mezarm en onemli buluntulan at takimlan idi. 
At sorguflanmn takilmasma yarayan delikli kaidelere burada da 
rastlamaktayiz. Ikinci mezarda bir kadm vardi. Kadmin ba§i 
hizasinda akik ve inci taneleri buhmmu§tu. Yarim kiire \sek- 

22 A. A. Zaharov, AH, s. 13-14. 

23 Zaharov, ayru eser, s. 16 v.d. 



HAZARLAR 



233 



lindeki kaplar. kuzeyde Kazan kiilturil ile yakinhk gosterir- 
lerdi 24 . tj^uncu mezarda bir gocuk vardi. Bu mezarda bulunan 
iki gumu§ eser tetkike deger eserierdi. Biri halka §eklinde ve 
ta§ pandantifli idi. Bulunan at ba§hklari da 50k tetkike deger 
eserierdi. Bunun da tepesinde testi agzma benzeyen bir sorgu£ 
tabani veya deligi vardi. Bu kisim, esas bashga percenter le 
tutturultnu§tu 25 . tki gragirak, altm sxisler 26 , bronz plaka ve 
tokalar, yarim kiire §eklinde bir kap ve bir 91ft demir tizengi de 
tetkike deger eserlerdendir 27 . 

191 1 de Babenko'nun kazdigi kurganda, kim giimusjlerfe 
suslenmi§ kihc,lar, demir bir migfer,. erkek iskeletlerinin 
yaninda bumnan kupelerele gecmi§ti. 

1908 de kazdan bir mezarm tamamen atlara ait oldugu Atl *" ■* 
goriildii. Atm ayaklan karnina dogru toplanmi§ ve boynu at 
takimlannm iizerine konmu§tu. Atiri ba§hgmda sorguc takil- 

masi igin giimu§teu tas §eklinde bir kubbe bulunmu§tu. 
Ozengilerin taban kisim diizdu. Diger halka ve tokalar da 
Saltovo tipinden idiler. Mezar bir ^ukurdan ibaretti. ... 

tkinci at mezan, ewelkine nazaran biraz daha derinee 
idi. At, mezara butun takimlan ile birlikte gomulmiisrti. Bunun 
ba§mda da gumii§ten bir sorguc tabani vardi. At iskeletinin 
yaninda cmgiraklar ve bir de mizrak bulunmu§tu. Ocimcii at 
mezan buridan ewelkilere 50k benzemekte idi. Bundan anla- 
§ihyor ki Saltovo'da at mezarlannin mu§terek taraflan cqktu. 

1909 senesinde kazdan bir mezarda, 20 tane olii bulun- &* sraia 
mu§tu. Bunlar arasmda bir kadimn elinde ayna ve erkegin 
yaninda da bir harp cjekici vardi. Bronzdan siislerle siislenmi§ 
bigak kim ve cmgiraklar bu mezarlarm ozel eserlerindendi. 

KAFKAS BULUNTULARI 

W. A. Babenko, Pamyatniki Hazarskoy kulturi nayoge Rossii, Truth, I, 
s. 467; B. Posta, Arch. Studien, II, Leipzig-Budapest, 1905; Fr. Hangar, 
per Inhalt eines kobaner Katakombengrabes im wiener Volkerkunde Museum, 

2 * Zaharov, s. 18; Truth, XII, I. 
2S Zaharov, PI. I, i, 
28 Ayni eser, PL I, 3-4. 
37 Aym eser, 2, 2. 



234 ORTA ASYA 

Mitteihingen der Antropologischeri Gesellsehaft in Wiea, LXIII, 1933, 
s. 34-46; R. Jendik, Szaski Alanski ez VIII-1X. v., Kbsmos Seri LWOW, 
1930; P. F. Ijerikov, Alanskiy mogilnik bliz g- Sterlitamaka, KSttMK, 
1952, s. 78-82; A. P. Kruglov, Arh. Raskopki v ^efeno-tngusetii let. 1936 g. } 
Grozniy, 1938; Otset Imp. Arheologi^eskoy Kommissii, 1895, ris. 100- 
iioj E. G. P$elina, Dva pogrebeniya vremeni Alam-Hazarskoy kultun u sel. 
Latz, Trudi, V, 1928, s. 417; N. B. §eyhov, Pogrebalmy obryad v rannte 
sredne vekovekovom Dagestane, kak isterifeskiy istofnih, KSttMK, XLVI, 1952, 
s. 101-109; L. P. Semenov, Arh. razvedki v Assinskom usele, XLVI, 1952, 
s. no-r2i; K, F. Smirnov, Agafkalinskiy mogUtuk-Paipyainik Hazarskoy 
kultun, KSttMK, 38, 1951. K. F. Smirnov, Arheolbgiceskie issledovaniya v 
Dagestane v 1948-1950 g., KSttMK, XLV, 1952, s. 93; P. S. Uvarova, 
Materialt po arheologii Kavkaza, VIII; A. Zaharov, W.. Arendt, AH, 
XVI, 1935. 

Hazar devletinin niifuz sahasi, Sarkel sehrinden ta Kaf- 
kasya'nui kuzey kisimlarindaki Kuban bolgesine kadar uzani- 
yordu. Hazarlardan ewelki Onogur-Bulgar devleti ; onlardan 
sonra buraya gelerek yerlesen gogebe Tiirkler bu bolgeyi hem 
siyasi ve hem de kiiltiir bakimmdan tesirleri altmda tutmu§- 
lardi. Bu sebeple Saltovo'daki Hazar kulturune Kuban kultiir- 
leri 50k yakin benzerlikler gostermekte idiler 2 ?. Kafkasya'da 
elde edilen bu eserler kismen ne§redilmi§ti 29 . Assin adh bir 
dag gegidinden $ikan bir kill?, Saltovo'daki kihglara 90k ben- 
ziyordu. At ko§umlanna ait siisler de Hazar eserlerine gok ben- 
zer 30 . Gene Assin gegidindeki Feldmarsalskaya Stanitza koyiinde- 
ki buluntular, Hazar kuitiiriinun birer unsuru idiler. (Lev. 23,1) 
Burada da gene Saltovo'daki at bashklarmin sorguglarma 
mahsus tabanlara bol olarak rastlamaktayiz. Diger onemli 
buluntular da harp baltalan idi. Egri bir Turk hlici, Qingvraklar 
ve uzengiler bize Hazar eserlerini hatirlatmakta idiler. Mezar- 
larin derinligi fazla degildi. 

Cmi buluntulan da Feldmarsalskaya buluntulan lie buyuk 
bir benzerlik gosteriyordu. Burada Sasani paralari da bulun- 
mu§tu. Paralarm dort taneyi I. Hiisrev'e (581-602) ;yedi tanesi 

» Zaharov, AH, XVI, s. 24; MAR, VIII, s. 90 v.d. 
*» Zaharov, PI. I, V. 

30 Zaharov, PI. I, 3; L. P. Semenov, KSttMK, XLVI, 1952, 
s. 110-121. 



HAZARLAR 



235 



ise II. HusrevV (59 1.628) aitti. VIII. asra ait 11 par^a dirhem 
de bulunmustu 31 . 

Kamunta buluntulari da Kuban kulturleri ile akraba 
idi. Burada VL ve VII. asra ait eserler bulunmustu. Bundan 
ba§ka Bizans imparatoru Mihael'in IX. asra ait sikkeleri de 
ele ge^migti. 




Levha 23— Hazarlara ait bazi "buluntular; 
1. Feldmarjalskaya; 2. Vorobyevo. 

Balta buluntulari: Burasi da Kipey Kafkasya'nin Feld- 
marsalskaya kiilturu iginde miitalea edilmelidir, Bu kukiirun 
de eger siisleri, halkalarla yapilmis. zirhlar, at sorguglanna 
ait kaideler ba§hca eserlerini tesjdl ediyorlardi. VIII. asra ait 
Abbasi dirhemlerinin yanmda Saltovo tipindeki baltalann 'ele ge$- 



32 



mesi kiiltiir tarihi bakifnmdan 50k onemliydi 

Go liat buluntulari: Kuzey Kafkasya'nin, Saltovo'daki 
Hazar kiilturu ile akraba bir merkezdi. Bu bulun^ular, Samok- 
vasoy tarafindan te^adufen ele gegirilmigti. Buradaki at bashk- 
lanna mahsus sorgu? kaidesindeki delik, iki tane idi./Bu demekti 
ki, buradaki at bashklannda iki tane sorgug vardi. Aynca 
atlarm aknlanna takdan siisler de ele gegmi§ti 33 . 



" P, S. Uvarova, MAK, VIII, s. 113. Bu e?yalann biiyiik bir kis- 
mimn dogudan, yani Islam diinyasindan gelmi$ olmalan 50k muhtemeldi. 
Kuban buluntulari igin bk. Fr. Hangar, Mitteilungen der Antrop. Gesell- 
schaft in Wien, LXIII, 1933, s. 34-45. 

« MAK, VIII, s. 130. 

38 Samokvasov kolleksiyonu i$m bk AH, XVI, s. 25 v.d. 



236 



ORTA ASYA 



Novorossisk buluntulan: Buradaki insan mezarlarmda 
atlar da bulunmu§tu. Buluntular iyi bir §ekilde nesredilme- 
mi§lerdir. Burasi da Saltovo kulturuniin bit benzeri idi 3 *. 



WwobyeT© 
JmfaiDlaliuFi 



HarkoT 
baton labn 



DON VE DINYEPER BULUNTULARI 

W. A. Babenko, Drevniye Saltovskiye pridonyeskiye Okraini Yujmy 
Rossiy, Truth, XII, Arh. Syezda, I, s. 434-460; B. Post a, ayni eser, s. 
194 v.d.; Bobrinskoy, Kurgam i slitfaniye arfuotogifeskiye nahodki bliz m. 
Smela, III, Spb., 1907; Ot?eti, trap. Arheologi?eskoy Kommissii, 1895, 
ris. 100-110; M. Rudinski, Poslidi na PolUw}firii, Vse Ukranski arh. 
Komitet, Kiyef, 1927; A. Zaharov, W. Arendt, AH, XVI, 1935. . 

Burasi Hazar devleti icindeki Turk halklarnun ktilturunu 
temsil eden en onemli merkezlerden birisi idi. B. Posta, bu kulturii 
Volga Bulgarlannin kiiltur gevresi iginde mutalea etmj§ti 35 . 
Fakat sonradan Hazar kulturuniin biittin hususiyetleri ile ortaya 
cikman ile bu fikir kiymetini kaybetmi§ti. Vorobyevo veya 
Vorobyevka, bugunkii Voronej eyaletinde Bogugar nahiyesinde 
idi. Elde edilen qyalar 36 gurnu§ten yapilmi§ kink bir gumu§, 
y'iiziik, iizengiler, kihc kim ve kabzelerine ait par§alar, ok 
uclan v.s.den ibaretti. (Lev. 23,3) Bilindigi iizere Saltovo ve 
Kuban'daki Turk fohclarnun kabzelerinde diken §eklinde siisier 
bulunuyordu. Kabzeler iizerindeki ayni dikenlere Vorobyevo 
kxliclannda da rastlamaktayiz 3 ?. Kihg kihlarindaki siisleme mo- 
tiflerideK Altaydaki Gokturk ve Saltovo'daki Hazar 
motiflerine eokbenzemekte idiler. 

1893 senesinde Harkov bolgesindeki Smela'da ele gegen 
81 parca gurmi§ kaplarnah eserterdeki teknik ve motifler, Saltovo 
ve Kuban kulturlerine gokbuyuk yakmhklar gosterrnekte 
idiler 88 . 



34 MAK, VIII, 100; P. S. Uvarova tarafuidan yapilan bu hafriyatlar 
ilmi bir sekilde nesrecUhnemistir. 

« B. Posta, ayni eser, s. 194; Otcet, 1895, ris. 100-110; Moskovskiya 
Vyedomosti, Nr. 103. 

*« B. Posta, Abb. 129; Zaharov, PI. V, 3. 

» Zaharov, PI. I V. 

M Zaharov, Abb. 8. 

89 Bk. Bobrinskoy, Kurgam, III, s. 147, PL XIV. 



HAZARLAR 237 

Poltava'da Klimovka bolgesinde de Saltovo kulturlcrine 
benzer bir merkez bulunmus,tu 40 . Bu buluntu yeri daha ziyade 
$anak ve gomlekleri ile nazan dikkati uzerine 5ekmi§ti. 

Ingulets bolgesinde bulunan eserler Saltovo ve Kuban'- 
daki Hazar kulturunu hatirlatmakta ve bu kultur, Bug nehrine 
kadar uzamakta idi 41 . 

HAZAR KULTURUNUN KUZEY UCU 

Saltovo kiiltiir <jevresinin kuzey ucu Li ad a idi. Tambov 
eyaletinde bulunan bu merkez bir^ok bakimlardan Saltovo, 
Vorobyevo ve Kuban kiilturlerine benzeyen bir ozellik goster- 
mekte idi. Bitkilerin usluplandinlmasi ile meydana gelen tezyi- 
natm men§einin Hazar kiiltiirii olmasi 50k muhtemeldi. Liada'da 
da 50k goriilen bu iislup, sonradan Rus Kinazhklarmin 
tezyinatina da tesir etmi§ti 42 . Bu motiflerin yayilmasmda Islam 
alemi ile olan ticari miinasebetler de miiessir olmu§tu. 



PotUTa 
iMUantttlafl 



40 M. Rudinski, Doslidi, s. 148, PI. XXXII. 

41 Trudi, VIII, III, s. 96 v.d. 

41 Yastrebov, Liadinskiy i Tomnikovskiy mogilniki tambovskoy gubernii, 
SPb., 1893; N. E. Makarenko, Otfet, 1905, III; Verhnt Saltovkiy mogilnik, 
JAK, 19, s. i2o;/P;elina, Dva pogrebeniya, s. 424 v.d. Bitkili tezyinatin 
yayibji isin bk. T. J. Arne, La Suede et I'Orimt, s. 117 v.d. 



VIII. 
VOLGA BULGARLARI 

i. Bulgarlar Giiney RuSya'da 

ymumi eserler: N. de Boulitschov, antiquitis de la Russie Oriental*, 
oskva, 1902; Bela Posta, Arch, stud., Bapapest>Leipzig, 1905; V. Holm- 
sten, Lwmiisi im. Rossiyskago isiorifeskdgd muzeya, ORM, 1913; Istoriya Tatarii 
v dokumentahi malerialafi, Institut istorii Akad. Nauk, Moskova, 1937; S. K 
Kuz netz of," Russkaya islori$eskaya geografiya, Moskova, 1910; A. N. Kurat, 
Bulgarlar, lA, II, 236; V. A. Kazarinov, opisanie bilyarskih i Baranskago 
gorodis., 1 AtEK, III, 89; L 1. Kaufman n, Ruskiy vyes yego razvitie i proi- 
ishojdenie, Zapiski numismatiseskago Otd. I. Rv Arh. Ob??., I, 1906; 
B. Khanenko, Drevnosti pridnyeprovya, IV- V, Kiyef, ' 1901 - 1908; A. F. 
Liha^ev, Bitovie pamyatniki velikoy Bulgarii, Trudi II, go arh. syezda, 
PI, II; Dragotsyenmy kind, naydennty v Kazanskoy gubernii v 1882 g., Trudi, 

VII, go arh. syezda, II, PI. IV, 8; OAK, 1895, R. 106; OAK, 1891, 4; 
1894, 5; 1897, 3; N. Makarenko, Hudojestvenniye sokrovisga Imp. Ermitaja, 
Kratkiy putevoditel, SPb., 1.916; A. Markov, Topografiya kladov vos- 
tognih monet, SPb., 1 9 10 ; Materiah po ohrane remontui restavratsii pamyatnikov 
TSSR, I-III, Kazan, 1927; ,N. D. Polonskaya, Istoriko kulttmuy atlas 
po Russkoy istorii, I, Kiyef, 1913; 'M". Radis$ef, Staro-Yablonskiy mogilnik, 
Trudi Saratovskoy uq. arh. komm., 1914; D. I. Samokvasov, Dneimik 
raskopok v okrestnosah s. Gofeva, Moskova, 1915; V. F. Smolin, Arheologi- 
ceskiy ogerk Tatrespubliki, MlTatarstana, II, Kazan, 1925; K otkritiyu spiska 
sofineniya Ibn Fadlana, Vestn. Nau$n. Obsg. Tataroved, 3, Kazan, 1925; 
A. A. Spitzin, Arheologigeskiy albom, ZRORAO, fi, 1915,225; ZRORAO, 

VIII, 1-2, s. 264 v.d.; N. N. Surnev, Istorifeskaya sudh srednyago i nijniyago 
povoljya i kultumyt • yeya uspehi Rossiya, Polnoe Geogr. opisaniye, II, IV, in; 
Teres^enko, Dnevnik rdzvttiya kurganov v orkestnostyah goroda Tsareva v 
Saratovskoy gubernii, Jxim. min. vniitr. dyel., 2-8, 1844, 4, 1^843, s. 122-130; 
Z. V. Togan, Ibn Fadlan's Reisebericht, Berlin - Leipzig, 1940; V. J. Tol- 
ma^ev, Drevnosti iz vostoptogo Urala, Zapiski Uralskogo Obs§., XXXV, 
151, 1914; M. Yedemski, O starih torgovih putyah no. severe, ZRORAO, 

9> r 9 l6 

Bulgarlar esas itibarile Giiney Rusya'nm eski kabilelerin- 
den Kutrigur'larin bir nesli sayilirlardi. VII. asnn ikinci yari- 
sma dogru Bulgarlar, KMkasya'run kuzey-batmnda olduk^a 
kuwetli bir birlik kurmaga muvaffak oldular, Fakat az zaman 
soiira bu birlik Hazar devletinin tazyiki altuida iki kisma 
bolunur. Kisimlardan bjri Hazarlarin hakimiyeti altina girer 



240 ORTA ASYA 

ve digerleri ise reisleri Asparuh idaresinde Besarabya'ya ge^erler 
ve oradan da Tuna kiyilanna inerler. Hazar hakimiyetine 
girenler "Volga Bulgarlari"iu ve Besarabya'ya inenler ise 
"Tuna Bulgarlari"ni teskil edecekierdir. Bulgarlar Giiney 
Rusya'da iken birgok akraba kavimlerle temas etmi§lerdi. Bu 
temaslar neticesinde Giiney Rusya kiiltiiru, kendini daima 
sonraki Bulgar kiiltiirlerinde yasatrrusb. Bulgar ve Avar kiiltur- 
leri ile ve gene Bulgar ve Macar kulturleri arasuidaki benzer- 
likler hep bu temaslarm hatiralan idi. 

Guney Rusya'da hakimiyet kuran Goktiirkler, Bulgarlar da 
dahil olmak iizere birgok Turk halklanna kultiir etkilerinde 
bulunmu§lardi. Gokturk yazilanni andiran Bulgar damgalari 
da bu devrin hatiralan olarak kabul edilebilirler. 

2. Bulgarlar Kazan bolgesinde 

Z. A. Akgurina, A. M. Efimova, A. P. Smirnova, Raskopki 
velikih Bolgar, KSllMK, 33, 1950, s. 75 v.d.; Pela Posta, aym eser; 
A. S. Baskirov, Pamyatniki Bulgaro -Tatdrskqy kulturi na Volge, Kazan, 
'929; A. Bui i£, Bulgarskiye gorodise fistopolskom kantone TSSR, Vestn. naucn. 
obsf. Tataroved, 1926; A. O. Hcikel, Antiquitis de la Sibirie Occidentals, 
MSFOu, 4, 1894; M. Hudyako v, A. F. Lihacev kak arkeolog, Muz. vestnik, 
192a; P. A. Ponomarev, tOAlE, 3, 1920; N. F. Kalinin, Mater ah po 
istorii Tatarii, I, Kazan, 1948; Ekspedilsiya po zapadnim rqyonam Tatarskoy 
ASSR, KSllMK, XLIV, 1952, s. 52-66; A. F. Linage v, nyekotonh 
arheologiceskih nahodkah v Kazanskoy gubernii, Truth VII, go arh. syezda, II, 
109-124; Pervoye izdanie arheologifeskogo atlasa A. F._ Lihacev, Kazan, 1923; 
S. Malov, Bolgarskaya zolotaya faska s Turetskoy nadpisyu, Kazan, Muz. 
Vestn., 1924, 1-2; N. V. Pervuhin, Olget arheologifeskogo issledovaniya 
Glazovskogo uyez. Vyatskoy gubernii, Mat. po arh. Vost. gub., II, Moskova, 
1906; V. Polivanov, Mmanskiy mogilnik, lzv. Kaz. Obs$., 9, 1893, 2*3- 
222; A, P. Smirnov, Nome arheologiceskie datum slojenii kulturi Voljskih 
Bolgar, KStlMK, XL, 1951, s. 16-27; A. P. Smirnov i V. A. Txhomi- 
rova, Arheologiceskie pamyatniki Uvoberjya Volgi, Istoriko - arheologiseskiy 
sbornik, M., 1948, s. t88 v.d.; A. P. Smirnov, Suvar, Trudi GtM, 16, 
M., 1941, s . 162 v.d.; Voljskk Bulgan, M., 1951; SA, 17, 1853, s. 260-284; 
Arheologifeskie issledovaniya 1950 goda v zone stroitelstva Kuybisevskoy GES, 
KSllMK, XLIV,- 1952, s. 17-29; V. F. Smolin, Abasevskiy mogilnik 
feboksan, 1928; O. A. Krivtsova-Grakova, Abasevskiy mogilnik, KSllMK, 
XVII; V. F. Smolin, K voprosu proiskojdenii narodnosti Kamsko- Voljskih 
Bolgar, Kazan, 1921; A. A. Spitzm, Priuralskiy krdy, Mat. po arh. vost. 
gub., M., 1, 1893; Drevnosti basseynov ryek Oki i Kami, MAR, 25, 1901; 
Drevnosti Kamskoy Qudi po kollektsiy Tepluhomh, MAR, 26, 1902; Vladimir- 



VOLGA BULGARLARI 241 

skiye kurgemi, Ilarh. Komra, 15, 1905; Gnezdouskie kurgam v raskopkah, 
S. I. Sergeyeva, Ilarh. Komm., 15, 1905; %a Uralskiya dnsomyd gorodisce, 
ZRORAO, 7, 1906; U kollektsiy imperatorskago Ermitaja, ZRORAO, 7, 
1906; fraikiy katalog muztya, iRAO, SPb., 1968; Tcrgome puti Kiepskoy 
Rusi, Sbornik statey posv. S. F. platonovu, SPb, 191 J ; $amanskie izobra- 
jeniya, ZRORAO, 7, 1906; S. M. §ilevskiy, Drevnie goroda i drugu Bulgaro- 
Tatarskie pamyatniki v'Kazanskoy gubemii, Kazan, 1877; A. M, Tallgren, 
Collection Zaous'saUov au Mush Historiipu ' de Finlandt, II, Helsinki, 19 18; 
Dva mogilnika jeleznego veka v Kazanskom viyezde, Izv. Kazara. Univ., 30, 
1907; P. A. Tretyakov, Pamyatniki Cuvasskogo naroda, Ceboksan, 1948, 
s. 14 v.d.; Pamyatniki drevneysey istorii Cuvasskogo pomljya, Ceboksan, 1948, 
s. 188 v.d.; V. A. Tihomirova, bk. Smirnov: N. F. Vissotski, Nyes- 
kolko slovo drevrwstyah Voljskoy Bttlgarii, iKazan. Ob??., 24, 1908; s. ^40 v.d. ; 
N. V. Yastrebov, Lyadanskiy i Tomnikovskiy mogilniki Tambovskoy gubemii, 
MAR, 10, 1893. 

Bulgarlanrt antropolojisi: A. P. Bogdanov, Jiteli drevnih Bolgar po 
kraniologifeskim priznakam, Antrop. Vistavka, III, 1879; G. F. Debets, 
Turko-finskie uzaimo otnqseniya v povolje po dannun paUoantropologii, Antrop. 
Jurnal, 1, 1932, Burtaslann antropolojisi: V. V. Bunak, Antropologiceskiy 
tip Mordvt, Russkiy Antrop. Jurnal, 13, 1924; G. F. Debets, Cerepa iz 
Finskih Mogilnikov, SMAE, 6, 1941; N. S. Sisak, Antropologifeskaya harak- 
teristika naseleniya tak nazwaemoy Burtasskoy kultun, KStE, 14, 1952, s. 91-95; 
T. A. Trofimova, Cerepa Lugovskogo mogilnika Ananinskoy kultun, Trudi 
Inst. Antrop, 6, 1941. 

Bulgarlarm bugimku Kazan §ehri dolaylarma gelmelerile, Ymt 
yerli kiiltiir birden bire degi§mege ve mki§af etmege ba§ladi. 
Kaftia boylarma kadar $ikan Bulgarlar yerli halk ve kiiltiir- 
lerie 50k §iddetli bir rekabet ve miicadeleye girdiler. Bu yerli 
kiilturiin Arap kaynaklarmda Burtas adi ile gesen kavme ait 
olmasi 90k muhtemeldi 1 . Bulgar §ehrinin Bulgarlar tarafindan 
nasil kuxuldugunu bize izah eden en yeni buluntular, 1953 de 
Dobriyansk civanndaki Taboh denen yerde ele ge?mi§ti. 
Ms. IX-XV. asra ait Bulgar kultiteunu ihtiva eden Tabon, 
ayni zamanda go^ebe Hazar kulturiinu temsil eden S^ltoyo 
gibi nierkezlerle de benzerlik gostermekte idi 2 . Bu $agda, 
kuzeyde Oka ve Rama nehirlerinin kav§aklannda, Kafkas 

1 Burtaslar hk. yenifikirler iginbk. A. 1. Alihova, K voprosu Burtasak, 
SE, 1949, Nr, 1 ; V. V. Golmsten, Burton, KSllMK, 3, 1946; I. N. Smir- 
nov, Mordva, Izv. Obs£. arh. istorii, etnografii Kazan. Univ., 10, 11, 12, 
1892. 1894; fli«*Wa/-'^f ton, 8.83, 191. 

* V. A. Oborin^ KSllMK, 65, s. 118. 

Orta Alfa, 16 



karma 
fciUtffarU 



242 ORTA ASYA 



Bnlgm kOhfiis* 
nOn luucy nnin 



kiilturlerinin izlerine sik sik radanmaga ba§]adi. Bu yayili§lar da 
Bulgarlarin kuzeye ddgru go^lerini bize izah etmektedir »,.' 
Tabon kulturimun bulunu§undan 90k once de, Bulgarlarm yurt 
kurma $agina ait eserleri zarnan zaman ele ge$mj§ 4 ve kismen 
de ne§redilmi§lerdi 5 . Bu eserlerden k% korkuluklan, siis pla- 
kalan ve pandantifli kiipeler nazaii dikkati c^kriu§ ve Macar 
eserleri ile buyuk bir yakmhklar gosterdikleri a?ik olarak 
g6rulmu§tu«. Palmiye dallanra andiran siisler ise Giiney Rusya 
ve Bizans motiflerini hatirlatmakta idiler'. Qatal kuyruklu ve 
kopege benzer garip hayvan figurleri ile Kafkas eserleri arasinda 
buyiik bir yakmhk vardi 8 . Ele gecen eserler arasmda, Avar 
eserleri ile mukayese edilebilecek orneklere de bol miktarda 
rastlanmakta idi®. 

Volga' da Bulgar kiiJturuniin ba§langic xjagina ait buluntu 
yerlermden sayilan Bulimer veya Byelimer 10 adh merkez, 
bilhassa olu gumme adetleri bakimindan Macar kultiiriine 
yakmhklar gosteriyordu. Oluleri yakma adeti, Honiara ve 
Macarlara Cermenlerden girmi§ bir an'ane idi 11 . Bu adet, 
Turk ve Cermen kavimlerinin bulundugu sahalara da yaydmis, 
ve Bulgarlar vasitasile Kazan bolgesine kadar gelmisti 12 . 
Kazan bolgesindeki Bulgar kulturu, ba§langicta kuwetli bir 
Fin ve Cermen tesiri altina girmi§ti. 

Bulgarlaxm Kazan bolgesine gelerek yerle§mege ba§ladik- 
diklan gagda, derhal ^trafa yeni bir kulturiin yayilmakta ol- 
dugunu goruruz. Bulgarlara ait olan bu yeni kultiirun kuzey 
sinun Zagrebinskoyeadh buluntu yeri ile nihayet ererdi. 
Burasi, Cud kulturiinun Bulgar kulturu ile munasebete geldigi 

* A.JP. Smirnov, KSttMK, XL, s. 26. > 

* Smirnov, KSllMK, XL, s. 18-23; J- R- Aspelin, Catalogue, a. 
7812-784. 

* Lihacev, Trudi, VII, go arh. syezda.T. I. 

* Bela Posta, s. 308 v.d. 
1 7 Ayni eser, Abb. 193. 

* Ayni eser, Abb. 194. » 

* Ayni eser, s. 313. 

10 P. A. Ponpmarev, Kamskoy Voljskay Bulgarii, III, 1891. 

11 Bela Posta, s. 78 v.d. 
14 Aym eser, PI 13. 



VOLGA BULGARLARI 243 

bir saha idi 13 . Bu mezarlarda iskelet bulunmami§tir. Ele gecen 
bol miktardaki e§yalar arasuida, kuma§ ve silah kalintilan, 
kadmlara ait keceden yapilmi? ba§ siisleri, bel kayi§larma 
takilan deri cantalar ve nihayet bohca i^inde saklaiian bir 
kihc; zikre deger 14 . Bu buluntular arasmda Turk kiiltiir tarihi 
bakimmdan enonemli e§ya §iiphesizki canta idi 15 . Kiipe 18 ve 
zincirler lT , Macar kupe ve zincirlerine ; bazi siisler ise Sasani 18 
motiflerine ve bazuart da Qud 19 eserlerine benzemekte idiler. 
Bulgar kulturiiniin kuzey dogu sunn ise Kama nehri boyunca 
iccrilcre kadar uzanmakta idi 20 . Kazan bolgesine heniiz daha 
yeni gelmi§ plan Bulgarlar, buralarda ya§ayan Qudlara kiiltiir 
bakinundan birgok §eyler vermis,lerdi *V Bulgarlar da, Qudlar 
vasitasi ile Fin ve tskandinav kulturlerinden 50k §eyler almis,- 
lardi 22 . * 

Kazan bolgesine yerle§en Bulgarlarm kiiltiir izlerini Orta ca **^ r 
ve A§agi Volga kiyilannda da goriiyoruz. Kazan bolgesindeki 
Bulgar kulturii, bilhassa baglangic. caginda, Saltovo ve Ma- 
ya tsko kulturlefi ile biiyiik bir benzerlik gostermekte idi. 
Bilindigi iizere bu merkezler Hazar devletindeki go$ebe 
Turk kiiltiirunii temsil etmekte idiler 83 . Bulgarlarm ' gelme- 
sinden once, burada eski ve Sarmat kulturu karakterinde bir 
kiiltiir vardi 24 . Gocebe Tiirk kulturiiniin Kazan bol- 
gesine Bulgarlarla beraber gitmis, olmasi 50k muh- 
temeldi. Bundan baska, A§agi Volga bolgesinde Caricin ve 

13 Tallgren, Coll. Z aouss -> Helsingfors, 1918; Ot^et, 1891, s. 104. 

14 Spitzin, MAR, 26, 1902. 

iB Karj: AE, 1931,3. 56; Hampei, Ujab, T. 36; Feher Gcza, AH, 
VIII, fig. %t, Bolgar TSrokok Szerepe, T. K 

*• Hampei, AHonfogl., CHI, 5. 

17 Bel a Post a, Abb. 121. 

w Ayiu eser, Abb. 163. 

" Tallgren, Qetl. ^mujj., s. 22. 

*° Miinakajasi igin bk. B. Posta, a. 249 v.d. 

^f Coll. Zaouss., s. 22. 

^A. Teplouhov, Persmk.-Gudi, Perm, 1892; Apelgren-Kivalo, 
Grundzugg, SMYA, 26, 1. 

» A. P. Smirnov, KSllMK, 1951, s. 18 v.d.; KSllMK, 33, s. 33 v.d 

u VIA. Tihomirovai Smirnov, ht.-Arh. Sbomik, M., 1948, 1948, 
s. 188. 



244 ORTA ASYA 

Sarepta kurganlan da Kazan'daki Bulgar kttltiirlerine 50k 
benzerlerdi ffi . 

3. tslamiyetten onceki Bulgar sehri 

A. S. Bajki ro v, Pamyatniki Bulgaro-Tatarskoy kultun na Volge, Kazan, 
1929; M. Hudyakov, Razvedki v Blyarske Utom 1915 g., Izv. OAtE, 30, 
1919; N. F. Katanov, Epigrqfifeskiy Pamyatnik Voljskoy Bulgarii, Izv. Ob??. 
Arh. Kaz. Un., 1905; A. F. Liha^ev, Bitovu Pamyatniki Velikoy Bulgarii, 
Spb., 1876; P. A. Ponomarev, Dannxya gorodah Kamsko-Voljskoy Bulgarii, 
III, Kazan, 1893; V. F. Smolin, Burungu Bulgar harabeleri arastnda, Terc. 
I. Remzi, Kazan, 1901; A. P. Smirnov, tssledovaniya 1950 goda v zone 
siroiUlstva Kuybisevskoy GES, XLIV, 1953, s. 17-29; S. M. §pilevski, 
Drevniye goroda i drugie Bulgarsko-Tatarskie pamyatniki v Kazanskoy gubemii, 
Kazan 1877. 

Bizim buradaki konumuz daha ziyade tslamiyetten onceki 
Bulgarlarla ilgili oldugundan, Bulgar §ehrinin Islam cagina ait 
kisimlari hakkmda geni§ bir bilgi vermiyecegiz. 1950 de Bulgar 
sehrinde yeni hafriyatlar yapan bilginler, §ehrin stratigrafisini 
§6yle tesbit etmi§lerdir 26 : 

1. Kat: Bulgarian*. yerlesme gagina ait kat. 

2. Kat: XL ve XII. asirlara ait olan bu kat, bilhassa kera- 
mikleri ile 3. kattan aynlmaktadirlar; 3. Kat: XI. ve XII. 
asirlardan XIV. asra kadar gelen gag; 4. Kat: XV-XVI. asir 
Kazan Hankgi cagi; 5. Kat: XVI-XIX. asirlara kadarki Rus 
cagi; 6. Kat: bugiinkii Bulgar kdyii. 

Burada bizi ilgilendiren katlar daha ziyade 1. ve 2. kat- 
lardir. Bu katlarm en orijinal buluntulari keramiklerdi. 
^^^ Bulgar kulturiinun Volga boylanndaki ilk yayihsuu goster- 

mesi bajbnundan keramikler, biiyuk bir ehemmiyeti haizdiler. 
Yurt kurma cagi keramikleri umumiyetle elle veya kaliplara 
dokiilerek yapilnu§lardi 27 . Bulgar §ehri yakmlarinda tugla ve 
fdmlek ocaklanna da rastlanmakta idi. M.s. X-XIII. asirlar 
arasinda gittikce inki§af eden keramik teknigi, XIV. asirda en 

25 B. Posta, s. 235 v.d. 

** A. P. Smirnov, tssledovaniya 1950 goda v zone stroitehtva, Kuybisevskoy 
GES, XLIV, 1952, s. 17-29. 

17 A. P. Smirnov, Kuybisevskoy GES, XLIV, 1952, s. 17-29; O. S. 
Hovanskaya, MlA, 42, 1954, s. 340-868. 



ttinolsr 



VOLGA BULGARLARI 245 

yiiksek seviyesine varmi§ti. Bulgaxlarin yerle§me $agma ait testi 
ve siirahilex uzcrinde, §e$ttli damgalara da rastlanmakta idi 28 . 

Volga Bulgarlannm tahkimat tarzi, bize onlarm etnik 
men§eleri hakkmda daha a$ik bir bilgi vermektedir. Volga 
Bulgarian da, Tuna Bulgarlarmda ve Ayarlarda oldugu gibi, 
tabyalanni, kalaslardan yapilnu§ citler arasina toprak doldur- 
mak suretile yapiyorlardi. Bu gitler bazaii §ehirlerm etrafmi da 
9evirirdi. Bunlanh arasinda gozetleme kuleleri de bulunur ve 
bu kuleler de ayni teknikle yapdirdi 29 . 

Buigarlann bina yapma teknigi hakkmda 50k yazilrru§tir. 
Fakat Bulgarlanii yerle§me devrme ait teknik hakkuida bilgi- 
miz 50k azdir. Bazi seyyahlar Bulgar evlerimn ah§ap oldugunu 
yazarlar 30 . Fakat umumi binalarm ta§ ve tuglalarla yapildigi 
anla§ilmaktadir. Bulgar mimari teknigini eski mert§ei ile miina- 
sebete getiren hususiyet, tuglalardi. Hazar tuglalanna ben- 
zeyen buniar iizerinde damgalar da goruliiyordu 31 (bk. s. 226). 

Bulgar hamamlari burada konumuzu dogrudan dogruya ^^ 
ilgilendirmemektedir. Fakat bu konu iizerindeki yeni Rus 
ne§riyatuu vermegi de faydak buluyoruz 32 . Esasen Bulgar 
hamam mimarisine Bati Tiirkistan ve Ozbekistan'm tesirleri 

** Smirnov, KSllMK, XL, 1951, s. 18-23. 

2 * O. Hovanskaya, Movie datum krepostmh soorujeniyah g. Bolgara, 
KSllMK, 62, 1956, s. 129-134; N. M. Korobka, Stena belogo goroda, 1st.- 
Arh. Sbornik, M., 1948, s. 16-22; F. Laskoyskiy, Materiah dlya istorii voenno- 
injenernogo iskusstva v Rossii, SPb., 1958; A. L. Mongayt, MtA, 31, 1952, 
s. 96; A. P. Smirnov, Voljskie BulgOn, M.- 1952, s. 234 v.d. 

80 Ahsap binalar vc bunlara ait su yollari i^in bk. B. B. Jeromskiy, 
Podgomaya sloboda goroda Bolgart, iz rabot v zone str. Kyubifevskoy GES, 
KSllMK, 1953, s. 55-62. 

81 Tallgreri, CoU. ^wkm., II, s. 45; F. Geza, AH, VII, fig. 101. 
Ahjap in$aat teknigi ile mukayesesi iqia bk. A. M. Efimova, Drevnie inje- 
nemu soorujeniya po ukreplaiiyu berega v gorode Bolgart, KSllMK, XLIV, 1952, 

■ '»■ 4!-45- . 

38 A. S. Baskiroy, Pamyatniki Brdgaro-Taiarskoy kultura na Volge, 
Kazan, 1929, s. 77 v.d.; O. S. Hovanskaya, Bani goroda Bolgara, MtA, 
42, 1954, *. 392-423; Raskopki bani nafala XIV veka na Bolgarskom gorodise, 
XLIV, 1952, s. 46 v.d.; N. F. Kalinin i, A. P. Smirnov, Rekotutruktsiya 
Bolgarskoy bani, KSllMK, 13, 1946, s. 26-32; A. P. Smirnov, Voljskie Bulgan, 
M., 1951, s. 218 v.d.; Banya XIV. v. v Velikih Bolgarah, KSllMK, VI, 1940. 



Aakeri Ukkimai 



246 



ORTA ASYA 



Bnlgularda 

tekaig 



BalgmjUliu 



cok buyiiktu 33 . XIII. asir Rus hamamlarma da kuwetli tesirler 
veren M Bulgar hamamlannin sekli, daha sonra Altih Grdu dev- 
letinde de gdriilecektir ' K > XIV. asirda Bulgar §ehrinde pek 
50k hamamin bulundugu anla§iiiyordu. 1950-52 senelerinde 
yapilan hafriyatlarda dort hamam izine birden rastlanmi§ti. , 
Bu hamamlann hepsinin de ayn ayn kulhanlan ve su yollari 
vardi. Ayrica ortalannda oyulmus, sadirvanlar da bulunmakta idi 

XIV. asra ait Bulgar sulama tesislerinin kahntilari pek 
<;oktu. Kirc^le yapilrrus, su yollari, su tevziine mahsus agactan 
yapilnusj tesisler ve agactan oyulmus, su oluklan bunlar arasmda 
buyuk bir yekiin tutuyordu. v Esasen XIII. ve XIV. asirlara ait 
Rus §ehirferinde de cok yayilnu§ olarak goriilen 36 bu tesisler, bu 
cagdaki Islav ve Turk aleminin karakteristik kiiltiir eserieri idiler. 

1953 senesinde Bulgar §ehrinde yapilan hafriyatlarda 
XIII-XIV. asirlara ait demir eritme ocaklarina 50k rastian- 
mi§ti. Demir, bu ocaklarda eridikten sonra, potalardan kalip- 
lara akitihyordu. Bu potalardan biri, i§indeki demir tortusu ile 
birlikte ele gecmistir 37 . 



as Tiirkistan hamamlan i$in bk. Arkitekturnu pamyatniki Nisi, Trudl 
Yojno-Turkmenistanskoy Arh. Ekspeditsii, Ashabad, 1949; V. L. Vorohina, 
ob Uzbekskih banyah, SE, I, 1951, s. 114 v.d.; Tiirkistan ve Bulgar hamam- 
lannda kubbe, camlari bk. Hovanskaya, MlA, 42, 1954, s. 297; E. A. 
Davidovic, Steklo it Nisi, Trudi Yoj. Tiirk. Arh. Eksp., Askabad, 1949, 
s. 389 v.d.; Azerbaycanla mukayesesi i^in bk. S. G. Ovanesov, Starinnie 
vodoprovodi v nuhe, Izv. Ob-va obsledovaniya i izug. Azerbaycana, Baku, 5, 1928. 

** Rus hamamlari i^in bk. I. A. Orbeli, Bard i skomorohi, XII, V. 
Sbornik pamyatnikov epohi Rustaveli< L,, 1939; L. Mushelisvili, Ras- 
kopki v dimanisi, SA, VI, s. 273; A. L. Yakobson, Srednaxkoviy Hersones 
(XII-XIV. w.), MlA, 17, 1950, s. 79. 

35 F. Ballod, Privoljskie Pompei, M.-L., 1923, s. 29. 

s * A. M. Efimova, Gidrotehnifeskie soorujeniya drewugo Bolgara, MlA, 
42, 1954, s. 369-391; N. 1. Falkovskiy, Istoriya vodbswbjeniye v RossU, Mt-L., 
O. S. Hovanskaya, Vodosnabjenie i kanalizatsiya Bolgarskoy bard, Kyubigev- 
skoyGES, KSllMK, 50, 1953, s. 69-76; A. F. Medvedev, Vodootvodnxe 
soorujeniya drevnego Novgoroda, KSllMK, XL, 195 1, s. 51-73; A. P. Smirnov, 
Drevnie Gidrotehnifeskie soorujeniya Mosktn, Sbornik po trasse metropervoy 
o^eredi", M.-L., 1936, s. 149-152; M. G. Rabinovig, Raskopki v Aloskve- 
T 95° S> KSllMK, XLIV, 1952, s. 1 16-125. 

87 Bulgar demirciligi icin en onemli etiid: A. M. Efimova, Nome 
dannie Bolgarskoy Metallurgii, KSllMK, 62, 1956, s. 135-140. 



VOLGA BULGARLARI 247 

4. Bulgarlara ait e$yalar 

Bidgar sehri keramikleri icjn bk. V. F. Gaydukevi?, Auttfnte kera- 
migeikie obftgatelnie peci, Izvestiya GAlMK, 80, 1934, s. 104-108; O. S. 
Hovanskaya, Poglotitelnaya sposobnost fistopolskih floridinovth glin, Kazan, 
1932; Goncamoe delo goroda Bolgdra, KStlMK, 42, 1954, s. '340-368; G. I. 
Ifge, Gonfamoe pep drevnego Mingefaura, 'KStlMK, 24, 1949, s. 42; A. E. 
Makovetskiy, Hovanskaya, Obogdjeniya glin Tatrespubliki glinozemom 
i vtdelemye ego, Trudi Kazanskogo Himiko-tehnologiceskogo institute 
(KHTl), Nr. 3, Kazan, 1934; Otkrttie glim obsigovtmi gazami, Trudi KHTl, 
Nr, 4-5, 1935; B. A. Ribakov, Remeilo drevney Rusi, M., 1948, s. 175-181 
(Rus keramigi ile mukayesesi) ; A. P. Smirnov, KSllMK, XL, 1951, 
s. 18-23; KStlMK, XLIV, 195a, s. 22 (tugla ocaklan hk).; A. L. Ya- 
kobson, Gortfamte pep. srednevekovogo Hersoneza, KSllMK, X, 1941, s. 52; 
Rannesrednevekovie gongarnU pefi v vostofnom Kinmit, KSllMK, 54, 1954, 
s. 164-172; G. 1. Yone, Gottfamie pefi drevnego Mingefaura, KSllMK, 24, 
1949, s. 42-55. 

Appelgren-Kivalo, Die Grundzuge des Skylisch-permischen Omament- 
stiks,SMYA, XXVI, 1912; T. J. Arne, La suede et VOrient, Upsala, 1914; 
M. Hudyakov, Kitayskiy far/or iz raskopok 1914 n Bolgarah, Izv. OAlE, 
3°> 1919* V. Golpubtsov, Okom boyarina Mihaila Mkiyifa Romanova, 
IAK, 53, 40; N. F. Katanov, Opisaniye odnogo metallifeskago zerkala s 
Arabskoyu nadpisyu, Izv. Kazansk. Obsc., ia, 1898, 662; F. A. Lihagef, 
Dragotsenmy klad, Trudi Arh. Syezda, I, s. 169-197; Olshau sen, Beitrag 
zur Geschichte des Haar-kammes, ZFE, XXXI, 169; E. Lentz, Imperatorskiy 
Ermitaj, I., Sobraniya orujiya, 3Pb., 1908; V. Prohorov, O drevnih 
sablyah s Gregeskeini, Trudi, II, Arh. Syezda, II, 195; J. 1. Smirnov, 
Vostofnoe Serebro, SPb., 1909; V. F. Smolin, Casa s olenem iz Botgar, Kazan. 
Muz. Vesta., 1, 2, 1925; Klad vostogmh zolohh predmetov iz Bolgarskogo 
Goroda Cuke-Taii,. Vesta. Nau$n. Obs. Tataroved., 3, 1925; Slucaynaya 
nahodka bronzotnh predmetov v Kazanskom kraye, Vestn. Naucn. Objc. Tataro- 
ved., 4, 1954. 

Tetkik edecegimiz eserler arasmda Bulgarlarm tslamiyet 
gagina ait bazi egyalan da bulunacaktir. Bunlari, men§e itibarije 
tslamiyetteh onceki devirlerin bir devami olmasi sebebile 
buraya aldik. Baltalar umumiyetle muhtelif devirlerin -tesir- 
lerini ta§iyorlardi M . Mesela Bulgar §ehrinin ilk kurulu§ devir- 
lerine ait baltalarm yanuida Mogol gagrna ait baltalara ve 
hatta Dogu Rusya'nin ta ta§ devrinden beri kullanila gelen 
balta tiplerine; Cermeh ve Iskandinav balta §ekillerine kadar 

» Tallgren, CoU. Zaouss. PL III, 1-4; 18. 



248 ORTA ASYA 

degisen eserlere rastlanircb 39 . tslami devre ait baltalar uzerinde 
ise bilhassa nebati tczyinat 50k goruliirdii 40 . Bulgar devrine 
ait cekiclerin sap yerleri biraz §iskince ve genel olarak kiiciik 
$apta idiler 41 . Kiireklerin yukan kenarlan ise ige dogru biraz 
kivnkti. Bu kurekler Anadolu'da "bel" denen kiirek tiplerine 
yakindi 42 (Lev. 24). 

Bulgar gaginda bahk oltalannm 50k bulunusu balik 
avcihgmin 90k revacta oldugunu gostermektedir 43 . Zaussailov 
kolleksiyonunda sadece 319 tane demirden yapilrru§ ok ucu 
yardi. Bu oklatin ekscrisi, Sibirya'da, Orta Asya'da ve Maca- 
ristan'da rastlanan tiplere benziyorlardi. Hususi bir sekilde 
ku§ avian igin yapilan ok uclanrun uc kisimlan catal seklinde 
idi 44 (Lev. 24). Buigarlann yukan Volga vadilerine gelraeleri 
ile Jtllinskoye, Viyatka v.s. gibi yerlerde egri Turk kihclan 
gdrttlmege ba§ladi. Spassk, Sviaysk, Biliarsk ve Kazan gibi 
Bulgarlara ait kiiltiir cevrelerinde bulunmuf dort kdictan ikisi 
egri kihclardi 45 . 

Hiicum eden dii§man ordulanrun atlannm ve piyadelerinin 
ayaklanru tokezlerle yaralamak ve hareketlerini aksatmak 
iciri, tokez ve kapanlann kullaruldxklanni da goriiyoruz 48 . 
Volga Bulgarian giirz denen silahi da 50k kullanmiflardi ". 
Giirzlerin topuzlan uzerinde igneler bulunmakta idi. 

Bulgar iizengileri de diger Orta Asya uzengilerinin tipinde 
idiler. Yalniz taban kisimlan biraz daha genisti 48 . Bulgar 

*• Ayni eser, PI. Ill, 1-4. 

40 Ayni eser, s. 26; Spitzin, dekorativnie toporiki, Zapiski RORAO, 
XI, 222. 

41 Tallgren, ayni eser, PI. IV, 38-39. 

42 Ayni eser, PI. IV, 35. 

43 Tallgren, ayni eser, PI. VI, 32, 33. 
41 Ayni eser, PI. IV, 13. 

45 Ayni eser, PI. IV, 1-4. 

44 Ayni eser, PI. IV, it. 

47 Ayni eser, PI. IV, 37; Li h ace v, Bitovie Pamyatniki velikoy Bulgarii, 
Trudi II: go arh. syezda, PI. II. 

48 Zarevsin iizengisi: B. Posta, Abb. 148; Bulgar iizengileri: Tall- 
gren, Coll. Zaouss., II, PI. IV, 22; karsila: Tuna Bulgarlanna ait iizengiler: 
AH, VII, fig. 37. Saltovo ve Vorobyevo uzengilerinden ayn tiptedirler. 



VOLGA BULGARLARI 



249 



^kultiirlerinde at gemlerine de 90k rastlamrdi. Prof. Tallgren, 
diiz bir demir par^asmdan yapilmi§ olan bir gemin, okiizlere 
ait oldugunu kaydeder 49 . Diger gemler dc iki pargadan miite- 
§ekkil ve mafsalh idiler 50 Kayi§ tokalarmm takilacagi yerlerde 
buyuk halkalan vardi. Vorobyevo gemi adi ile adlandinlan 
gem tiplerinden aynlirdi 51 . Zarev§in tipi gemlerine daha 
yakm idiler 52 . Ozet olarak §unu diyebiliriz ki, Bulgar gemleri, 
daha ziyade Giiney Rusya veya A§agi Volga bolgesindeki gem 
tiplerine benzemekte idiler. 




Levha 24 — Volga Bulgarlanna ait bazi eserlcr 



Bulgar eserleri arasmda pek 50k asma kilitlere de rastla- 
maktayiz 63 . Bazi muelliflere gore Bulgar kilit tipleri, daha 
ziyade Kiyef kiliderinin tesirleri altinda idiler 54 . Bunlarm 
KiyePten ithal mail olarak gelmi§ olmalanndan ziyade Kazan 
bolgesinde yerli ustalar tarafindan yapilnu§ olmalan daha 
muhtemeldi M . Daha muahhar Bulgar ve Tatar kilitlerinde 

" Coll. &ouss., «, W- V, 1. 

40 Ot^et, 1895, ris. 106. 

» Zaharov, AH, XVI, PI. V, 3. 

M B. Posta, Abbi 148; Spitzin, Teploubov, PL XXV, 14. 

M Tallgren, aynieser, PL V, 14-28. 

54 Spitzin, Torgovit putt Kievskoy Rust, s. |8. 

65 Arne, La Suidt et V Orient, s. 200; Kiyef kilitleri i^jn bk. Sobraniya 
Kkanenh>,V, PL V, 89; muahhar kilitler icjn monografya: V. Goloubtsov, 
Okov bqyarina,&. 405 hayvan jeklindeki kilitler i^in bk. Treteski, II, s. 32 v.d. 



250 ORTA ASYA 

hayvan motifleri gittikse 90galmaga basjadi 56 . Ticaret yolu ile 
Bulgar kultiir 9evresine Arap kilitleri de gelmisti 57 . 

^Jakmak demirleriv ba§hca iki tiphalinde goruniirlerdi. 
Bunlardan birinci tip, daha ziyade Dogu Rusya'mn demir 
gagina ait gakmak ta§i tiplerine yakmdi 58 . Ikincisi ise dogru- 
dan dogruya yerli ustalar tarafindan yapilmis, eserlerdi 59 . Bul- 
gar kiiltiir ^evxesinin karakteristik eserleri ttlan bu demirler, 
Perm bolgesinde, Orta Rusya'da, Bati Sibirya*da 90k yaygm 
olarak goruliirlerdi 60 . 

Mutfak e§yalari arasuida kayda degen eserleri bilhassa 
kazan kulplari ile kazan diplikleri idiler 61 . Bulgar kttltiirun.de 
sus esyJan da buyuk bir yekun tutarlardi. Prof. Tallgren, stis- 
lemede kullarulan motifleri bashca iki kisma ayirmaktadir 62 : 

1. lusimda, oyma ve kabartma rioktalarla meydana getirilmi§ 
U9gen §eklindeki siisler cok bulunuyordu .**. Tallgren bu motif- 
lerin Araplardan gelmi§ olmasi ihtimali uzerinde durmaktadir. 

2. kxsimdaki motifler ise daha ziyade bitkilerden te§ekkul etmis, 
ve tam manasile Bulgar karakterini ta§iyan eserlerdi. Bu ikinci 
bolumdeki motifler, M.s. 800 tarihinden itibaren goriilmege 
ba§larlar ve Islam san'atmin Bulgar kiilturii iginde en yuksek 
mevkii aldigi devre kadar devam ederlerdi. Bu ilk Bulgar 
motifleri Sasani ve Orta Asya san'atmin biitiin husu- 
siyetlerini gosteriyordu. Motif olarak kullanilan bashca bitkiler^ 

M Bulgar jehri ve Mejetka kilitleri ; Spitzin, lAK, 53, s. 105; Astrahan, 
Kinm, Kerson b6lgesi: Otjet, 1891,4; 1894, 545 1897, 1 u ; Perm bdlgesi 
ve Kiyev: Spitzin, Teplouhov, PI. XIX, 13; drevmk kersonskih zamkak i 
klytifah, tzv. lAK, 42, s. 131 ; kopek ve inek seklindeki kilitler i£in bk. N. F. 
Visso tski, Nyeskolko slovo drevnostyah Voljskoy Bulgarii, tzv. KAz. Objc. XXIV, 
s. 347. 

57 Tallgren, Coll. gcnuss., II, s. 33-335 Macaristan kilitleri icjn bk. 
Hampel, AlUrtiimer, I, s. 122. 

« Tallgren, Cett. #w«w., II, PL V, 5- 

s * Ayni eser, II, V, 5-ia.' 

*° Ayni eser, II, s. 33; Perm cakmak demirlerinin sark tipleri: Spitzin, 
Arh. Albom, ZRORAO, 11, 1915, s. 237; Appelgren Kivalo, SMYA, 
1915, ao. 

w Tallgren, ayni eser, II, s. 33; Lihz$ev, Trudi, II, PI. ,11. 

•* Tallgren, aym eser, II, s. 36. 

• s Tallgren, ayni eser, II, PL VII, 36. 



VOLGA BULGARLARI a 5 i 

ayi boynuzu veya kenger ve iizum. yapraklanych. Ural bolge- 
sindeki kiilturler, lrti§ boyu yollan ile Tiirkistan'dan gelen 
san'at tesirleri altmda da kalmi§lardi. Prof. Tallgren*in fikh> 
lerine gore, bu kiiltur tesirlerinin yukari Volga bolgesine 
kadar niiffiz edebilmesine, Hazar devletinin de 
buyiik yardimlari olmu§tu M . Giineyden gelen Bulgar- 
ian!! bu kiiltiir unsurlamu da guneyden getirrai? olmalan 
ihtimali hatirdan gikanlmamahdir. 

Volga Bulgarlannin siis e§yalarma Viking 'lerin de buyiik 
tesirleri varcb 65 . Giimus, dugmeler, ay §eklinde ve noktalarla 
suslenmi§ madalyonlar, sa$ orgiisii §eklinde yapilnu§ gerdan- 
hklar Iskandinav kulturuniin eserleri olabilhierdi 66 . Ba§mda 
bir halka bulunan ignelerin de batidan ve tskandinavya'dan 
gelmis. ticaret mallari veya o mallarm taklidi suretile meydana 
getirilmi§ eserler olmalan <jok muhtemeldi 87 . Volga Bulgarlanrun 
batismdaki kulturler, Kiyev Kinazhgi ile Vareg kiilturleri idi. 

Yiizukler ve bilezikler Bulgar kultiiruniin en bcl olarak 
ele ge$en eserlerinden idiler. Yuzuklerin buyiik bir kisnu, 
bugiin "§6valye yuziik" dedigimiz tipten idiler 68 . Bazilannm 
ttzerinde ince bir altin safiha bulunuyordu 69 . Islam devri 
yuzukleri bizi burada ilgilencUrmemektedir. Prof. Tallgren'in 
fikrine gore bilezikler ba§hca iki kisma aynkrlardi: i . orme 
bilezikler; 2 . yekpare bilezikler, Orme bilezikler, giimu§, bronz 
veya giimiis. kan§imi diger madenlerden yapdmis, tellerle oriil- 
mu§lerdi. Bu tip bileziklere, Bulgar ve Biliarsk §ehirleri dolay- 
lannda cok rastlamrdi 70 . Bu eserler oldukca ge<; zamanlara 
kadar yagaduar. Altmdan yapilnu§ bu orme bilezikleri, Prof. 
Tallgren M.s. 1100 tarihine kor 71 . Gene Tallgren'in nesrettigi 
bu tip bir bilezigin uglannda, at basrfigiirleri de goriiliiyordu 7a . 

"Tallgren, ayni eser, II, s. 37. 
•* Arno, ayni :eser, s. 150, fig. 220, .313. 

••Tallgren, aym eser, s. 37; Spitxm, Priuralskiy bray, Materiah po 
arh. Vost. Gub., I, PI. XII, 22. 

• 7 Tallgren, ayni eser, II, s. 37b. 
'■■•*. Ayni eser, PI. VII, 28; Liha?ev, Dragotsyamty, II, PI. IV, 8, s. 176. vd. 
■•• Tallgren, ayni eser, II, s. 37, n.i. 
» Tallgren, ayni eser, PL VII. 

n Ayni eser, PI. VII, 28; Liha^ev, DragaUyemny, PL IV, 8, s. 176. 
'* Tallgren, ayni eser, II, PL VII, 10; metin, s. 38. 



2 52 ORTA ASYA 

Pandantifli kiipeler Bulgar kulturunde gok yayilmis, 
eserlerdi. Kazan bolgesine ilk defa bttyiik kavimler g6?u sira- 
sinda gelen bu kiipeler 73 , daha ziyade Macaristan'da, Macar- 
larin yerle§me kultiirlerini karakterize eden en onemli eser- 
lerden biri idi 74 . Bulgarlarda kupe olarak bazi buyuk halkalar 
da kullamlmakta idi 75 . Tallgren'e gore bu halkalann men§ei 
Hindu ( ?) idi. Hindistan'dan Sibirya'ya ve oradan da Bulgarlara 
gesmi§ti 76 . Bu fikir olduk^a suphelidir. Bir hakikat varsa, o da 
bu halka kiipelerin Viyatkadan Kafkasya'ya kadar yayddigi ve 
Turk halklan arasinda da 50k kullaiuldigidir ". 

Miiteferrik e§yalardan, kadinlann ayakkabilannin 
okgesine ^akilan okge demirleri de zikre degerdi 78 . Elbiselerin 
iizerine konan muhtelif madeni susler de buyuk bir yekun 
tutardi. 

Aynalara gelince, bakvr veya kalay kan§imindan yapil- 
mi§ aynalara, gerek Bulgarlarm ilk devirlerinde ve gerekse 
son devirlerinde 90k rastlamaktayiz. Arkalannda muhtelif 
sekilde susler bulunan bu aynalarm bazdannda da ejderha 
motifleri bulunurdu. Ejderhali aynalarm Qin'den gelmis, olma- 
lari 90k muhtemeldi. Dogu Rusya'daki aynalarm buyuk bir 
kismmm disandan ve bilhassa Orta Asya'dan gelmis. olmasma 
ragmen, Bulgar kultiir gevresindeki aynalarm buyuk kisnu ise 
yerli olarak yapdiru§lardi 79 . 

Kemik e§yalarm Bulgar devrinde 90k moda olduklarim 
goriiyoruz. Bilhassa kemikten yapilmi§ Bulgar ok u$lan tetkike 

73 Ayni eseiy s. 38b. 

74 Hampel, Ujab, PI. 96. 

75 Tallgren ayni eser, 38b. 

78 Giiney Rusya'da yayih?i icm bk. S. K. Kuznetsov, Russkaya tstori- 
(eskqya geografiya, M., 1910, s. 86; Kafkasya'da: Veselovski, Otfet, 1896. 

77 Eski Orta Asya halklannda da kupe 50k yaygindi. Mesela T'ang 
vakayinameleri Kirgizlarda kupenin bulundugunu kaydetmektedirler. Kupeyi 
yalniz kadinlar degil, erkekler de takmakta idiler. 

78 Tallgren, ayni eser, PI. VIII, 38-39; Tallgren, Antiques de la 
Sibirie Occ, SMYA, XXIX, 4, PI. VI, 21, 22. 

79 Tallgren, ayni eser, II, s. 41, n.3; Katanov, Opisanie odnogo 
metallifeskago zerkala s Arabskoyu nadpisyu, Izv. Kazans. obsc., XIV, 1898, 
662; Lihacev, Skifskiy slyed; gene Lihacev'in atlasmda PI. IV. 



VOLGA BULGARLARI 253 

degerlerdi 80 . Kemik taraklar da Bulgar kultiirunim karakte- 
ristik eserlerindendir 8X . Bicaklarin saplan da, iki bronz sap 
miistesna, kemikten yapilrms.larcu 82 . 

Oyun aletleri iciiide ise kemik dama ta§lan, ba§ta gel- 
mekte idi 83 . Qocuklara ait oyun aletlerinden a§iklara da 50k 
rastlanmakta idi 84 . Aynca, ince bir §ekilde oyulmus, kemiklerih 
siis e§yasi olarak kullamldiklarmi da goruyoruz* 5 . Aspelin'm 
fikirlerine gore, Bulgarlar Fin ale mi ile xok siki bir temas 
halinde idiler. Bunun delili de kemik e§yalarm 50k bulunusxr 
idi. Bizce, bu, kuvvedi bir delil olamazdi. Qunkii butiin Orta 
Asya kavimlerinde kemik e§yalar birinci derecede onemli bir 
yer tutuyordu. Bulgarlann bu bakimdan Kiyef bolgesi ile de 
sab. bir miinasebet halinde olduklan anla§ilmaktadir 88 . 

Volga Bulgarlarmm paralan, olciileri ve canak comlekleri 
(Lev. 24) hakkinda daha epey malzeme vardir. Ayrica, Bulgar 
§ehrinin ve diger merkezlerin harabelerinin planlan ve mima- 
risi de ayn birer konu te§kil ederlerdi. Biitiin bu bahisler, esas 
itibarile Islam devri Bulgar medeniyeti ile ilgilidirler. Bizim 
bu kitabmuzm konusu ile alakalari azdir. 



80 Tallgren, PI. VI," 9-10. 

81 Tallgren, ayni eser, s. 34; Visotski, Nyeskolko slov, Izv. Kzaansk. 
Obsc., 24, 1908, PI. VII; Olshausen, Beitrag zur Geschichte des Haarkammes, 
ZFE, 31, s. 169. 

82 Tallgren, s. 35a; Spitzin, Teplouhov, PI. XXI, 22; Drevnosti 
basseynov tyek Okt i Kami, MAR, 25, 190 1, PL XXII, 8. 

82 Bu gibi oyurilarin Turk halklan arasindaki yeri icin bk. Savenkov, 
K voprosu ob evolyutsty §ahmalnoy ign etnog. aficeskoe obozryenie, XLIV; I, 
s. 53 v.d.; Tallgren, SMYA, 4, PI. 17, 3. 

84 Tallgren, ayni eser, II, s, 34b. 

85 Kemik susler icin bk. Vissotski, Drevnostyah Voljskoy Bulgarii, PI. VII. 
88 Tallgren, ayni eser, II, s. 35b. 



IX. 
TUNA BULGARLARI 

Bulgar adi ve rhensei: H. Howorth, The etymology and ethnic meaning 
of the name "Bulgarian", Academy, 1889/90; D. Detschew, Der ostger- 
manische Ursprung des Bulgarischen Volksnamens, Zeitschrift fur Ortsnamen 
Forschung, 2, 19*27, 198-216; G. Moravcsik, Der Name der Bulgaren in 
einen griechischen Papyrus, KCsA, 1936, 1 19-128; G. Nemeth, La prove- 
nance du nom Bulgar, Symbolae grammaticae in honorem Ioannis Roz- 
wadowski, II, Krakowi, 1927, 217-222; I. D. §i?manov, UEtymologie 
du nom "Bulgare", KSz, 4, 1903, 47-85, 334-363, 5, 1904, 88-110. 

Bulgarlann men§ei: B. A rnim, Z™ GeschichU der* Onoguren und Urbul- 
garen, Zeitschrift fur Slav. Phil., 10, 1933, 343-349J Asmarin, Bolgari i 
Ctwasi, Izv. Kazansk. Ob??. Arh. ist. i etnografii, 18, 1902, 1-132; D. 
Ilovayskiy, Vopros narodnosti Rusou, Bolgar i Gunnov, ZMl^P, 215, 1881, 
1-34; DopolniUlnaya polemika po voprosam Varyago-Russkomu i Bolgaro-Gunn- 
skomu, M., 1886; G. A. Macartney, On the black Bulgars, BNgJb, 1930- 
1931, 150-158; G. Morravcsik, Z ur GeschichU der Onoguren, UJ, 10, 1930, 
53-90; B. Munkacsi, An Volgai Bolgarokrol, Ethnographia, 14, 1903, 
66-76, 147-152, 261-165; K. §korpil, Materiaux pour servir a Veclaircis- 
sement des Questions suivanUs: "Sort des Proto Bulgares" et Us" Severiens" el 
"origines des Bulgares d'aujourd'hui,, Byzantiono-Slavica, 5, 1933/34, '62-82. 

Bulgar dil ve kulturiinun Tiirkoloji bakmundan tetkiki: B. V. Arnim, 
Altbulgarische "Sin", UJ, 15, 1936, 385-388; V. Besevliyev, BZ, 32, 
i 9 32, S 13-15; G. Feher, Die Sprachreste der Donau Proto Bulgaren, "Der Tur- 
kischen Bulgaren", Izv. na Blagarskiya arh. Inst., 5, 1928-1929, 127-158; 
BZ, 36, 1936, 58-62; J. Marquart, Die altbulgarischen Ausdriicke in der 
Insehrifl von Catalar und der bulgarischen FiirstenlisU, Izv. Russk. Arh. Inst., 
15, 1911,1-30; J. J. Mikkola, Was ist Kanar Tigin?, Sb. vcestna V. N. 
Zlatarski, Sofia, 1925, 131-133; St. Mladenof, Vestiges de la langue des 
Protobulgares Touraniens d'Asparuh en Bulgare modems, Revue des Etudes 
Slaves, 1, 1921, 38-53; G. Moravcsik, Die NamenlisU der Bulgarischen 
Gesandten am Konzil im J. 869-870, Izv. 1st. drujestvo v Sofia, 13, 1933, 
8-23; KCsA, 2, 1926-1932, 436-440; G. Nemeth, Die Hefkunft der Namen 
Kobrat und Esperuh, KCsA, 2, 1926- 1932, 440-447; W. Voigt, Philologische 
Wochensehriji, 56, 1936, 11 35-1 136.' 

Bulgar ve Islav munasebetleri hakkinda tetkikler: I. Duycev, Proto- 
bulgares et Slaves, Annales de L'institut de Kondakov, 10, 1938, 145-154; 
Ch. Gerard, Les Bulgares de Volga et les Slaves du Danube, Paris, 1939; 
J. Melich, Bolgarak es Szlavok, MNy, 17, 1921, 65-78; G. Tzenov, Goten 
und Bulgaren, Leipzig, 1915; Abstammung der Bulgaren und die Urheimat der 
Slaven, Berlin-Leipzig, 1936 



256 ORTA ASYA 

Bulgar ve Macar rminasebetleri: E. Darko, £ur Frage der urmagya- 
rischen und urbulgarischen Beziehungen, KCsA, 1, 1921-1925, 292-302; G. 
Feher, Bulgarisck-ungariscke Beziehungen in den V-XI. Jhr., KSz, XIX, 2, 
1931; A Bolgar nep Ostortenete, Turan, 4, 1921, 19-36; E. Darko, £«r 
Frage der urmagyarischen und urbulgarischen Beziehungen, KCsA, 1, 1921-1925, 
292-301; G. Rohonyi, A Volgarokrol, Turan, a, 191 7, 40-51, 86-94, 
132-136; G. Supka, Arhaologi&che Randbemerkungm zu. J.v. Rohonyis Studien 
"uber die Bulgaren", Turan, 2, 191 7, 322-326. 

Bulgarlar, Tuna'nin guneyindeki bugunku yurtlaruia gel- 
meden once ziraati kismen 6grenmi§lerdi. Bununla beraber 
gogebeligi de tamamen birakmairusjardi. Eski gSgebe hayat 
tarzlari, onlari tesiri altmda birakmisti. Fakat ictimai biinye ve 
teskilat bakmundan Bulgaristan'in yerli Islav halkuidaii Ostun- 
duler. §ehirlere yerle§en Bulgarlar da, uzun zaman eski adet- 
lerini kolayhkla unutamamisjar ve gogebe an'anelerini uzun 
zaman yasatnu§lardi. Bulgarlann Balkanlara geli§leri biiyiik 
kan§ikhklara sebep oldu. Bu kan§ikliklara ragmen, Bulgarlann 
Balkan yanmadasinin orta ve kuzey-dogu kisimlarmdaki Islav 
kitlelerinin te§kilatlanmasinda rolleri buyuk oldu. Eski kaynak- 
lar, Islavlarm te§kilatlanma kabiliyeti olmadigmi yazmakta 
idiler. Bulgarlar buna ragmen, onlari te§kilatlandinp igtimai bir 
nizama sokabildiler. 

Bizans kaynaklan Bulgarian 50k yah§i bir kitle olarak 
tavsif ederierdi. Halbuki maddi kultiir buluntulan, bunun bize 
tamamen aksini gostermektedirler. Buluntulara gore Bulgarlann 
oldukca yiiksek bir kulture sahip ohnalan lazimdi. 

1. Bulgarlar Tuna'da 

Bilhassa Bulgaristan'da, Yeni-Pazar'da ele gegen yeni 
buluntular, ilk Bulgar kultiirii hakkinda bize acdc bir fikir 
verebilmektedirler. Bu buluntulara gore (Lev. 25) ilk Bulgar 
keramigi, dogrudan dogruya Guney Rusya'daki Hazar kultufu 
ile ilgili idi. Hazar damgalanna benzeyen i§aretier, Hazar ve 
Guney Rusya kuyumculuk teknigi ile yapumi§ inci dizisi bor- 
durlii ve ka§li eserler, kemik yay parcalan v.s. Bulgarlann 
Guney Rusya men§elerini ispat ediyorlardi. Tuna'da Bulgar 
kulturiiniin en eski eserleri toprak tabyalardi. Bu tabyalar 
sayesinde, Bulgarlann Besarabya ve Dobruca'daki faaliyederini 



TUNA BULGARLARI 257 

takip edebiliyoruz. VII. asra ait bir Bizans kaynagi, Bulgar- 
lann reisi Asparuh'un Dinyester nehrini gecerek Tuna kryi- 
larma gelip yerlestigini yaziyordu V Bizans ordusunu maglup 
ederek kovalayan Bulgarlar, Tuna'yi gegerek Balkan daglanna 
kadar uzanan araziyi i§gal ettiler. Tuna'yi heniiz daha gec- 
meden once Besarabya'da oturan -Bulgarlann bu bolgeyi 
ihtimamla tahkim ettiklerini goriiyoruz. Buradaki Bulgar tab- 
yalari, Prut nehri kenarmdaki Leovo koyiinden ba§lar ve 
Bender §ehri civarmdaki Giiney Dinyester'e kadar uzanirdi. 
Hendegin derinligi 3 m., geni§Iigi 10 m. ve toprak yiguumn 
yiiksekligi ise2 m. idi. Ikinci tabya ise, Prut kenarmdaki Vadul- 
isak'tan ba§lar ve Sasik (Kunduk) goltine kadar uzanirdi. 

Bunlardan baska daha kii^iik olgude miistahkem mevkiler 
de vardi. M.s. 679 da, Bizans inlparatoru Konstantin Pogonat 
Bulgarlara kar§i biiyiik bir donanma ile ordu gonderdi. Bizans 
ordusu kar§ismda geriye c,ekilen Bulgarlar, miistahkem mevki- 
lerine girdiler. Goller, Tuna nehri ve batakhklar Bizans ordu- 
sunun ilerlemesine mani oldu. Bu sayisiz manialar karsmnda 
daha fazla ilerliyemiyen Bizans ordusu kacmaga mecbur kaldi. 
Onlari takip eden Bulgarlar da bugiinkii Bulgaristan'a girerek 
yerle§tiler. 

Demek ki, Tuna' da 1. Bulgar devletinin tabyalari, Dobruca 
ile Besarabya arasmda bulunuyordu. Simrlar boyunca uzanan 
tabyalardan ba§ka Tuna kenarmda Nikolisel kalesi gibi tek 
miistahkem mevkiler de vardi. Nikolisel'in etrafi tic derin tabya 
hendegi ile cevrilmi§ti. Bu tabyalann toprak yigmlanmn yiik- 
sekligi 2 m. ve genisHkleri de 8 m. idi. Buiadadiger tabyalarm 
aksine olarak, siper yiginlarinda, toprak yerine'moloz ta§lan ve 
tugla kullamlmistt. 

Kitabinuzm Avarlara ait bahsinde, Avar tabyalanndan »«%•*««■'<« 
bahsetmi§tik. Volga Bulgarlarma ait bahiste de, Tuna'daki 
tabyalara benzeyen istihkamlarm mevcudiyeti kaydedilmisti. 
Avar ve Volga Bulgarlarma ait tabyalari gordukten sonra, Tuna 
Bulgarlarma ait tabyalarm menseini kolayhkla anhyabilmek- 
teyiz. Geza Feher'in fikirlerine gore, bu tabyalarm hepsinin 

1 Geza Feher, AH, VII, s. 8 v.d. 

Orta Asya, 17 



Bulgar tajbyalan 



2 5 8 



ORTA ASYA 



Bulgar i 



mensei Qin idi. Bulgarlarm Hunlarla; Hunlarm da Qinlilerle 
olan miinasebetlerine dayanan bilginler bu neticeye varmakta- 
dirlar. §ehirlerin etrafma yapilan Hun tabyalarindam- Biiyiik 
Hun devleti bahsmda kisa olarak bahsetmi§tik. EsaSen Qin'de de 
miistahkem mevkilcrin duvarlari camurdan yapihrdi. Qamurun 
i^ine gakillar, kamis, pargalan ve ufki olarak dal demetleri 
konur ve ondan sonfa bunlar tazyikle bastmhrdi. Ve bu suretle 
yapilan duvarlar, fevkalade dayanikh olurdii. Qin seddi bunun 
acdc bir ornegi idi. 




Levha 25 — Tuna Bulgarlanna ait eserler ve bir tabya jemasi. 

Avar miistahkem mevkileri, memleket igine kisim kisim 
yayilmi§lardi. Halbuki Bulgar tabyalari biitim Bulgar toprak- 
larmi igine almakta idi. Eski Bulgarlar bu tabyalara "Agul" 
demekte idiler. Bu, Tiirk$ede "avul" sozii ile aynidir. 

Bulgar mimarisinin men§ei meselesinde, §uphesiz ki en 
onemli soz Prof. Bog dan Filov'undur. Filov'a gore, Bulgar 
mimari teknigi, Bulgarlarm geli§inden ewelki Bulgaristan mi- 
marisinden tamamen ayri ve orjinaldi. Binalann duvarlan ve 
kemerler biiyiik kesme taslarla yapilmi§ti. Halbuki, daha ewelki 
Roma ve Bizans binalarmda, tugla ve moloz ta§ kuUamlmakta 



TUNA BULGARXARI 259 

idi. Bu yeni mimari tarzinm, Bulgarlann eski yurtlanndan gel- 
mesi cok muhtemeldi. Filov'a gore bu yeni tarz, Sasani mimari 
tarzi idi. Eski Sasani saraylannda Ayvan denen btiyiik bir 
salon vardi. Bu ayvanm iki yamnda da koridorlar bulunurdu. 
Pliska sarayi da aym planla yapilmi§ti 2 . Filov'a gore Bulgar- 
lann mimarisi arsjtektonik bir esasa sahipti. Bu mimari tarzi, 
Bulgar devletinin tie biiyiik merkezi olan Preslav,' Pliska ve 
Madara'da aym idi.. Pliska saraymm ta§lan iizerinde, eski 
Goktiirk alfabesini hatirlatan damgalar da vardi. Madara ve 
Preslav'daki binalarm ta§larmda ve su yollanna ait borular 
iizerinde de bu damgalar goriiliirdii. Binalarm catilan, kahniigi 
az olan tuglalarla kaplanriu§ti Bu catilan kaplamak icin bazan 
kur§undan ince tabakalarda kullanilmi§ti. Pismis, kilden yapilan 
su borulan, Bulgar kiilturiinde biiyiik bir yer tutarchv Ta§larm 
ve tuglalariri arasi kahn bir harcla kaplanmi§ti. Harg bazan 
hrmizi idi. Ta§larin hemen hepsi, Bulgarlar tarafmdan ocak- 
lardan kesilerek hazirlanrm§ti. Binalardaki ta§larm aym olciide 
olmasi bunun bir delili idi. 

Bulgarlar dogu tarzina uyarak, binalarda cok biiyiik 
ta§lar da kullanmi§lardi. Bunlan da kendi zevklerine gore 
kestirmi§ ve i§lemi§lerdi. Bu nevi kesme ta§larla yapilan bina- 
lara ve mimari tarzina Volga Bulgarlarinda da rasthyoruz. 

Hazar devletinin merkezi Sarkel §ehrine ait bahsimizde, 
tugla insaatmin ne derece revacta oldugunu ve bu bakimdan 
Bulgar mimarisi ile, bilhassa Pliska ile, ne kadar yakm ala- 
kalar gosterdigini gorecegiz (bk. s. 221). Bulgar tuglalari iize- 
rinde de Turk damgalarim gormekteyiz. 

Bulgarlann ileri seviyedeki ta§ ve tugla tekniklerinin 
yaninda, bir de duvarlan tnermer levhalarla kaplama san'ati yer 
aliyordu. Binalann tabanlan ise, biiyiik do§eme sallan ve 
tuglalarla kaplaniyordu. 



2 B. Filov, Der Ursprurig der Altbttlgarischen Kunsl, BZ, 30, 1929. 1930, 
s. 523 v.d.; Bulgarcasi: Proizkodna Starobalgarsko izkiistvo, Zlatorog, X, 1929; 
Les Palais vkux-Bulgares et les Palais Sassanides, Recucil Th. Uspenskiy, Paris, 
1930. Filov'un fikirleri dagimk olarak diger eserlerinde de vardir. Bk. 
GeschichU der Altbulgarischen Kunst, s. 7 v.d. 



260 ORTA ASYA TARtHi 

2. Bulgar kiralhgi kiiltiiru 

KRUMI§ HAN gAGI VE ESERLERI 

Feher Geza, Tiirko-Bulgar, Matar ve bunlara akraba olan milletlerin 
kiiltiiru, Istanbul 1937, "II. Turk Tarih Kongresi zabitlan"; Ezikat na 
prabalgarite, Ufil, Pregled 1929; Pametnisite na prabalgarskata kultura, Izv. 
Bulg. Arh. Inst., 3, 1925, s. 73: A Bolgar-Torokok Szerepe, Budapest, 1940; 
Les Proto Bulgares, AH, VII; B. Filov, Die altbulgarisehe Kunst, Bern, 1919; 
Starobolgarskoto iskustvo, Sofia, 1924; Rimskoto vladtcestw v Blgariya, Big. 
istoriceska Bibl., I, 1928, 1, s. 22; Der Ursprung der Altbulgarischen Kunst, 
BZ, 30, 1929-1930,5. 523; GescHichte der altbulgarischen Kunst, Berlin-Leipzig, 
1932; A. Grabar, Recherches swr les influences orientates dans t' art Balcanique, 
Paris, 1928; N. Mavrodinov, Prabalgarskata hudojestvena industriya, Sbor- 
nik Madara, II, s. 186 v.d., 226 v.d.; Miatev, Blgarskoto iskussivo prez 
IX i X vek, Blgariya 1000 godini, I, Sofia, 1929, s. 139 v.d. 

Tuna Bulgarlannin san'ati ile ilgili mukayeseli yeni nejriyat: M. I. 
Artomonov, Nadpisi na baklajkah Novoferkasskogo Muzeya i na kamnyah 
Mayatskogo gorodisa, SA, 1954, s. 263-268; K. Musianowicz, Kablacski 
skraniove proba typologii i chronologii, "Swiatowit", 20 {194871949), Varsova, 
s. 115 v.d.; S. R. Stancev, Domasnata keramika ot Preslav, RP, III, Sofia 
1948, s. 129 v.d.; Keramika ol Golyamata mogila v Pliskapredvaritelno Soob- 
§eniye, RP] III, Sofia, 1948, s. 227; tAt, XVIII, Sofia, 1952, s. 229; 
Noviy pamyatnik ranney Bolgarskoy kultun, K voprost prabolgarah, SA, 27, 
1957, s. 107-132. * ■ 

Bulgarlann antropolojisi: G. F. Debet s, T. A. Trofimova, N. N. 
Ceboksarov, Problemi zaseleniya Evropi po arheologtgeskim danmm, Proishoj- 
deniye geloveka i drevnee rasselenie gelofestva, M., 1951, s. 448; Stancev,. SA, 
27, s. 130. ^ 

Bulgar san'atmin en yiiksek devri Omurtag Han <;agidir. 
Gmurtag Han zamaiu bir sulh ve siikiin devri idi. Daha ewelki 
devirler, mesela Krumi§ Han $agi bir harp, daha dogrusu 
devletin inki§af devrv idi. Bu sebeple Krumi§ Han cagiiia ait 
biiyiik eserler yoktu. 
K ™ m » H " nfcwi Tiirk halklarmm yayildigi bolgelerde mezarlann ba§ina 

dikilen ve ta§ nine adi verilen heykellere Bulgarlarda da 
rastiamr. Pliska ile §umnu arasmdaki yolun iizerinde tetkike 
deger heykelcikler de bulunmu§tu (Lev. 28). Bunlar arasmda 
kadin heykellerinin taranmi§ ve tuvaletli saclan ve onun iizerinde 
de ba§ ortiileri veya ba§hklan bulunmakta idi 3 . Erkek heykel- 

3 G. Feher, fig. 47-49; Izvestiya na Nar. Etnografski Muzey v Sofia, 
VI, 1926, 88; B. Filov, Geich. der. Altbulgarischen Kunst, s. 14 v.d. G. Feher, 



pK** 



TUNA BULGARLARI 



261 



lerinin ba§hklan daha ziyade ba§a ge<jirilmi§ bir bag manzarasi 
gostermekte idi. Bag, ahnla ba§m arkasim kaplamakta ve tepe- 
den gelen bir aski ile birle§mekte idi 4 . - 

Bulgarlann me§hur kabartmasi Madara'dadir. Yuksekligi 
23 m. kadardi. Kabartmada, yiizunu bize dogru gevirmi§, saglari 
omuzlanna kadar dokulmu§ ve elbisesi bazi kivrimlar yaparak 
dizlerine kadar dokulen bir siivari vardir (Lev. 26,2). Sirtina kargi 
saplanmi§ bir arslan ise, suvarinin atinm ayaklan altmda bulun- 
makta ve atm arkasmdan da bir av kopeginin ko§tugu goriilmekte 
idi. Kabartmanin etrafinda Grekge bir yazit vardi. Bu kabart- 
mayi, Goktiirklerdeki atalar narruna dikilen heykellerle mukayese 
etmek isteyenler de vardi 3 . Siivari, elinde bir kadeh tutmakta 
idi. Eski Turk heykellerinin de elinde bir kadeh vardi 6 . Kar- 
gi run ucuna eski Turk tuglarmda oldugu gibi bir at kuyrugu 
baglanmi§ti 7 . 

Bu eser Krumi§ tarafindan yapilmami§ti. Omurtag Han, 
babasinm hatirasina arrnagan olarak bu kabartmayi yaptirmi§ 
ve etrafina Yunanca kitabe yazdirmi§ti 8 . 

Guney Bulgaristan'da bugiin Starazagora denen yerde 
bulunan kabartmalar, Bulgar kultiiriinun Asya men§eini gostere- 



Krunti? Han 
kabartmasi 



Starasagora 
kabartntalan 



fig- 53-54; bk - Filov, aym eser, s. 15. Bulgarlarda, baslarina keten bezinden 
bir sey Sarmak adeti varmis. Miinakasasi icin hk. J. Chr. von Engel, 
Fortsetzung der allgemeinen Welthistoire der Neueren geiten, Halle, 1797, s. 335; 
A. Gilferding, Sobranie Socinenii, I, SPb., 1868, s. 27; Besevliyev, Belleten, 
IX, s. 227 v.d. Bulgarlarda Kadinlarin ba§lan ortulii idi: Besevliyev, 
aym eser, s. 234. 

4 Yazili kaynaklarda, Bulgarlann idollere kurban kesip gotiirdukleri 
kaydedilmektedir : Besevliyev, aym eser, s. 240 v.d. Bulgarlarda heykellerle 
mabetlerin cok yakin ilgileri vardi: K. §korpil, Agababa kalesi, Izv. Russk. 
Arh. Inst. X, 89; 1. Velkov, Sb. Madara, 1, 19-34, s - ?7 v -d- 

5 G. Feher, AH, VII, s. 102 v.d.; Besevliyev, aym eser, s. 240 v.d. 
* Bu hususta Gokturklere ait bahsimizde genis bilgi vardir. Karsrla: 

Besevliyev, s. 257 v.d. < 

7 Karsila: Besevliyev, aym eser, 222-224; Engel, Fortsetzung, s. 335; 
H. Vambery, Die Primitive Kultur des Turko-Tatariscken Volkes, Leipzig 
l8 795 Der Urspnmg der Magyaren, Leipzig, 1882, s. 56; E. Krohn, Vorisla- 
misches in einigen vorderasiatischen Sekten und Derwischorden, Ethnologische Stu- 
dien, I, 193 1, s. 229 v.d. 

8 B. Filov, Geschichte der AUb. Kunst., s. 14 v.d. 



262 



ORTA ASYA 



NoTaaagon 
kabartinalari 



bilmeleri bakimmdan buyiik bir oriemi haizdiler 9 . M.S. VII- 
VIII. asirlara ait olan bu kabartmalar arslan, gift bash kartal 
karsdikh duran gift siiliinler, ku§ bash ve kanatli bir grifondan 
ibarettiler 10 . (Lev. 26,1) Uzun kuyruklu arslan kabartmasi, Nagy- 




, Y, V* 1 7 V- 



Levha 26 — Tuna Bulgarlarina ait yazih kayalar: 1. Muhtelif 
armalar; 2. Madara athsi; 3. Damgalar. 

Szent-Miklo§ arslanma gok benziyordu u . Grifonlar, Sasani 
san'atmdan 50k ilham almi§lardi n . Cift ba§h kartallar ise Ana- 
dolu'da Selguk devri kartallarma 90k benziydrlardi. Nagy- 
Szent-Miklo§ kartah ile bir ilgisi yoktu. 

Arslan vucutlu, kanath ve kulakh, arslan ba§h bir grifon 
kabartmasi agik olarak Sasani san'ati ile benzerlik gostermekte 

9 G. Feher, s. no. 

10 B. Filov, Geschichte der Altb. Kunst, s. 21 v.d., Taf. 8-9; Altb. K., 
s. 5 v.d.; N. P. Kondakov, Ogerki i zametki po istorii srednevekovogo iskusstva, 
Prag, 1929, 101 v.d., 131 v.dd. 

11 Bk. Filov, G. d. Albt. K., s. 21, 

la Geza, fig. 65; Filov, Taf. 8b. Hun ve Bulgar efsanelerindeki Grifon 
ve kartallar i^n bk. Be§evliyev, Belleten, IX, s. 260-261. 



TUNA BULGARLARI 



263 



idi 13 . Pengelerinde yuvarlak bir .^ey tutan bir tavus ku§u 
kabartmasi da enteresandi 14 . Bu da Novozagora'dan gelmis, bir 
siitun ba§hgi tizerine oyulmu§tu. Tavus kushi siitun bashgimn 
diger yuzunde de, bir tilki ba§i kabartmasi vardi l5 . Tilkinin 
oniinde de gene bir grifonun tasvir edilmi§ bulunmasi, ta§m 
90k silik olmasma ragmen, 90k muhtemeldi. 

Ba§ta Filov olmak iizere, bir^ok bilginler bu kabartmalarm 
M.s. VII-VIIL asirlara konmalanna taraftardirlar. Filov ve taraf- 
tarlari, bu siitun bashklarinin 90k once oyulmu§ olduklarini ve 
bilahare Hiristiyan Bulgarlarm da bunlan kullanmis, olduk- 
lanm ileri siirmektedirler 16 . Daha evvelki miiellifler ise bunlarm 
Hiristiyan yapilannda kullamlmis. olmalarina bakarak, M.s. 
XII. asra koymu§lardi. 

Pliska civannda bazi muazzam ta§larm birbirleri uzerine »«'*»?>•« 
konmu§ olduklan goruldu 17 . Bunlarm dini bir mana ifade 
ettikleri muhakkakti. Bazi bilginlerin fikirlerine gore bunlar, 
Gokturklerin balbal ta§lan ile aym idi. Bu husus olduk9a 
§iiphelidir 18 . 

Orta Asya Turk devletlerinde, du§manlarm kafatasmdan 
yapilan kadehlerle i^ki i^me adetinin ne kadar yaygm oldugu 
bilinmekte idi. Bu eski Turk an'anesinin Bulgarlarda da devam 
ettigini goruyoruz. Krumis. Han, tmparator JNikefor'un basmi 
kestiriyor ve kafatasmdan bir Igki kadebi yaptinyor ve Islav 
reislerini bu kafataslarmdan i^ki i9mege zorluyordu 19 . Ku- 
manlarda da ayni adet goriilmektedir. 

Bulgar yazitlan umumiyetle Latince ve Yunanca yazil- 
mi§ti. Eski Buigarca adlar veya kelimeler de aynen transkrip- 

13 G. Feher, fig. 68. 

\*' Ayni eser, fig. 70. 

15 Aym eser, fig. 71. 

19 Filov, Altbk. K., s. 5 v.d.; G. d. Altb. K.,s. 22 v.d.; Kondakov, 
Ogerki i zametki, s. 101 v.d. Kondakov XII. asra kor. Miinakasasi icin bk. 
G. Feher, aym eser. s. 114 v.d. 

17 I. Volkov, Sb. Madara, I, 1934, s. 87; Besevliyev, ayni eser, 
s. 218 v.d.; K. §korpil, Izv. Russk. Arh. Inst., X, 1905, s. 373 v.d. 

w G. Feher, ayni eser, s. 118; karsila: H. Vambery, Das Turkenvolk, 
Leipzig, 1879, s - 249. 

19 Be$evliyev, ayni eser, s. 227. 



Kafataanian 
if ki kaaehleri 



Krnintg'a . ait 
yaaitlar 



264 ORTA ASYA- 

siyon edilerek yazita almmishr. Bulgar yazitlannm en eskisi ve 
bu sebeple de en onemlisi Bulgar hanlarimn isimlerinin liste- 
sijni ihtiva eden yaZitti. Bu yazitta bircok bilmmeyen tarihi 
kayitlara rastlandigi gibi, eski Bulgar kiilturii hakkinda da bilgi 
bulabilmekteyiz. tslav men§eli olmayan ve ba§ka bir dille de 
ifade edilemiyen bu yazittaki esrarengiz ifadeler, bazi bilginler 
tarafindan izah edilmege cahsdmistt 20 . Bunlar daha ziyade on 
iki hayvanh Turk takvimine ait tabirlerdir. Bu yazittaki Bul- 
garca kelimelerin tetkikinden gikanlan netice, JBulgarlar ara- 
smda umumi lisamn Bulgarca oldugudur. Bu dil, bugiinkii 
Quva§caya 90k yakindi. 

Krumi§ devrine ait veya o devrin hususiyetlerini ta§iyan 
eserlerin ba§mda, Madara'daki atli kabartmayi saymistak 81 . 
804-814 seneleri arasinda ya§ami§ olan Krumis, oldiikten sonra 
yerine gecen Kigin-Kavhan, bu kabartmayi oydurmu§ ve 
yukansmdaki sag ve sol kitabelerini yazdirtnu§ti. Ki|in-Kru- 
nu§'m erkek karde§i idi. 

Yazitm sagmda, Krumi§ ile Bizans tmparatoru Nikefor 
arasmdaki harpten bahsedilmektedir. Bu kisim oldukca silin- 
mi§tir. 

Yazitm solunda, birinci satir, Imparator V, Leon'dan 
bahseder. Leon, Krumis/ a kar§i hileli bir siyaset kullannu§ ve 
bu sebepten dolayi Krumis, ona itimat edememisjtir 22 . Yazitta 
Turk hukuku bakimmdan onemli olan bir nokta da Tervel 
adh Bulgar Hanimn, Bulgarlar iizerine Tanri tarafindan reis blarak 
getirildiginin kaydedilmesidir 23 . Bu, Orta Asya ve bilhassa 
Tiirkierin "hakimiyet mefhumu"nun en onemli bir prensi- 
bidir. Yazitta aynca Krumis, Han ile kardesj Kis,in-Kavhan'in 24 

20 Mikkola, Die Chronologie, MSFOu, XXX, 1914; Zakir Kadiri, 
Turk Yurdu, 1930, Nisan, Mayis ve Haziran sayilan; Moravcsik, Magyar 
Nyelv, XVII. 

21 G. Feher, Die Inschrift des Reiterreilefs von Ma/iara, Sofia, 1928. 

22 Tervel, Bulgar reisi isperih veya Asparuh'un selefi idi. Bulgarlarm 
bugiinkii Bulgaristan'a yerlesmeleriiide biiyiik bir yardum olmu§tu: Jire- 
Sek, GeschichU, s. 140. 

23 Buna benzer Turk iinvanlan 15m bk. F. W. K. Miiller, Uigurische 
Glossen, Hirth Festschrift, s. 313-317; Fuat Kopriilii, Turk Hukuk ve 
Iktisat Tarihi mecmuasi, I, s. 6. 



lapinak 



TUNA BULGARLARI 265 

Edirne'de bulunduklarmdan bahsedilhv Krumi§, Edirne'ye 
seferi dolayisiyle gitmi§ti 25 . Maalesef yazit cok bozulmu§tu. 
Krurms. Han, Bizans imparatoruna karsr actigi bir harp neti- 
ceye ermeden dliiyor 26 . Yazitm son satin, Krurru§ Han'in 
olumu dolayisile verilen Eftnedeme'den bahseder. Aslen Quva§ca 
koklere benzeyen bu kelimeler "igme" * ve "yeme"den baska 
bir §ey degildiler. Eski Turk an'anelerine gore, olii gomuldukten 
sonra bir de ziyafet verilirdi. Tuna Bulgarlarinda da aym adetin 
bulundugu anla§ihyor. Aym adetin Volga Bulgarlarinda da 
bulunmasi 50k muhtemeldi » Orta ve Kuzey Asya'daki eski 
Turk halklarina ait mezarlarm basma dikilen heykellerin elinde 
sarap kadehinin bulunmasi, bu fikri teyid eder mahiyettedir. 
Kabartmada Krumi§'in elinde de bir kadeh bulunmakta idi. 

Yukanda da sdyled.igim.iz gibi Bulgarlarm siyasi merkezleri «*•» y«*»' '*■- 
Pliska ve dini merkezleri ise Madara sehri idi. (Lev. 27) 
Madara'da ath kaya kabartmasmin kuzey batismda dik dortgen 
§eklinde bir binanm temelleri bulunmu§tu. Tugla, kiremit ve 
kesme ta§larla yapilan bu binada bol ntiktarda damgalara da 
rastlanmakta idi. Tapmagin ko§esinde bir kule vardi. Dogu- 
sunda ise etrafi duyarlarla gevrilmi§ mukaddes bir kaya bulun- 
makta idi 29 . Bulgar ve Macarlann mukaddes tasjarmdan 30 
baska bir §ey olmayan bu tasm, hususi olarak yapilmis, bir salo- 
nun icinde bulunmasi 50k muhtemeldi. 

Madara' daki kayahklarda pek cok magara vardi. Bunlann *"*•'• 
yakinlannda prehistorik eserler bulunmus. ve Bulgar devrin- 
den kalma bina kahntilarma da rastlanmi§ti. 50 m. yiiksek- 
likteki bir magarada da Goktiirk harflerine benzeyen i§aret- 

24 Marquart, "KaohiaC tinvanini, Gokturklerin "Kapagan" unvam 
ile birlejtirmektedir (Die Chronologie, s, 40, n,i ; s. 109). Munaka$asi icm bk. 
G. Feher, Die Insckrift, s. 52. 

25 Jirecek, Geschickte, s. 144; Be^evliyev, aym eser, s. 248 v.d. 
s « Karsila: G, Feher, AH, VII, s. 148. 

27 G. Feher, Die Insckrift des Reiterrelief, s. 50. 

28 Bu adetlerin munakajasi icm bk. G. Feher, aym eser, s. 53. Be$- 
evliyev, s. 356. 

? B G. Feher, AH, VII, s. 69. 
30 Besevliyev, s. 217-219. 



tapiaaklart 



Madanda. Will 
havuxu 



266 ORTA ASYA 

ler bulunmu§tu. Bu magaralar, eski Orta Asya Turk devletle- 
rindeki magara kiiltlerini bize hatirlatmaktadirlar 31 . 

Madara'da su yolundan aynlan bir kol, 3.5 metre en ve 
boydaki bir havuza gidiyordu. Burada da Gokturk harfterine 
benzer i§aretlerin bulunmasi, bu havuzun Bulgarlardan kaldigi 
fikrini bize vermekte idi. Bazi bilginler bu havuzun ayinler i$in 
kullanddiklarina inanmi§lardir. Bu iddialarmi teyid etmek icin 
de Bizans kaynaklannda zikredileh bir Mdiseyi, gosterirler. 
Bulgar Hani Krumi§ Han, Istanbul'u muhasara ettigi zaman, 
Tanriya bir kurban vermi§ti 32 . Ondan sonrada grplak ayagini 
denizin suyuna batirrms, ve yikanmi§ti. Kendisini aki§layan 
askerleri ona su serpiyorlardi. Eski Bulgar dinine-^jore, su insam 
safla§tiran bir fazilet iksiri idi 33 . Proto-Bulgarlarrn muhtelif 
kurban ayinleri de vardi. Bunlar arasinda en tetkike deger 
olani kopek kurbani idi 3 *. 

81 G. Feher, AH, VII, s. 67. 

32 Bu havuzlann daha ziyade muahede vc yeminlerde ise yaradiklan 
anlasihyor. Yemin eden bh- kimseler ilkin yere bir bardak su dokerlermis 
(Besevliyev, s. 253). Krumis Han deniz suyu ilc yiiziinii yikiyor ve asker- 
lerine su serpiyor (Besevliyev, s. 249). 

3S G. Feher, AH, s. 70. 

34 Bulgarlar hem kopege tapar ve hem de onu kurban olarak keserlerdi. 
Kaynaklar 15111 bk. Besevliyev, s. 262 v.d. Ayrica kopekler icm de kurban 
kesilirdi. Besevliyev, s. 236. G. Feher, Pametnisi na Prablgarite kultura 
Izv. Bujg. Arh. Inst. Ill, 1925; Pismenni pametnisi na prablgarite v Madara, 
Sbornik Madara, I, Sofia, 1934, s. 373 v.d.; Ethnographia, 38, 1927; Raz- 
kopki v mestnosta Ktrika nod s. Kalugerika, Sb. Madar, II, s. 105 v.d.; Madars- 
kiyat konnik, Pogrebalni obifai na prablgarite, Izv. Etnogr. Muzey, VI, 1926; 
A Bolgar-Torokok Szerepe, Budapest, 1940; J. Gospodinov, Preslav, Sumnu, 
1928; Raskopki v Patleyna, Izv. Bulg. Arh. D-vo, IV, 1914, s. 113 v.d.; G. 
Kacarof, Madarskiyat Konnik, Sofia, 1925; V- Mikov, Posledni mogilniki 
nahodki, Sb. Madara, I, s. 429 v.d K. Miyatev, Blgarskoto hskustvo Pres 
IX, X. vek, Blgariya 1000 g., I, Sofia, 1929, s. 139 v.d.; Staroblgarski zlaten 
nakit ot Madara, Izv. B. Arh. Inst.; I, 1926.27; Preslaskata keramika, Sofia 
1936; Der Grosse Palast in Pliska, Actes IV Congre int. etudes Byzantines, II, 
Izv. B. Arh. Inst. X, 1936; P. Rafail; Sb. Madara, I, 13-14; K. Skorpil, 
Plizka, Izv. Russk. Arh. Inst., 10, 1921, s. 10 1; Preslav, Izv. Varn. Arh. 
D-vo, 3, 1914, s. 101 ; 4, 1914, s. 124. I. Velkov, Germania, 19, 1935, 
s. 149; B. Filov, Arhitektumiyat tip na golemiya dvores v Aboba, Sp. Big. Akad., 
LV, 1937; Th. Uspenskiy, K. Skorpil, Materiah dlya Bolgarskih drevnostey, 
Aboba, Pliska, Izv. Russk. Arh. Inst., X, 1905, s. 1. 



TUNA BULGARLARI 267 

Turk tarihinin her devrinde en ohemK problemlerden biri, <**«** h«f- 
§iiphesiz ki devletin resmi dili ile hallun konu§tugu dil arasin- i^^a*, 
daki aynhkti. Mesela Anadolu Selguklularma ait kitabelerin hepsi 
Arap^a ve bazan Fars^a idi. Buy Selguk devletinde konu§ulan 
dilin Farsga veya Arap$a oldugunu gosteren. bir delil degildi. 
Bulgar devletinde de resmi dil Yunanea ve haikm konu§tugu 
dil ise Bulgarca idi. Eski Bulgar yapilanmn hepsinin uzerinde 
taglara, tugialara hakkedilmis, riinik i§aretlere rastlamaktayiz 35 . 
Bazi bilginlerin f ikirlerine gore, eski Bulgar sahsiyetlerinin 
adlan da riinik karakterierle ifade ediliyordu. Madara yazitinda 
Yunanea transkripsiyonlan yapilan adlarm oniine, aynca riinik 
bir isaret de konmakta idi. Bu i§aretlerin ^ahislarm adlan ile ' 
ilgili olraalan 50k muhtemeldi 38 . Volga Bulgarlannda da bu 
i§aretlerin 50k bulunmasi, an'anenin eskiligi hakkinda bize bir 
fikir verebilir 37 . Magaralarda da bol miktarda rasdanan bu 
isaiederin yaninda, §imdiye kadar hig tanmmamis, bir yazi ile 
yazdrrus, be§ harfli bir kitabe de bulunmu§tu. Bu kitabenin 50k 
eski bir Islav yazisi olmasi gok muhtemel g6rulmus,tur 38 . 

OMURTAG HAN CAGI.VE ESERLERI 

Bulgar medeniyetinin en muhtesem eserleri ta§tan yapd- 
mi§ binalardi. Bu eserlerin biiyiik bir kismi ise, Qmurtag Han 
zamanmda yapilrru§ti. Kendisinden ewei gelen Hanlarm siyasi 
-ve askeri faaliyetleri ve bunun neticesi olarak devletin kendi 
zamanmda iktisaden yiikselmis, olmasi, bu eserlerin meydana . 
gelmesine yardim etmis.ti. . Transilvanya'nm Maro§ tuz maden- 
Uri ve Krum§i Han zamanmda Bulgarlarm eline gecen Avar 
devletinin dogu bolgeleri, Bulgar devletini her bakimdan kuwet- 
lendirmi§ti. Omurtag Han devri, sulh ve siikun iginde gecmisti. 
Bizansla iyi ge<;inmi§ ve Franklarla dostane miinasebeder kur- . 
maga gali§mi§ti. Onun devrinde karisik meselelerin hallinde, 
ordudan ziyade mahir diplomatlar rol oynamista. Bu sebeple, 

3S Znaki na stroitelnom materiale, Izv. Russk. Arh. Inst., X, s. 250; 
Bejevliyev, s. 220. 

** G. Feher, Jnschrift, s. 49; AH, VII, s. 150. 

37 Meselenih miinakasasi icin bk. G. Feher, AH, VII, s. 115. 

38 K. §korpil, Izv. Russk. Arh. Inst., X, 1905, s. 266. 



268 



ORTA ASYA 



§ehir aorlan ▼« 
kalder 



Pretlav fchri 



Omurtag Han'm elcileri, sik sik Bizans ve Frank saraylarina 
gitmi§lerdi. Bulgar devletini kuran ve geni§letenler, Omurtag 
Han'm selefleri idi. Bulgar devletinin kiiltur ve medeniyeti 
ise Omurtag Han'm eserleri idi. 

Omurtag Han'm tahkim edilmis. sarayi* 'Pliska sehrinde 
idi 39 . Pliska, bugimkii §umnu civarmda, Aboba koyii yakminda 
idi. Aboba koyiinu de i^ine alan bir sur, bu eski devlet merkezinin 
etrafnu sarrmsjti 40 . Duvarm bati tarafmm uzunlugu 788 m. idi. 
Kuzey ve "giiney tarafmdaki duvarlar, hemen hemen birbir- 
lerine e§itti. Duvarlarm genishgi ise 2.6 m. kadardi. Biiyuk 
kesme taslarla yapilmi§ti. Saraylarin etrafim ^eviren bu surun, 
her kosesinde silindir §eklinde birer kule yapumis,ti 41 . Iki yan 
duvarlarda birer biiyiik kapi; kapinin yanmda ise dik dortgen 
seklinde iki kule vardi 42 . 

Pliskadaki ku^iik saray hakkmda bilgi verirken, saray bol- 
gesini ceviren duvarlan da hatirdan (jikarmamahdir. Anlasil- 
digma gore bu surun yiiksekligi evlerin ve sarayin yiiksekligin- 
den 90k daha fazla idi. Duvarlarm nicin bu kadar yiiksek yapil- 
digi hakkmda bir fikrimiz yoktur. 

Pliska §ehri, Omurtag Hamn oturdugu ,bir devlet merkezi 
idi, Preslav §ehri ise, daha ziyade dini bakimdan onemi olan 
miistahkem bir mevki idi. Bizans Imparatoru Nikefor'un oniin- 
den kacan Bulgar ordusu, Bulgar Hanlanna miistahkem bir 
mevkinin liizumunu iyiden iyiye kabul ettirmistt. Bu sebeple 
Omurtag Han'm Bizans ile otuz yillik bir sulh yapip babasmm 
ba§ladigi surlari tamamlamaga 9ah§tigim gorttyoruz. Bu surlar 
1897 de ilk defa Zlatarski tarafmdan tetkik edilmege basjan- 
mi§ti. Zlatarski'nin kazilari maalesef nesredilmemistir. 1905 de 
Preslav' m §imal kapisi bulundu 43 . 1927 de yapilan yeni bir 
hafriyatta ise bir su terazisi ile Hiristiyanhk devrine ait bir kilise 
ele gecti 44 . Preslav suru, yapi teknigi ve §ekil bakimmdan 
Pliska surlanna cok benziyordu (Lev. 27). Bu surlarm 



39 Bk. G. Feher, AH, VII, s. 4. 

48 Ayni eser, PI. 2. 

41 Ayni eser, JP1. 3. 

48 Ayni eser, PL 2. 

4S G. Feher, AH, VII, s. 53. 

44 §korpil, Preslav, s. 101-146. 



TUNA BULGARLARI 



269 



M.s. 821-822 seneleri arasmda Omurtag Han tarafindan yapil- 
mi§ olmalan 50k nvuhtemeldi. Bulgar gan Simon devrinde 
de Preslay'm buyiik bir onemi vardi. 




Levha 27 — Tuna Bulgarlanna ait buluntu yerleri. 



Pliska tabyalarmm ^evresi 24 km. kadardi. Diger Bulgar ^J?* 
tabyalari gibi topraktan yapilnu§lardi. Pliska tabyalanni etraf- 
taki tepecikler, yabanci ve du§man gozlerinden saklardi. Tabya- 
lann kuzey kismi, en iyi muhafaza edilmif taraflan idi. Di§ 
kisimdaki tabyalar Omurtag Han'dan daha ewel yapilmis, 
olmakla beraber, Omurtag Han zamanmda da tamir gormus. 
vekullamlmi^ti Kesme taslarla yapilmi| igkismmdaki tabyalar, 

Omurtag Han zamanmda yapildiktan sonra digerleri kiymetini 

kaybctti. _>_ 

Omurtag devri tabyalari daha ziyade Bizans imparator- ^J*" 1 *" 
lugunun deniz kuwetlexine kar§i yapilmifti. Bu sebeple Bulgar- 



270 ORTA ASYA 

lar ba§hca limanlara, nehir agizlanna ve gemilerin girebilecegi 
ve barmabilecegi yerlere tabyalar yapmi§lardi. Varna civa- 
rmda, Fmdiklidere'nin mansabmda, Gozeken dolaylarmda bu 
gibi tabyalarm bakiyelerine rastlamaktayiz Mevzii tabyalardan 
Yenikoy, Malko-Germe, Spaseno v.s. tabyalari 50k onemli idi. 
Bizansla olan Bulgar sinin buyudiikge, Trakya'nin kuzeyinde 
BuJgarlar igin yeni tabyalar yapmak ihtiyaci ba§ gostermisti. 
Bu yeni tabya, Burgaz'dan Meric'in kolu Sazhdere'ye 
kadar uzamyordu. Uzunlugu 140 km. kadardi. Batida Isker 
tabyasi 58 km. kadardi. Tuna uzerindeki Ostrovp'dan ba§lar 
veAraba-Konakdenenyere kadar uzaiurdi Biiyiik kuzey tabya- 
sma gelince, bu istihkamlar, Giiney Romanya'yi ba§tan ba§a 
katetmekte idiler. Vidin'in batisindan ba§lar ve Tuna'mn 
doguya dondugii yerdeki Braila suyuna kadar uzaiurdi. 
Uzunlugu 600 km. idi. 

Tabyalar yapilirken yollarm stratejik durumu da goz- 
onunde tutulmu§tu. O zamamn ba§hca yollari, biri Var- 
na'dan bashyarak batrya giden ve digeri de Tuna uzerinde 
Silistre'den gikarak tstanbul'a uzanan iki yoldan ibaretti. Bu 
iki yolun birle§tigi yer, o gagm iktisadi ve askeri bakimdan 
en miihim bir merkezi idi. 

OMURTAG HAN'A Alt SARA YLAR 

ra*.'*. biiyiik Omurtag Han'm biiyuk saraymin yahuzca temelleri ele 

ge^migti. Buyukliigii 52 x 26 m. idi. Di§ duvariarm kahnhgi 2.5 
m. ve ig duvarlann ise 1.5 m. kadardi. Koridor ve mihrap kis- 
mmm dogu ve batidaki di§ duvarlarmda beser tane menfez vardi. 
.. Bu menfezlerin karsmndaki ig duvarlarda ise, koridbrlara gir- 
meyi temin eden kapilar bulunmakta idi. Bu kapilann kemerli 
olmalari da gok muhtemeldi. Vaktile binanin bir iist katmin 
bulundugunu gosteren deliller de vardi. Bu sebeple bir merdi- 
venin mevcudiyeti 50k muhtemeldi. Bazi kubbe kahntilarmdan, 
salonlann kubbelerle kaplanmis, olmasi ihtimali de ortaya 
gikmaktadir (Lev. 28). 

Kuguk sarayra da iginde bulundugu bir mahallecigi, kalm 
duvarb. ve tugladan yapilnus, bir sur gevirmi§ti v Surun kuzey 
tarafina biti§ik olarak insa edilmi§ olan buyiik saray, ba§hca 



Plbka'daki kiifiik 
■aray 



TUNA BULGARLARI 



271 




\ Levha 28 — Tuna Bulgarlanna ait eserler: Bina harabesi, 

arslan vc irisan heykeli ile kaplar. 



272 ORTA ASYA 

iki salondan mute§ekkildi. Binalann ortasinda ehli hayvan 
kemikleri ve yemek kaplanna rastlanmi§ti. Biiyiik kesme ta§larla 
yapilan kisim, saraym en ihtigamh bolumu idi. Binanin bati 
kismmda siitfcn ye bazi bina tezyinatma ait unsurlar da goriil^ 
mii§tu. Bazi bilginlere gore bu kisim, harem dairesi bolumu 
olmahydi. Mutfak kisim da bati tarafinda idi. Saray ve civarmm 
etrafma gekilen surun, muhtelif yapi malzemesi ile siislenmis, 
olmasi nazan dikkati ceken bir nokta idi. 
^ Mnyi Omurtag Han'a ait gatalar yazitinda da bir Preslav 

saraymdan bahsediJmektedir. Bu yazitta, aynca PresJav sara- 
yinm siitunlu ve giri§ avlusunun da arslanlarla siislenmis, oldugu 
kaydedilmektedir 45 . Yapilan kazilarda, gercekten bir saraym 
kalintilan bulunmusta. Bu arada muazzam suturdara ait taban- 
lar, mermerden sutun bashklan da ele gecmi§ti. Fakat bir tttrlii 
saraym temelleri tam olarak tesbit edilememi§ ve bu sebeple de 
plant yapilamamish. Omurtag Han'm saraylanna ait olmasi 
90k muhtemel harabeler, ic kalede bulunuyorlardi. Ve iki 
saraydan mute§ekkil olmasi da 50k muhtemeldi, s Eski olan kisim, 
dik dortgen §ekiinde ve doguya du§mekte idi 48 . Batidaki saray 
bakiyesine benzeyen kisim ise, sonradan ilave edilmi§ olmahdir. 
M...,. n „ T , Bu ^ay^ Omurtag Han devrine ait blup olmadigini 

bilmiyoruz. Fakat harabelerde Omurtag Han devrinin sutun 
v.s. gibi hususiyetlerini bulmaktayiz. Biiyiik ve kesme taskrla 
insa edilmi§ olan bu saray, sonradan muhtelif iglerde kullamlmi§ 
ve binaya mtiteaddit ilaveler yapilarak adeta ash kaybedil- 
misti. Orhon alfabesine benzer riinik isaretlerin mevcudiyeti ve 
bir kisim temellerde eski Bulgar mimarhk tekniginin gorulmesi, 
bize binanm Bulgarlara ait oldugunu gosterrnektedir. Sarayin 
yakimnda da su borulan ve terazileri vardi. Borular iizerinde 
harfler bulunuyordu. Esas temeller, miladm ilk asirlarmdan 
kalma bir kilise harabesi iizerine kurulmu§tu. 

Omurtag Han'm daimi olarak oturdugu yer, PUska idi. 
Fakat Tarnovo yazitinda, Tuna civarmda Omurtag tarafindan 
yapilmi§ giizel bir ikametgahm mevcudiyetinden de bahsedilir. 
Bazi bilginler bu sarayi Tutrakan ile Silistre arasmda, Kadikoy 

45 G. Feher, aym eser, s. 56. 
48 Aym eser, PL 17. 



Tana Mrayi , 



TUNA BULGARLARl 273 

civarmdaki harabelerle birle§tirirler. Saraym etrafindaki sur- 
Jann, Omurtag $agi yapilari olduklan Omurtag'a ait bir yazitm 
bulunmasindan anla§drn.aktadir. Bu yazitta, Krurrus, Han ile 
Bizans Imparatoru Nikefor arasindaki bir harpten bahsedilir. 

OMURTAG H AN' A AIT YAZITLAR 

Madara yaziti: G. Feher, Die Inschrift des Reiterreliefs von Madam, 
Sofia. 1928; Madarskiyat konnik, Pegrebalrd obifay prablgariU, tzv. na Nar. 
Etnografski Muzey v Sofiya, VI, 1926; R. Popov, G. Feher i G. Ka- 
carov, Madarskiyat konnik, Sofia 1925; Izvestiya Russk. Arh. tnst., X, 
1905, s. 400 v.dd.; N. P. Kondakpv, Oferkii zametki po istorii srednevekovago 
iskusstva, Prag 1929, s. 86 v.d. ve s. 129 v.d.; K. Miatev, Madarskiat 
Konnik, tzv. Arh. Inst., V, 1926/29, s. 90 v.d.; Ethnographia, XXVIII, 
1927, s. 21-22. 

Qatalar yaziti: G. Balascev, Minalo, I, 1910,-s. 330 v.d.; V. Besev- 
liyev, Aim Prablgarskite nadpisi, Godisnik na Sof. Universitet, tst.-Filol. 
Fak., XXIII, 1927, s. 7 v.dd.; G. Feher, A Bolgar TorokSk, Budapest, 
1940; AH, VII, s. 75 v.d.; Th. Uspenskiy, Izv. Russk. Arh f tnst., X, 
I905» s. 545 v.d.; V. Zlatarski, Istoriya na Blgarskata dtjava, I, 1, 19 18, 
s. 441 v.d.; B. Fiiov, G. d. Altb. K., s. 12 v.d. 

Tarnovo yaziti: G. Bassev, aym eser., s. 221; G. Feher, AH, VII, 
s. 143 v.d.; Th. Uspenskiy, Izv. Russk. Arh. tnst., VII, 1902, s. 5 v.dd.; 
V. Zlatarski, Sbormk za Narodni umotrovmiya, XV, 1898, s. 131; Istoriya, 
I, 1, s. 444 v.d. ; 

Melemir Han yaziti: V. Besevliyev, Godisn. Narod. Muzey, Sofia, 
1922-1925, s. 414; V. Zlatarski, Sbomik, XV, 1898, s. 138 v.d.; Istoriya, 
I, 1, s- 335- 

Krumif Han, $agina ait, Madara'daki ath kabartma "•*»»t»» w 
iizerinde bulunan yazitlan gozden gecirmi§tik. Atknin sagmda 
ve solunda bulunan bu yazitlann altmda, ii<j kolon uzerme iic 
yazit daha vardir 47 . Burada yazitin tarn metinini vermeyi lti- 
zumsuz buluyoruz. 

Birinci kolonda, Krumi§ Han'm kendi adamlarma ne 
kadar para cUgitfagindan bahsedilir. 9. satirda Bizans tmpara- 
torunun Krurrus, Han ile anla^tigi yazmr ve aldigi haraglardan 
bahsedilir. Ikinei kolonda, gene Kfurm§ Han'm hedfyelerinden 
bahsedilir ve Omurtag' m babasi tarafindan miihim bir mevkie 

« Bk. G. Feher, Die Inschrift, s. 128-131. 

Orta Asya, 18 



Cafalar yamli 



Tarnovo yamti 



274 ORTA ASYA 

tayin edildigi yazihr 48 . Bu kolonda da Hanm ziyafetlerinden 
bahis geger 49 . 

Ugiincu kolon, Omurtag Han'm en ku^uk oglu Melemir 
veya Malamir tarafmdan tamamlanmi§ti. Bu sebeple kolonda 
Melemir Han'm methiyesi yapihr. Omurtag Han'm bir oglunun 
oldugu 50 ve Hanin oglu igin agladigi zikredilir. Son satirda ise 
Goktiirklerin "tengriteg tengride" tabirinin kar§wgi olan, "Tannya 
benzer tanri tarafindan (tahta gikanlmis) Melemir. . ." tabiri ge9er. 
Bulgarlann bu du§unu§ii ile Gdkturklerin hdkimiyet. mefhumu 
arasmda yakin bir benzerlik vardir. 

Omurtag Han'a ait olan bu yazit oldukga bozulmuftu. 
Mealen terciimesi §6yledir: "Dogdugu yer yuzunde, Tanri tarafin- 
dan (tahta gikanlmis) Han Omurtag, Pliska ovasinda ikarnet ederek 
Tiga tabyasim yaptirdi ve Bizansla Islavlara karsi. kudreti ile karsi 
koydu. Tiga uzerinde yiiksek bir son' at eseri olan bir koprii yaptirdi. 
Bundan baska kalenin igine dart siitun diktirdi ve siitunlartn ardsma 
iki arslan koydurttu 51 . Tanri, bizzat tanri tarafindan (tahta gikanl- 
mi$J kiikiimdara indyette bulundukga, Tiga nehri aktikga, Bizans Impa- 
ratorunu ayaklan altinda ezerek, diismanlanni hdkimiyeti alttna aldi. 
100 sene mesul ve neseli olarak yasadi" '. 

Bu saraylar hakkmda yeri geldik^e bilgi vermege $ali§- 
mi§tik. 

1230 da Tarnovo'da in§a edilen Kirk-§ehid kilisesinin bir 
siitunu uzerinde bulunan bu yazitm, mealen tercumesi §6yledir: 
"Omurtag Han, eski yerinde oturarak, Tuna uzerinde kendisine muh- 
tesem bir ikametgdh yaptirdi. Iki muhtesem ikametgdhi arasinda da 
bir tumulus insa etti. Bu tumulusden, benim eski tabyama kadar olan 
mesafe 20 bin bras'dir 5 *. Tuna'ya kadar da 20 bin bras idi. Bu tumulus 
(ok muhtesemdi. Bu yerleri olgtufdukten soma, bu yaziti yazdirdim. 

48 "Kanar" iinvam icin bk. Ethnographia, 28, 1927, s. 21-22; G. Feher, 
Die InschrifU s. 106 v.d. 

49 Bu arada gecen bir §ahis adi icin bk. G. Feher, AH, VII, s. 149; 
Die Inschrift, s. 108 v.d. 

80 Oglunun adi Syinik idi. Turk$e domuzun Islavcaya terciime 
edilmis jekli idi: G. Feher, Die Insckrift, s. 114 v.d. 

51 Arslanlar hakkindaki munakafa icin bk. G. Feher, A Bolear TSrSkok 
T. III. ' 

" 40.000 bras, 74 kjn. idi: G. Feher, AH, VII, s. 75. 



TUNA BULGARLARI 275 

Yasayan ve Men ; tekrar dogan ve daha soma dogacak insanlar, bu 
yaziti gbrerek ( tiimtiliisu) yaphrani hatirhyacaklardtr. Hanin adt, 
Tannnin yilz sene hayat ihsan ettigi Omurtag Han'dir'* 53 . 

Omurtag Han'm oglu Melemir Han'a ait de, bir kag yazit 
vardi 54 . Bunlardan ikisini hulasa ederelc mealen vcrecegiz: 
"Melemir Han, Tann tarqfmdan tahta gikanlmis bir hiikumdardir. 
Onun ihtiyar Boy la Isbul Kavkanh, bu gesmeyi yaptirarak hiikumdara 
armagan etti. Hiikiimdar, birkag defa Bulgarlara igki veyemek ziyqfeti, 
Boyla v.s.lere h * de btiyuk hediyeler verdi. Tann, Tann tarafindan 
(tahta fikardmis) hiikumdara Isbul Kavhan He birlikte yiiz sene 
yasamasi igin bmiir ihsan etti", 

Melemir Han'a ait silindir §eklindeki bir yazitm tercumesi 
ise §6yle idi: "Melemir Han, (Jepa Bogotor 5 *, Boyla Kuluvr idi 57 . 
Ve hukumdarlar iginde, tann nimeti He en fazla perverde olmustu. 
Hasta diistii ve oldii. Onun hdtirasi igin bir yaptirdim", 

Orhon ve Yenisey bolgesindeki balbal yazitlan ile mu- 
kayese . edildigi taktirde, aralannda gok yakm bir benzerlik 
gorulecektir. 

BULGAR KERAMiGI 

Bulgar ganak gomlekgiligine ait buluntular, kismen sonraki 
devirlere, mesela X. asira aittiler. Preslav'm 7 km. giiney 
dogusunda, Patleyna kilisesi harabelerinde, beyaz ve fildi§i 
renginde, sirh ve boyali bir gini nev'i ele gegmi§ti 58 . Bu tipteki 
ginilere, IX. asnn sonundan itibaren rastlanmaga ba§lar. Bu 
eserlerin teknigi, o zamanki Bizans ve Islam seramiginden daha 
yuksek bir kalitede idi. Eserlerin kimyasal analizlerinden, kil 
topraginm daha ziyade Preslav civarma ait oldugunu anliyoruz. 
Bu giniler, duvarlan kaplamak igin kullanihyordu. Boyle bir 

53 Ayni eser, s. 143. 

54 Be^evliyev, Godipi, s. 414. 

43 Bulgar devletindeki biiyiik bir memuriyet unvanidir. 
*« "Bahadir" olmalidir. , 

* T Bu . iinvanin mahiyeti bilinmiyor. 

18 Bibliyografya i^in bk. J. Gospodinov, Razkopki v Patleyna, Izv. 
Big: Arh. D-vo, IV, s. 113. 



Melemir Han 
ait yam 



276 ORTA ASYA 

siisleme tarzi Bizans'ta yoktu 59 . Bu daha ziyade Yakxn dogu 
san'atina mahsus bir hususiyetti. Nitekim Bulgarlarda Iran 
ve Irak'tan gelmi§ birgok eserlere de rasthyoruz, Hatta bu 
ginileri, Yakm dogudan gelmi§ ustalarm yaptiklari da 
soylenmektedir 60 . 



■• G. Feher, s. 134; Filov, Starolg. Issk., s. 16. 1 

•° G. Feher, s. 135 v.d.; Graber'in ismi ge^ea. eseri. '..'.] 

■-.'■-. 1 



' . • x. 

PEQENEKLER 

P e 9 e n e k k v u 1 1 u r ii 

Appelgren-Kivalo, Die Grundzuge des Skythisch-Permischen Oma- 
mentstiles, Zeitsch, der finnischen Altertumsgesellschaft, 26, 191a; N. 
Arzyutov, Materiah po arheologii pozdnih kofevnikov nijnego Povolje, Voljkoe 
obi. Nau?n Obsc. Kraevedeniya ; A. Bobrinskby, Dokladt gitannie na 
Londonskom mejdunarodnom kongresse istorikov v Marte 191 3 g., MAR, Nr. 34 
(1914), s. 11a v.d.; Feher Geza, Les monuments de la culture Protobulgare, 
AH, VII, s. 123-129; B. Filov, Geschichte der Altbtrfgarischen Kunst, Berlin- 
Leipzig, 1932; S. J. Hampel, Der Goldfund von Magy-Szent-Miklos, sogen-, 
nanten "Schatz des Attilas", Budapest, 19855; Horvart, T., Die Avarischen 
Grdberfelder von Olio und KiskSros, Budapest, I935> s - io 4 v - d -! L - J ebc > 
Die Inschrift auf der Beuta-Schale von NSzent- Miklos, Strzygowski festschrift, 
s. 147 v.d.; G. Illinskiy, Vestnik Naugnoy obsestva tatarovedeniya, Nr, 8, 
1928, s. 123; Keil, Repertorium fur Kunstwissenschaft, XI, 1888, s. 25; 
Kondakov, Geschichte und Denkmaler des byzantinischen Emails, SPb., 1892, 
s. 39; Latisev, Sbornik preceskih nadpisey, SPb., 1896; J. Meszaros, Die 
Losung der Kerbinschrifien des Schatzes von M.-S.-Miklos, Ethnographia, 1916, 
s. 120; Maldendv, Ungarische Jahrbucher, VII, 1927, s. 331; H. M6te- 
findt, Der Schatzfund von N.-S.-Miklos, UJ, 5, 1925, s. 364-391; G. von 
Nagy, A Maygyar nemzet tortenet, I, Budapest, 1895,' 332; J. Nemeth, 
Die Inschriften des Schatzes von M.-S.-Miklos, Leipzig-Budapest, 1932; H. N. 
Orkun, Eski Turk yazitlan, Istanbul, 1938,11,5. 188-218; Pora-Leonovic, 
Raskopki kurganov v Orkestnostyah Odessa letom 1923 g., Bisnik Odeskoy Komm., 
Kraezn,, 2-3, 1925; F. Pulszky, Magyarorszag arhaeologiaya, B. II, s. 55-64; 
M. Rosenberg, Das Ratsel des Goldfundes von M.' S. Miklos, Monatsheften 
fur Kunstwissenschaft, 9, 1916, s. 101 ; J. Strzygowski, Altai-Iran und 
Vdlkerwanderung, Leipzig, 1917; G. Supka, Ratsel des Goldfundes vonN. -S.- 
Miklos, Leipzig, 191 6, s. 13; G. Supka, Buddhislischen Spuren in der Volker- 
wanderungszeit, ayni yer, 10, 1917, s. 217; Z ur Herkunft der Tierschalen im 
Schatz vonM. S. Miklos,}. Strzygowski, zum 60. Geburtstage; W. Thom- 
sen, Une inscription de la trouvaille d'or de M.S.- Miklos, Saml. Arh., Ill, 
352 v.d.; E. H. Zimermann, Kunstgewerbe des friihen Mittelalters, Auf 
Grundlage des nachgelassenen Materials von A. Riegel bearbeilet, Wien, 1923. 

Hazar devletinin etrafmda yasayan kayimlerden biri olan 
Pegeneklerin, her giinkii hayatlannda kullandiklan aletler ve 
silahlar, at ko§umlan Orta Asya menseli eserlerdi. Bunlar 
Pegeneklerin kavmi kulturierini temsil etmekte idiler. Nagy- 
Szent-Miklos hazinesinde bulunan eserlerin ise, Pegeneklerin . 
veya onlarla akraba olan gogebe Turk kavimlerinin yiiksek 



Eserierin «eUl 
Ittban lie tctkiki 



278 ORTA ASYA 

san' at sahsmalanm ve bu sahadaki zevklerini gostermesi ihti- 
mali cpk kuwetliydi. Bu eserlerde Bizans, Islav ve Iran tesir- 
lerini gorenler de vardi. Bunun yanmda, Avar ve Orta Asya 
kavimlerinin dokme teniklerini gormek de mumkiindur 

1. Eserierin iislup ve teknigi 

Bu hazine uzerin.de, iislup ve teknik bakinundan yapilan 
incelemelerin basnida. Hampel 1 , Kondakov 2 , Motefindt 3 , 
T. Horvath 4 , Bobrinskoy 5 gibi bilginlerin eserleri gelmekte 
idi. Bu etiidlerin sahipleri mukemmel birer arkeolog ve san'at 
tarihgisi olduklarmdan, eserleri biiyiik bir anlayls, ve vukufla 
ele almisjardi. Tek kusurlan Orta Asya tarihini ve bu sahaya 
ait meseleleri az bilmeleri idi. 

Umumiyet itibarile estetik yonden biiyiik, bir deger tasiyan 
kulplu surahiler, muhtelif kultiirlerin ayn unsurlanni ihtiva et- 
mekte idiler, Bu surahiler, Macaristan'da Kundomb'da 
bulunan bir Avar toprak testisi ile mukayese edilmisti 6 . Bu 
kulpsuz Avar testisi, i9e dogru basik bir karma ve olduk^a 
genis. ve biraz da bigimsiz bir agiza malikti. Agzinm kenarlan, 
Pecenek hazinesindeki ibrik ve giigiimlerin agizlanna benze- 
mekte idi. Karm kisnumn ortasinda, yuvarlak madalyon §ek- 
linde bir siis vardi. Pecenek hazinesinde ise bu madalyonlann, 
icmde, ath muharipler ve kulakli kartallar bulunuyordu. 
T. Horva,th'a gore, bu sekildeki ganak gbmlek tipleri ve siisle- 
meler, tamamen Dogu Turlristan ile ilgili idi. Dogu Iran 
san'atmda da bu tip ^anak ve <jomleklere rastlamaktayiz 7 . 
Avar san'ati da bu tip motiflerle dolu idi. Avar san'atmda bu 
bu tip motifler, biraz da Bizans san'atmm tesiri altinda meydana 
gelmi§ti. Mesela Gyor'de bulunan bir Avar kabmm karm 
kisminda, yuvarlak bir $er$eve igine siisler yapilmi§ti. Bu 

1 Der Goldfund, Budapest, 1885; Altertumer, I, s. 153- 161 

2 Byz. Emails, s, 40 v.d. ' 

3 UJ, 5= '925. s. 3^4 v.d. 

* Die Avarischen Graberfelder von iillo und Kiskoros, Budapest, 1935. 

5 Dokladi (itannu na Londonskom Mejdunarodnom Kongresse istorikoo v Marie 
1913, MAR, 19 14, s. 112 v.d. 
* * Kunstgewerbe des frtifun Mittelalters, II, Wien, 1923, s. 100 v.d. 

7 T. Hovarth, aym eser, s. 105 v.d. 



PEQENEKLER 279 

misalleri gogaltmak da miimkundur. Bu sebeple, bu tip Avar 
madalyonlarmm men§elerini, tamamen Bizansa baglamak da 
dogru olamaz. Kiskoros'de de karm basik toprak kaplar bol 
miktarda elde edilmisti 8 . Biraz uzunca ayagi olan ve topraktan 
yapilnus, bir Avar kasesi, Pe^enek hazinesirideki uzun ayakli 
kadehlere 50k benzemekteydi. Bu eser de Gater mezarligmda 
bulunmu§tu 9 . Bu benzerlikler bize §unu ifade etmektedir: 
Pegenek hazinesindeki eserleri altindan yapan 
ustalara, orneklik eden bazi tipler vardi. Bunlar da Orta Asya 
men§eli toprak kaplar olabilirlerdi. Bu toprak kaplann da, 
Avar kaplari olmasi gok muhtemeldi. Bilindigi iizere 
Avar toprak kaplari, Giiney Rusya'daki Pere§9epina altm kap- 
lanna da 90k benzemekte idilcr. 

Avar san'atmda, bitkili motifkrin biiyiik bir yer tuttugunu 
kendine ait bahiste uzun uzun izah etmi§tik. Bu motiflerde dig 
tesirler hemen hemen yok gibiydi. Bu iislup, Avarlarm en 
yuksek devirlerine aitti. Bilhassa yapraklardan te§kil edilmis, 
rinsolar, Avar san'atmm en karakteristik motifleri idiler. Aym 
motifi, Pegepeklerin kulplu siirahisinin agiz siisle- 
rinde de gormekteyiz. 

Palmet motifi^ bilhassa Kiskoros'de 50k bulunmus, bir Avar 
motifi idi. Diger merkezlerde bu motife rastlanmaz. Bu motif, 
Kiskoros'de tam manasile Avarla§mi§ti. Bu motif Pegeneklerin 
hazinesinde de gorulur. Palmetler, bazan rinsolann igine i§len- 
misri. Ath muharibin bulundugu kabin iizerine i§lenmi§ olan lale 
kokii ve yapraklan, palmet motifinin usluplandinlmis, karakte- 
ristik bir ornegi idi. Ug yapraktan miite§ekkil olan palmet mo- 
tifleri de, Pegenek hazinesinde ve biitun Giiney Rusya'da 90k 
gdriilmekte idi. Bu motif* Sasani devletinin hem ba§langig ve 
hem de son devirlerinde fevkalade gok yayilmi§ olarak bulunu- 
yordu. Bu motifler iizerinde, §iiphesiz ki Bizans tesirlerinin de 
rolii biiyiiktu. Esasen Avarlarla Bizanslilann' da gerek kiilturel ve 
gerekse siyasi bakimdan miinasebetleri 90k sik olmu§tu. Buna 
ragmen, Avar san'atmda tran tesirleri daha goktu. Bu tesir de, 
Orta Asya'dan gelmekte idi. Nagy-Szent-Miklos hazinesin- 

8 Ayni eser, aynr yer. 

* Kiskoros buluntulan 15m bk. Hampel, Ujabb, Budapest, 1907. 



motifleri 



28o 



Inci 
diibi myiaali 



KnUkli buul 
motifleri 



Atb wnh a ri yler 



ORTA ASYA 



de tran tesirleri 50k acik olarak goruliir. Hatta bu eserler, 
Riegl-Zimmermann tarafindan 10 Iran eserleri meyamnda 
gosterilmisti. Macar eserlerinde de ii$ yaprakli palmet motifleri 
goriiliirdii. Nagy-Szent-M klos hazinesi yukanda izah ettigimiz 
bakimlardan, Avar ve Macar motifleri ile biiyiik bir ilgi 
gosteriyordu. ^ 

Kabartma suretile yapilmi§ noktalar, Giiney Rusya yolu 
ile gelmis, ve Orta Asyah kavimlerde biiyuk bir rol oynamisti. 
Nagy-Szent-Miklos hazinesmin kulplu siirahisinin agzi da, inci 
dizisi ile suslenmifti. Ayni tezyihat, Arnavutluk'ta bulunmu§ 
diger bir altin hazineye ait testide de vardi. Bu sebeple Avus- 
turyah san'at tarihcisi J. Strzygowski, Arnavutluk hazine- 
sine biiyiik bir onem vermi§ ve Orta Asya motifleri bakimm- 
dan buiuari tetkike tabi tutmu§tu. 

Bu hususta, ta 1947 de bir etiid yaprrusttk 11 . O zaman 
ileri siirdugiimuz fikirlerimizden sjmdi de vazgecmis, degiliz. 
Bu motifte Hint Garuda 'sunn tesirleri 50k biiyuktu. Fakat 
bu Garuda motif i, altm iizerine Giiney Rusya teknigi ile i§len- 
misti. Bu motif, Peceneklere-Dogu Tiirkistan yolu ile gelmisti 12 . 
Appelgren-Kivalo, Kartal motif inin Budist san'atinm tesirinde 
oldugunu soylemekle beraber, Ural daglarmdan Baykal goliine 
kadar 50k yayilmi§ oldugunu da itiraftan geri kalmamaktadir 13 . 

Bir siirahi uzerindeki atin sargisihda bir insan basx asilmx§; 
zirhli ve migferli bir muharip ise bir esiri sol eli ile tutarak gotiir- 
mektedir. Eser her bakimdan madenden yapilrm§ Sasani eser- 
lerine benzer. Bundanewelki bahislerde Sasani san'atinm, Orta 
Asya'daki kiiltiirlere ne derece biiyiik tesirler icra ettiklerini 
gormii§tuk. Ister Orta Asya, isterse Avrupa Turklerinin kultiir- 
lerini anlayabilmek icin, Sasani san'atmi da iyi tanimak lazimdir. 



2. Buluntulann tarihi onemi 

Arnavutltik'ta Avar ve Macar eserlerini andiran, daha 
dogrusu Orta Asya ile ilgisi cok muhtemel olan bir hazinenin 

10 B. Ogel, Erzurum anitlannda Altay Ttirk san'atimn izleri, Erzurum, 
1947, s. 5. 

11 Hugo Motefindt, UJ, 5, 1925, s. 364-391. 

12 Appelgren-Kivalo, Die Grundz&ge, s. 11 v;d. 

13 Motefindt, ayni eser, s. 378 v.d. 



PEQENEKLER 281 

bulunmasi, Orta Asyah go^ebelerin Balkanlarda ne derece 
koklii bir faaliyette bulunduklanm bize anlatmi§ti. Menteseli 
ve mente§esiz, kayi§ ucu siislerinden ibaret olan bu bulun- 
tular, Avarlarin bitkili rinsolanyle biiyiik bir benzerlik goster- 
mekteydiler. Gene bu buluntular arasinda ele gegen yiiksek 
ayakti kadehler ve yandah kulplu tabaklar, Nagy-Szent-Mi- 
kols'taki eserleri hatirlatmakta idiler 14 . Arnavutluk'taki 
hazine, Tiirklere ait olmasa bile, Orta Asya san'a- 
tinm Cermeh ve Islavlar iizerindeki a^ik tesirlerini 
gostermesi bakimmdan biiyiik bir ehemmiyeti haizdir. 

Poltava'da bulunan Pere§<jepina hazinesi de Turk 
kultur tarihi bakimmdan biiyiik bir oneme sahipti. Bu hazine, 
Nagy-Szent-Miklos hazinesinin Giiney Rusya'daki bir e§i idi. 
Poltava hazinesinde, Pecenek hazinesinde oldugu gibi yalmzca 
tabaklar ve icki takimlari degil, ku§ak siisleri ve at ko§umlarma 
ait muhtelif siisler de ele gecmi§ti. Poltava'daki siisler, bize 
gene Avar eserlerini hatirlatmakta idiler. Burada 90k enteresan 
bir tarihi hakikat ortaya gikmaktadir. Demek ki Avarlar ve 
Pecenekler, ayni kiiltiirden mii§terek olarak tesir 
almi§Tardi. Bu kultur merkezi neresi olabilirdi? Giiney 
Rusya'da kuvvetli bir siyasi birlige ve koklii bir kiiltiire sahip 
olan Hazarlar, Giiney Rusya'dan gelip gecen Tiirk kavim- 
lerine, kendi kiiltiirlerinden bolJbol tesirler vermi§lerdi. B6yle 
olmasaydi bile, Pecenekler giiney Rusya'da Poltava'yi 
da icine alan bir devlet kurmusjardi. 

Pecenek eserlerile diger Orta Asya'h kavimlerinin san'atlan ***** 
arasinda mii§terek olan taraflan spyle hiilasa edebiliriz : 

1 . Dokme teknigi ile yapihni§ olmalari. 

2. Basma (pres) teknigi ile siislenmi§ olmalari. 

3. Savat (Niello) teknigi ile isjenmis, olmalari. 



J, Nemeth, Die Inschriften des Schatzes von Nagy-Szent-Miklos, s. 25. 



XL 

MACARL.AR 

Bazi Macar bilginleri, Yukan Volga vadisine cikan Vulgar- voif.Bnig.rtan 
lann kiilturlen lie Macaristan'daki, Macarlarm yurt kurma kenb 
devirleririe ait eserler arasmda bazi benzerlikler ve hatta. akra- fcetleri 
bahklar kurabilmi§lerdi. Bu bilginlerin baginda degerli eserin- 
den sik sik istifade ettigimiz Bela Posta 1 gelmekte idi. Ondan 
baska, G. Nagy 2 ve N. Fettich de bu benzeyi§ iizerinde 
durmu§lardi. Bu goriisterin dayandigi bashca deliller §unlardi: 

i. Bulgarlara ait Byelimer buluntularmda ele gecen bir 
Iskandinav kihcina, Bela Posta tarafindan biiyiik bir ehemmiyet 
verilmisri 3 . Avrupa'da Iskandinav kulturiinii yayan kavimlerin 
ba§inda Normanlar geliyordu. En son tetkikler, Norman 
kitlelerinin Bozkir kavimleri ile temasa geci§ tarihlerini IX. asir 
olarak gostermektedirler. Bu tarihten az sonra Macaristan'a 
gocen Macarlar, yeni yurtlarina Norman san'atmin bu unsur- 
larmi da beraberlerinde gotiirmiislerdi. Normanlar, Macaris- 
tan'da da bu kultur tesirlerine devam etmi§lerdi. N or man- 
Turk munasebetlerinin bir Katirasi olmasi muhtemel olan bu 
kili5, Bulgar kultur cevresinin kuzey sininni gostermekte idi *. 

2. Bele takilan gantalar, Orta Asya Turk kultiiruniin en 
karakteristik eserlerinden biri idi. §ekil itibarile Orta Asyah 
olan Macar cantalan, yapih§ itibarile Norman ve Bizans tek- 
niginin tesirleri altmda kalnu§ti. 

3. Zagrebinskoye cantasmin kayi^indaki siislerle, Macar 
buluntularmi mukayese eden Bela Posta, bize inandinci deliller 
gostermifti 5 . 

1 Arch Studien auf russischem Boden, Budapest, II, 1905. 

8 G. Nagy, Kont Eugen ^ichy'nin iifiincu Asya seyahati, (Macarca), AE, 
196, 85 v.d. 

8 AH, IX, s. 48. 

4 N. Fettich, Z UT archaeologie der ungarischen Landsnahtmzeit, AH, 1931, 
s. 310. 

■* B. Posta, s. 127. 



Macular »* 
Gfiaey Kiuya 
kOhfirkri 



284 ' ORTA ASYA 

4. Macar kiipeleri ile Zagrebinskoye ve civanndaki bol- 
gelere ait kiipeler de birbirlerine cok benzemekte idilei 6 . Bil- 
hassa kiipe pandantifleri, Macar san'atmda biiyiik bir yer tut- 
makta idi. Ayni bttyuk pandantifli kiipeler, Sasanilerin gumiis, 
eserlerinde de goriiluyordu 7 . Pandantifleri, kiipe halkasmin 
sj§mesi suretile kendisinden yapikiu§ kiipeler de, Yukari Volga 
bolgesmde ve Macaristan'da birbirlerine cok benzemekte idiler 8 . 

5. Zagrebinskoye canta kayi§inda bulunan asma kostekler, 
Macar san'ati bakirrundan bir kiymet ta§iyorlardi 9 . Bu kostek- 
lerin Perm san'atrnda da onemli bir yer tuttugunu belirtmi§tik. 

Macar kiiltiirii, Giiney Rusya'nm pek cok buluntu yerleri 
ile akrabalik ve benzerlik gosteriyordu. Bu buluntu yerlerini 
bolgelere ayiracak olursak soyle sirahyabiliriz: 1. Volga Bul- 
garian kiiltiir gevresi; 2. Hazar kiiltiir cevresi; 3. Kafkas kiiltiir 
cevresi. Fakat Macar kultiirundeki en kuvvetli Giiney Rusya 
damgasi, gene Norman tesirleri idL Bazi Macar bilginleri, 
Giiney Rusya'daki Hazar kulturlerini bile Macar kiilturlerinin 
bir onciisii, prototipi olarak kabul ediyorlardi. Halbuki onlar, 
Giiney Rusya'yi kaplayan gocebe denizinin ancak bir unsuru 
idiler. IX. asnn basmda Normanlar Giiney Rusya'nm bircok 
bolgelerine kuzeyden getirdikleri kendi tekniklerini yavas, yava§ 
yaymaga ba§lami§lardi. Diger yandan, ayni 'asnn ilk yansmda, 
Iskandinav kiiltiir ^evresinde de dogudan ve Giiney Rusya'dan 
gelmis, eserler gorulmege ba§lanmi§ti l0 . Hazarlar, kuzey kiiltiir 
cevresi ile cok hararetli bir ah§ verise girmiflerdi. Bilhassa 
Cernogov, Kiyev ve Gnezdovo dolaylan, karakteristik Norman 
kiiltiir unsurlan ile dolmaga ba§lami§ti n . 

N. Fettich, Bezded'de bulunan bir ^antanm iizerindeki 
madeni siisleri ve bunlann i§leme teknigini, Gnezdovo'daki 
Norman iishxbu ile munasebete getirmi§ti 12 . Teknik, Tiirkcede 
savat dedigimiz Niello teknigi idi. Bilhassa palmet motifleri, 

• B. Posta, s. 166. 

7 B. Posta, Abb. 104. * 

8 B. Posta, Abb. m. 

• B. Posta, Abb. 175. 

10 T. J. Arne, La Snide et V Orient, s. 14. 

11 Ayni eser, s. 285. • 
18 AE, 1931, s. 310. 



MACARLAR 



285 



karakteristik Norman tezyinatlanni andirryordu. Ayni siisle- 
meye, Biiyiik KarVin kihct diye amlan mes.hurkib.cm iizerinde de 
rasthyoruz. 1938 de nesredilen Gestered buluntularmda da, 
bu tezyinatm karakteristik orneklerini goriiyoruz 13 . Bezded 
cantasinda bir de hag tasviri vardi. N. Fettich, bu salibin mev- 
cudiyetini Kinm yarimadasmdaki Kerson kilisesinin tesirlerine 
atfediyordu l4 . Bu siralarda Bizans kilisesi, Giiney Rusya'da 
biiyiik bir niifuz sahibi olmusjtu. 

Macaristan'daki buluntular arasmda, en miihim Norman 
tesirlerini ta§ryan eserler diiz kihglardi. Hampel, bu kihc- 
lardan birkac karakteristik tipi nesretmisti is . §u husus da 
gozonunde tutulmahdir ki, Macaristan' da W iking eserlerine 
de 90k rastlanmakta idi. Hatta Paulsen, bunlann bir haritasuu 
bile cizmi§ti 16 . 

Macar buluntularma ait yapilan nesriyati, monografyalar, 
hafriyat raporlari ve umumi eserler olmak iizere iic kisma 
ayirabiliriz. §iiphesiz ki bunlann basmda Hampel'in eserleri 
gelir 17 . Kitabimizda sik sik ismi gecen Bela Posta'nm kitabi da, 
menseleri arama bakimmdan biiyiik bir ehemmiyeti haizdi 18 . 
Kendisinden ewelki cak§malarin sonuclanna, orijinal fikirlerini 
de katarak bize sunan N. Fettich'in cahsmalari da zikre 
deger 19 . 

Macaristan'daki bashca buluntu merkezleri §unlardi: 
Bereg Megyevel 20 , Zemplenben 21 Szabolcs Megyeben 22 , 



Mheariarui jnit 
karma j hs t r i ii e 
sit Maearhtan 
balantulan 



13 AH, XXIV, Lev. XI. 

" AE, 1931, s. 312. 

15 Hampel, Ujabb Tanulmanyok, 53, 83, 91-93. 

18 AH, XII, s. 56. 

17 ALtertUmer des friihen Mittelalters in Ungarn, I-III, Braunschweig, 1905; 
Ornamentika a honfoglalasi kor emlekein (Yurt kurma devrine ait abidelerde 
tezyinat), AE, 1904, s> 105-152; Ujabb Tanulmanyok a honfoglalasi kor emlei- 
keirol (Yurt kurma devri abidelerf iizerinde cahsmalar), Budapest, 1907. 

18 B. Posta, aym eser, s. 150. 

19 Die Metallkunst der Landnekmenden Ungarn, AH, XXI, Budapest, 
1937; %ur Archdeologie der Ungarischen Landnahmeztit, AE, 1931, s. 305. 

2 » AE, 1900, 398-402. 

21 AE, 1904, s. 233. 

M AE, 1900, s. 214-224; 1902, 297-298; 1904, 175. 



286 ORTA ASYA 

Hajdu Megyet 23 , Biharban 24 , Eekesben 25 , Csongrad Megye- 
bdl 26 , Bacs Megyeben 27 , Torontal Megyeven 2S , Csanad Meg- 
yebol 89 , Pest Megye 30 , Borsod Meygeben 33 , Heves Meyget 33 , 
Nograd Megyeben 33 , Komaromban 34 , Gyor 35 , Hazier-gam- 
bol 33 , Zala 37 , Feher 38 , Baranya 39 , Tolna 40 , Somogy 41 , 
Sopron 42 > Veszprem 43 , Mosony 44 , Bezd d 45 , Jaszfenyszaru 46 , 
Kenezlo 47 , Gesztered 48 v.s. 

Arhaeologiai Ertesiio mecmuasinda sistemli bir §ekilde ne§re- 
dilen bu hafriyat raporlanni, Hampel umumi bir tasnife tabi 
tutmus, ve ilim alemine kiymeti hiq kaybolmayacak bir eser 
kazandirmi§ti. 

"* Bezded mezarlanndan birinde, hemen kafatasimn altmda 

bir iizengi bulunmu§tu. Kafatasimn yiiz kismma yaluri yer- 
lerde de elbiselere ait siis teferruati, sol kulak kenanhda ise 



as AE, 1902, 437. 

21 AE, 1899, 360; 1903, 66V67, 405-412. 

25 AE, 1905, 40; 1905, 66-70. 

**■ AE, 1905, 35-42; 1903, 268-272. 

** AE, 1901, 424-428; 1900, 265-267; 1903, 60. 

28 AE, 1904, 417-42' >* !9°7. 266-297. 

2 » AE, 1901, 285. 

30 AE, 1902, 305. 

31 AE, 1902, 300. 

32 Aym yer. 

33 AE, 1902, 210. 

34 AE, 1902, 302. 

35 AE, 1903, 37. 
35 AE,,i902, 438. 
« AE, 1899,278. 

38 AE, 1902, 314. 

39 AE, 1902, 314- 

40 AE, 1902, 315; 1906, 85. 

41 AE, 1902, 367. 

42 AE, 1904, 36. 

43 AE, 1904, 41. 

44 AE, 1902, 436. 

45 AE, 1905, 186. 
4 « AE, 1931, 306- 
47 Ayni yer. 

« AH, XXIV, 1908. 



MACARLAR 287 

birkag ok ucu ele ge$mi§ti 49 . tskeletin a§agi kisimlarmda 
gakmak ve bilegi taflan, parmaklarm yanmda kash gumii§ten bir 
ytiziik ve giizel bir Orta Asya kilia, kollannin altinda ganta 
kalmtilari, bir at kafasi ile bacak kemikleri bulunmu§tu. At 
kemiklerinin mevcudiyetine ragmen bu mezarlar, Macarlarin 
ilk yurt kurma devirlerine ait degildi. Yurt kurma cagmdan 
en az bir aar sonraki caglara aitti 80 . Kismen muahhar devir- 
lere ait olan Kenezlo mezarlarmda at kemikleri, uzengiler 
ve nezredilmi§ yemek kalmtilari. ele gecmi§ti. Kadm mezar- 
larmda da at kemiklerine rastlamyordu. Gene Kenezlo mezar- 
larmda muhariplere mahsusdefin merasimi ile gomiilmu§ be§ 
veya alti ya§larmda cocuklar bulmaktayiz. Ba§ka bir mezarda 
ise, olii, eyer iizerine konmu§tu. Eyer agac ve demirden yapil- 
mi§ti 51 . 

Eski tip mezarlar, daha ziyade Szolnok ve Bihar b6lge- 
sinde idi. Bu mezarlarda bulunan eserler Giiney Rusya'daki 
Hazar kultiirii ile 50k buyiik yakmliklar gosteriyordu. Oliilerin 
gdmiilme §ekli ve nezredilen eserlerin nevileri, Giiney Rusya'daki 
Tiirk adetlerine tarn olarak uygun idiler B8 . 



*» N. Fettich, AE, XLV, s., 49 v.d. 

80 N. Fettich, AE, XLV, s. 306-307. 

sl Aym eser, s. 317. 

52 Janos Janko'dan naklen: Hampel, Ujabb Tatmlmanyok, tabla 100. 



XII. 
KIPQAK VEYA KUMANLAR 

i. Buluntular 

S. Annenskiy, tzvestiya o Tatarah XIH-XIV., Istoriceskiy arhiv, .III, 
1940, s. 87 v.d.; N. Aristov, zemle Poloveskoy, Istoriko-geograficeskiy 
o^erk, Kiev, 1877; W. Barthold, Noiny trudo Polovsah, Russkiy istoriceskiy 
Jurnal, 7, s. 148 ; Otfet ' poezdke v srednyuyu Aziyu s nmtfnoy selyu v i8g3-i8<)4 gg., 
s. 120; R. B. Ahmerov, Mogilnik bliz g. Sterlitamaka, SA, XXII, 1955, 
s. 153-176; N. E. Brandenburg, Kakomu plemeni mogut bit pripisant te iz 
yaztfeskih mogil Kievskoy gubernii, v kotarih vmeste s pokoynikami pogrebem ostovi 
ubitih losadey, Trudi X arh. syezda, I, Harkov, 1899; raskopkah v Kievskoy 
gubernii v 1894, Arheol. tzvestiya, 1894, s. 220 v.d.; G. F. Debets, tyrepi 
kofevnikov, Antropologiya, III, Kiev, 1929, s. 91 ; Paleoantropologiya, M.-L., 
1948, s. 251-259; D. t. Evarnitskiy, Raskopki kurganov v predelah Ekateri- 
noslavskoy Gubernii, Trudi XIII, AC, T. I, 1907, s. 115; Publifne Lektsii 
po arheologii Rossi, SPb., 1890, s. 43, 61-65; O. A. Grakova, Pogrebeniya 
pozdnih kofevnikov iz raskopok p Orenburgskom uezde ig2y g., RANlON, IV, 
1928; V. A. Gorodtsov, Bitovaya arheologiya, M., 1910, s. 410-428; Rezultah 
arheologifeskih issledovaniy v Bahmutskom uezde Ekaterinoslavskoy gubernii 1905 g., 
Trudi XIII, Arh. syezd., 1907, I, s. 272; Rezultah arheologifeskih issledovaniy 
v Izyumskoy uezde Harkovskoy gubernii igoi g., Trudi, XII, Arh. si 905, I, 
s. 211; Dnevnih arkeologofeskih issledovaniy v Bahmutskom uezde, Ekaterinos- 
lavskoy gubernii, Trudi, XII, Afheolog. Syezd., I, s. 321 ; tzvestiya NVlKr, 
VII, Saratov, 1936; N. F. Katanov, O pogrebalmh obifayah Tyurkskih 
piemen s drevneysih vremen do nasih dney, tzvestiya OAlE Kazanskogo un-ta, 
XII, 2, 1894, s. 100-142; L. R. Kizlasov, Pamyatniki pozdnih kogevnikov 
Tsentralnogo Kazahstana, Izv. AN Kaz. SSR, Seriya arh., 3, 1951; K. V. 
Kudryasov, Poloveskaya step, ZVGO, novaya seriya, II, M., 1948, s. 134 
v.d.; J. Marquart, Ober das Volkstum der Komanen, Berlin, 1914; P. Meli- 
oranskiy, Tureskie elemcnti v yaztke "Slova polku Igoreve", tORYS Akad. 
Nauk, VII, s. 296-301 ; ZVO, XIV, XXII", F. D. Nefedov, Otfet ob arhe- 
ologifeskih issledovaniyah proizvedenth letom 1887 i 1888 gg., MAVGR, III, 
M., 1899, T. 2; T. N. Nikolskaya, Kurgam Verhney Volgi X-XIII vv., 
KStlMK, 23, 1948, s. 102-104; Otcet ekspeditsii Saratovskogo Muzeya, 
Arhiv LOltMK, 189, 26-27, k 2; S. A. Pletneva, Kogevniki Tujnorusskih 
stepey IX-XIII vv., M., 1952; A. Ponomarev, Kuman-Polovsi, VDt, 1940, 
Nr. 3-4; D. Rossosovskiy, Proishojdenie polovsev, Seminarium Kondako- 
vianum, VII; D. Ya. Samokvasov, Mogilnu drevnosti Aleksandrovskogo 
uezde Ekaterinoslavskoy gubernii, Trudi VI, Arh. I, s. 206; E. A. Simonovic; 
Pogrebeniya X-XH vv., Kamenskogo mogilnika, KSttMK, 65, 1956,8.99-106; 

Orta Asya, 19 



290 



ORTA ASYA 



Kmnaalana Urih 
•*tun*Me gfi« 
rtt»Uf leri 



KaonnUnD 
•mrdafn yeriw 



K. F. Smirnov, i?a£o/( pervogo Mjnevoljskogo otryada Stalingradskoy ekspe- 
ditsii, KStlMK, 55, 1954, s. 73 v.d.; 1. V. Sinitzin, Arheologigeskie issle- 
dovaniya zavoljskogo otryada Stalingradskoy ekspeditsii, KSltMK, 55, s. 93 v.d.; 
A. A. Spitzin, Tatarskie kurgant, tzv.-Tavr. ob-va istorii, arheologii i 
etnografii, I, Simferopol, 1927; ZRAO, VIII, s. 44, 47; MAR, Nr. 20, 
Tabl. Xll, 7, 8; Drevnosti Kamskoy Qudi, MAR, Nr. 26, s. 44 v.d.; Kurgam 
Kievskih Torokov i Bermdeev, ZRAO, XI, 1-2, s. 156-160; P, D. Stepanov, 
Etnogrqfifeskoe izugenie Tujnoy gruppi v Saratovskoy i Kuybtsevskoy oblastyah, 
SE, 1940, Nr. 4, s. 211, res. i, 2; M. §arapova, Polovtst, M., 1951; E. P. 
Trefilev, Kurgam s kamemtmi babami Kupyanskogo uezdtt Harkovskoy gubernii, 
Trudi XII, Arh. syczd., I, M., 1905, s. 141; T. A. Trofimova, Antropolo- 
gifeskie materiah iz Alanskogo mogilnika vozle sterlitamaka v Baskiri, KStE, 
XVII, 1952; Veselovskiy, OAK, 1902, s. 74, k. 22; A. Yu. Yaku- 
bovski, K voprosu o ptoishojdenii remesltnnoy pronttjlenoslL Saraya Berke, 
IGA1MK, VIII, 2-3, 1931; L. P. Zyablin, O "Tatarskik" kurganah, 
SA, XXII, 1955, s. 83-96; Arheologifeskie pamyatniki kofevnikov X-XIV vv, 
Vostofnoy M., 1952. 

Kumanlann tarih sahnesinde ilk gorunu§lerine ait prob- 
lemler hala aydinlanrms, degildir. Bu meseleyi derin olarak 
inceleycn Alman alimi J. Mar quart, Kumanlann kendi adlan 
ile, ilk olarak 1120-1121 senelerinde tarih sahnesine giktiklanni 
gostcrmege muvaffak olmugtu. Fakat Rus krOnikleri bu tarihten 
50k ewel, yani XI. asirdan itibaren Rumanian zikredegel- 
mislerdi. Kumanlar basjangicta umumiyetle go$ebe idiler. 
Sonradan §ehirlerin etrafinda ya§aya ya§aya yerle§ik hayati 
kabul etmege ba§lami§lardi. 

Miisliiman cografyacdan, XI -XV. asirlar arasmda, Giiney 
Rusya bozkirlanna "De$t-i Ktpgak" yani "Krpcak bozkin" adun 
vermisjerdi. Eski Rus ve Bizans kaynaklan ise, bu bdlgeyi 
dogradan dogruya "Kumari" adi ile adlandirmi§lardi. Bu bolge, 
Dinyeper nehrinden ba§lamakta ve Volga nehrinin dogu 
tarafma kadar uzamakta idi. Kumanlann Giiney Rusya' daki 
yayih§ sahalarmm haritasmi gizmek, §iiphesiz ki 50k zor ve 
tehlikeli bir i§tir. Bazi son tetkiklere gore 1 , Kumanlann yasa- 
digi sahalar spyle idi: Tuna ile Dinyeper arasi; Dinyeper korfezi ; 
Dinyeper ile Asagx Don bolgesi arasi; §arukan, Sugrov ve 
Balin §ehirleri; Don havzasi ve Orel ile Samara arasindaki 
bdlge 2 . 



1 K. V. Kudryasov, ZVGO, 2, s. 134. 

a Karjila: Yakubovski, Altin Ordu, H. Eren terciimesi, s. 6. 



KIPCAK VEYA KUMANLAR 



291 



HuarUr ve 
Kumanlar 



Kumanlar 



Kusva 



Bilindigi iizere M.s. 965 de, Hazar devleti istiklalini kaybet- 
mi§ti. Hazarlar zamanmda, Asagi Volga bolgesinde kurulan 
gehirler ve §ehirler etrafmdaki tarlalar ve nihayet yerle§ik hayat 
birdcnbire kaybolmami§ti. t§te Giiney Rusya'da yayilan ku- 
manlar, boyle zengin bir miras iizerine konmuslardu Hazar 
tuccarlan, Kazan §ehrinden Iran'a kadar olan ticareti ellerinde 
tutuyorlar ve Kumanlar onlardan 50k §ey ogreniyorlardi. Yava§ 
yava§ Kumanlar da bu hayati benimsemege ba§ladilar. Hazar- 
lar, dil ve kiiltur bakimmdan sur'atle Kumanla§iyorlardi. 

Hazar devletinin merkezinin, Ruslar tarafmdan imhasin 
dan sonra, Saksin bu . bolgenin birlnci dere.ede one nli 
sehri olmu§tu. Volga nehrinin agzinda, Ejderha'mn yakinlannda 
bulunmasi 50k muhtemel olan bu §ehir 3 , -Kumanlarm bir nevi 
ba§ sehri idi. Saksm §ehrinm ekseriyetini Guzlar te^kil etmekte 
idiler. Giiney Rusya ticaretini elinde tutan Saksm, kuzeydeki 
Bulgar §ehrine rekabet etmekte idi. Kumanlarm diger onemli 
§ehri Sudak idi. Yakm Dogu ve Turkiye ile yapilan biitiin 
ticaret buradan yapihrdi 4 . Kumanlar da Hazarlar gibi, gelip 
giden biitiin gemilerden ve kervanlardan vergi ahrJardi. Bu 
sebeple Kumanlar 90k zengin idiler. 

Kumanlardan once ve sonra, Giiney Rusya'nm en onemli 
yolu, Volga nehri ve Hazar denizi yolu idi. Bu yolun bir 
ucu Bulgarlarda ve diger ucu da Kumanlarm elinde bulunu- 
yordu. Ikinci yol ise, Kinm yanmadasi vasitasi ile Kumanlara 
gelen Karadeniz yolu idi. Kunm'a giden yol uzun bozkirlar 
icinden geciyordu. Bu sebeple onemi birinciye nazaran daha azdi. 

Yazih kaynaklar umumiyetle Kumanlarm beyaz irktan 
olduklarmi vc mongoloid olmadiklanm kaydederler. Kuman *^ 
devri mezarlarindan Qikan iskeleder de bu fikri teyid ctmekte- 
dirler. Kumanlar, daha ziyade Sarkel §ehrinde yasayan Hazar- 
lara benziyorlardi 5 Bize gore buniar Turk lrkmdan idiler. 
Bazi Kuman mezarlarmda, birkac mongoloid cesed de bulun- 
mu§tu 8 . 

8 Yakubovski, aym eser, s. 9. 

4 Sudak jehri 1510 bk. Yakubosvki, aym eser, s. 19. 

5 G. F, Debets, Antropologiya, III, s. 91; Paleoantropologiya SSR, 
s. 251-259. 

« E. A. Simonovis, KSllMK, 65, s. 106. 



Gnney 



icninie yollat 



antrapolojik 



292 



ORTA ASYA 



KiyeT 
buhratulan 



IHoyeprr 
baluatulan 



Orenburg 
butnntvlan 



HiirkoT 
bulunluUn 



Kiyev §ehri yakinlarinda bulunan gogebelere ait ta§ mezar- 
larda, at oliileri ilc gemleri de ele gecmi^ti. Mezardan cikan 
diger eserler, X-XIII. asirlara ait Kuman mezarlarma mahsus 
hususiyetler gosteriyordu 7 . Daha ewel.meshur Rus arkeologu 
Spitzm da kazdar yapmi§ ve buidugu kultiirleri Kuman adi 
ile adlandirmi§ti 8 . 

Dinyeper nehrinin kollanndan Konki suyunun dik sahil- 
lerinde, Kumanlara ait olmasi kuwetle muhtemel 78 mezar 
bulunmu§tu 9 , JBuluntular X-XIII. asra ait dzellikler gosteri- 
yordu. Oliilerin basjari umumiyetle batiya dogru igeyrilmi^ti 10 . 
Spitzm da, Tatar kurganlarmda ba§m umumiyetle batiya dogru 
cevrildigine inamyordu u . Fakat Goktiirkler devrin.de ba§lar 
doguya konurdu. Kurganlar umumiyetle tartan yapdnu§ ktictik 
tip mezarlardi. Hag §eklinde bir siis e§yanmm ele gecmesi, bu 
mezarlardaki Kumanlann Hiristiyanhgi iizerinde §iiphe uyan- 
dirmi§ti 12 . Mezarlarda bulunan bir makas 13 , bronzdan yapd- 
mi§ bir cryna 14 , iizeri siislenmi§ kemikten yapdmi§ bir okluk 
par^asi 15 tetkike deger eserlerdi. Ajna, T'ang siilalesi devrine 
ait bir Cin aynasi idi 16 . 

Orenburg bolgesindeki Ckalovsk'daki kurganlar da, Ku- 
man gagimn biitiin hususiyetlerini ta§imakta idiler 17 . Bilhassa 
at gemi tipleri, diger Kuman mezarlarmdaki tiplerle mii§terek 
ozellikler gostermekte idiler. 

Harkov bolgesindeki tzyum'daki mezarlarda da, bol 
miktarda at iskeletleri bulunmakta idi 18 . Slavyansk bolge- 
sinde tzyum buluntularma benzer eserlere gecmi§ti l9 . Kupi- 



' N. E. Brandenburg, Trudi, X, Harkov, 1899. 

8 A. A. Spitzin, Kurgani-Kievskih Torkoh, ZRAO, XI, s. 156 v.d. 

9 E. A. Simonovie, KSllMK, 65, s. 99 v.d; SA, s. 85. 

10 E. A. Simonovie, KSllMK, 65, s. 99. 

11 KSllMK, 65, s. 100, res. 34, 18. 

12 KSllMK, 65, res. 33, 20. 

13 KSllMK, 65, s. 103, res. 35. 

14 KSllMK, 65, s. 104, res. 36. Karsila: KSllMK, 55, s 93, res. 38. 

15 KSllMK, 65, s. 103; karsila: Okladnikov, SA, XIII, 1950, s. 171. 
18 Ayru eser, ayni yer. 

17 Brandenburg, Trudi, X, s. 8 v.d. 

18 Gorodtsov, Trudi, XII, I, M., 1905. 

x ® Gorodtsov, Bitovaya arheologiya, tzd. Arh. In-Ta, M., 1910. 



KIPCAK VEYA KUMANLAR 



293 



yansk bolgesindeki at mezarlarmm iizerinde ta§ nineler de 
bulunmakta idi 20 . Kupiyansk buluntulan bilhassa Kiyev me- 
zarlarina 50k benziyordu. 

Asagi Volga, Astrahan bolgeleri §iiphesiz ki Kumanlarm 
en fazla yayddiklan bir saha idi. Astrahan bolgesinde 1929 21 , 
I 934 22 ve 1935 23 tarihlerinde yapilan kazilar kultiir tarihi 
bakimmdan da 50k faydali oldu. Mezarlar iizerine kapatilmis. 
gocebelere mahsus araba kisimlan, cadir arabalar hakkmda bize 
daha acik bir fikir verebilmisdi. Buna benzer araba kisimlanna, 
l^ovo-Moskovsk 24 ve Bahmutsk 23 ve Kuban'daki kurganlarda 
da rastlanmisti. Bu kurganlarm hepsi muhariplere aitti. Bu 
arada arabalara ait madeni kisimlar ve tezym edilmi§ parcalar 
da ele gegmifti. Altm-Ordu devletinden onceki devreye ait olan 
bu kurganlardan $ikan istkeletlerin biiyiik bir kismi, Turk 
irkindan idiler. telerinde seyrek olarak tarn mongoloid iskeletler 
de goriiliiyordu. 

Asagi Volga'da, X-XIII. asra ait buluntulan iyi bir sekilde 
izah eden, yazdmi§ bir tez de vardrr 2 *. Bu bolgedeki kulturun 
Kumanlara veya onlara cok yakm akraba. olan bir Turk kav- 
mine ait oldugunda §iiphe yoktu. Stalingrad bolgesinde de me- 
zarlardan suslu kemik parcalari ele gecmistir 27 . Ayrica toprak 
kaplar da bulunrrm§tu. 

Sterlitamaka bolgesindeki buluntular, Kuman kiilturii 
bakimmdan biiyiik bir ehemmiyet ta§iyorlardi 28 . Rus arke- 
ologlan bu kiilturii umumiyetle Alan adi ile adlandtrmislardi. 
Vakia Kumanlar devrinde Kuzey Kafkasya'da oturan Alanlar 
bilhassa ticaret hayatmda biiyiik bir rol oynamakta idiler 29 . 



Astrahan 
Buluntulan 



A?a|i Volga 
buluntulan 



Bafkirdiatan'da 
Kuman kiilturii' 



20 Trifilev, Trudi t XII, s. 141 Vi d. 

21 Otfet ekspeditsii Saratovskogo Muzeya, Arhiv, tOllMK. 

22 Aym eser, d. 263, Gr. 1, K. 2. 

i3 Izvestiya NVlKiy VII? Saratov, 1936, Kurgan Nr. 14, 2. 
» Trudi, XIII, A.s., I, s. 123. 
55 Spitzin, ZRAO, VIII, s. 44-47. 

26 T. N. Nikolskaya, KSllMK, 23, s. 102^03. 

27 K. F. Smirnov, KSllMK, 55, ^54, s, 64-67; 1. V. Sinitsin, 
KSllMK, 55, s. 77-94. 

28 R. B. Ahmerov, SA, XXII, 1955, s. 153-176. - . ' / 

29 Yakubovski, Altin Ordu, s, 7. 



Kubovd Kurgan 
Zanain nmttnri 



294 ORTA ASYA 

Fakat Ba§kudistan'daki bu muahhar kiilturlerln hepsini . onlara 
mal etmek de dcgVu olamazdi. Bu mezarlarm, Macarlann 
atalarma veya muharip Tiirklere ait olmasi 50k muhtemeldi. 
Mezarlarda bulunan uzun, egri kihglar, bize ister istemez bu 
fikri a§ilamaktadir 30 . Pandantifli kiipeler 31 ve bir migfer 32 bu 
fikrimizi busbiitiin leyid edcrler, Hafriyati yapan , arkeologlar, 
ok uclanru Yenisey-Krrgiz ok u^lan ile mukayese ederler. 
Canak ^omlek tipleri ve bunlar uzermdeki siisler ise Hazar 
kiilturiinu hatirlatirlar 33 . Antropolojik tetkikler isc, bu mezar- 
larm sahiplerinin mongoloid olmadiklartm gostermcktedirler 34 . 

Guney Rusya'daki mezarlarm, hangilerinin Kumanlara 
sndiikkri veya Kip^aklara ait olduklarmi nasil tesbit edebilecegiz? Bunun 

igin yeni arkeologlarm kullandiklan en sihhath miyar, mezar- 
larda at olulerinin mevcudiyetidir 35 . Bu ozelligi ta§iyan, Altai- 
Ordu devletinden onceki buluntularm hepsi Kumanlara aitti. 
Daha evvclce Rus arkeologlan "Tatar Kurganlar]" diye yanh§ 
bir ti:.b?r kullanmiflardi. Kuman ve Alan mezarlan, i$inden 
Altm Ordu paralan qikan mezarlar 36 ; Alunordudan sonraki 
kurganlar 37 ve hatta XVIII. asra ait kurganlar bile 38 "Tatar 
kurganlan" adi ile adlandmhyorlardi. Bu, tamatnen yanh§ 
bir tabirdi. tlmi degildi. Masum arkeologlarm yanmda, fikir- 
lerinde biraz da politik gayeler ta§ryan bazi nazariyeciler ortaya 
$ikmi§U 39 . Onlara gore, Guney Rusya kiiltiiru, Kuman ve 
Tatarlardan ewel de ayni karakteri muhafaza ediyordu. Mesela 
Alan mezarlan da ayni ozelligi ta§imakta idiler. Orta Asya 
ile ilgileri yoktu. Orta Asyali gogebelere mahsus bir kulturun 

30 Bk. KSllMK, XXII, s. 154, ris. 2. - \ 

" SA, XXII, s~ 155, ris. 1. 

32 Ayni eser, s. 157, ris. 4. 

33 Ayni eser. s. 164, n.2. 
81 Ayni eser, s. 166 v.d.; T. A. Trofimova, Antropologiftshie materiah, 

KSlE, XVII, 1952. 

35 Bu meselenin miinakasasi 19m bk. N. D. Mets, K voprosu Torkaft, 
KSllMK, XXIII, 1948, s. 45-49. 

s * Samokvasov, Trudi, VI, I, s. 206 v.ds 

37 Evarnitskiy, Pubhfme hktsii po arh. Rossii, s. 61-65. 

38 Gorodtsov, Bttovaya, s. 410-418. 

39 Zyablin, SA, XIX, s. 96. 



KIPCAK VEYA KUMANLAR ^95 

mevcudiyeti kabul edildikten sonra, bugorugun kiymeti kalma- 
maktadir. 

Dinyeper kurganlarmda buhman kemikten okluk pangalan k«-*«k««I»« 
iizerinde geyik resimleri goriilmekte idi. Bilhassa okluklanni *"'* m ~ m " i 
siislenmesmde kullamlan bu kemik pildkalan, Saratov 40 ve 
Orenburg 41 dolaylannda da buluyoruz. Bu buluntu yerlerine, 
Ekaterinos|av civanndaki Bahmutsk 42 vef yeni agilan Stalin- 
grad 43 kurganlaniu da katabiliriz. Dinyeper boylannda, 
eskidcnberi yapilan kazilarda bu plakalara rastlanmakta idi 44 . 
Boyle i$Ienmi§ kemik plakalar, ejer siisleri igin de kullanilirdi. 

2. Olii gomme idetleri 

Bundan ewelki bahislerde Mogollann istilasma kadar, 
Giiney Rusya'ya hakim olan Orta Asyah kavimlerin kulturimii 
bir kul olarak gozden gecirmi§tik, Bu kiiltiirler, M.s. XIII. 
asra kadafr devam etmi§ti. Pesenek,, Uz ve Kuman gibi Orta 
Asyah Tiirk kavimlerine ait kurganlan kat'i olarak tefrik ve 
tesbit etmek imkam yoktu. Birbirini takip ederek gelen bu 
kabileler, Giiney Rusya'da az bir zaraan kalnu§lar ve Orta 
Avrupa'ya ge$ini§lerdi. Buna ragmen Pe^eneklerin siyasi rolle- 
rine ve kurduklari siyasi birliklerin snurlanna bakarak kiiltur- 
leri hakkmda hakikata yakm bazi bilgiler vermistik (s. 274). 

Kumanlar, digerlerine nazaran Giiney Rusya'da daha 
Uzun zaman ya§anu§lardi. Mogol kultiiriine takaddiim etmesi 
sebebi ilede onlann kulturii hakkmda bazifikirler ileri siirmek 
miimkiin olmaktacUr. Aynca Mogollara giden seyyahlar, bu 
bolgelerden ge$erken onlan gormu§ler ve onlarm adet ve an'ane- 
leri hakkmda bize bilgi vermi§lerdi. Mesela, me§hur seyyah 
Rubruk Kumanlarin olii gomme adetleri hakkmda bize §u 
bilgileri vermektedir: 

48 ZRAO, XI, 1899, s. 31a. 

41 Nefedov, MAVGR, III, M., 1899, Tabl. 2. 

« Gprodtsov, Rezultah, Trudi, XII, 1907, I, s. 272, ris. 71; keza bk. 
KSttMK, 65, s. 105. 

" Smirnov, KSllMK, 55, 1954, s. 73 v.d.; Sinitzm KSlfMK,* 55, 
s. 93 v.d. 

44 Samokvasov, Mogih Russkoy zemli, M., 1908, s. 240; EVarnitskiy 
Trudi, XIII, I, 1907, s. 115. ,'■"'•'. 



296 ORTA ASYA 

"Kumanlar oliilerinin iizerine biiyiik bir tepecik yaparlar 
ve onun iizerine de.bir insan heykeli dikerJerdi. Heykelin yiizii 
daima doguya dogru cevrilirdi. Heykel elini gogsiiniin iizerine 
gotiirerek bir kadeh tutardi. Zenginler biiyuk bir ehram da 
yaptinrlardi. Bu, bir nevi kiiciik bir evcikten Sbaretti. Tugladan 
evlere rastladigim gibi, bazan da o civarda hie ta§ bulunmadigi 
halde tastan yapilrms, kuleler gordum. Henuz olmiis, birinin 
mezannm etrafma dikilmis, yiiksek sinklann iizerine on alti at 
derisi asdmi§ti. Onlarm her biri, ayri bir ciheti gosteriyordu. 
Mezara oliiniin icmesi icm kmuz ve yemesi icm de et koy- 
mu|lardi. Bundan baska hatirasmi yadetmek icin de bir seyler 
soyluyorlardi. Baska bir yerdeki mezann ciheti doguya dogru 
idi. Buyiik tas, parcalanyle insa edilmi§ti. Bazisi dort ko§e, 
bazisi ise yuvarlakti, Mezar sathinm etrafina dort uzun tas. 
dikilmi§ti. Bunlar da ayri ayri cihetleri gostermekteydiler." 45 

§iiphesiz ki bu mezar tasvirlerinin hepsi, ozbeoz Kuman- 
lara ait degillerdi. Esasen Rubruk'un verdigi bu bilgiler epey 
§iipheli gdrulmu§ ve bilginler tarafmdan tenkit edilmi§ti 46 . 
Bu zamanda Giiney Rusyadaki Tiirk kavimleri Kuman- 
lardan ibaret degildi. Burada Kipcak neslinden gelen bir 50k 
kabileler vardi. Bunlarm kiiltiiriine gelecek bahiste goz gez- 
direcegiz. Rubruk'un verdigi izahat, Turklerin olii gomme 
adetlerine uymakta idi. Mezarlar iizerine insan heykeli dikil- 
mesi ile ilgili adetler uzerinde, Gokturkler bahsinde genis, ola- 
rak durrauftuk. Mezar iizerine evciklerin yapihnasi adetini de, 
Goktiirk bahsinde miinakasa etmi§tik. Mezarlar iizerine at 
derisi asilmasi adeti de son zamanlara kadar Altaylarda de- 
vam edegelmi§ti. Mezara yemek ve icki konmasi adeti de eski 
bir' Ortaasya gorenegi idi. Mezarlann doguya dogru eihetlen- 
dirilmesi de Ortaasya dinlerine gore tabii sayilmah idi. Giinkii 
giine§in dogdugu cihet dogu idi. Goruliiyorki Rubruk'un verdigi 
izahat Tiirk adetlerine tamamen uymaktadir 47 . Giiney Rusyada 

45 F. Risch, Wilhelm von Rubruk, s. 73; A. Inan, §amanizm, s. 179; 
keza karsila: Barthold, Turklerde ve Mogollarda defin merasimi, Belleten, 43 j 

s- 515-539- 

44 F. Risch, ayni eser, s. 47. 

47 F. Risch, Johann de Piano Carpini, Geschichte der Mongolen und Rei- 
. sebericht 1245-47, s. 84. 



KIPgAK VEYA KUMANLAR 297 

pek $ok ta§ baba denen heykelcikler ele ge§mi§ti. Bu sebeble 
bunlarm hangilerinin Kumanlara ait oldugunu bilemiyoruz. 

P. Carpini, Mogollara yaptigt seyahati sixasmda, Guney 
Rusyada ve Orta Asyadaki kavimlerin olii gomme adetleri 
hakkmda degerli bilgiler vermektedir. Fakat bunlarm Kuman- 
lara ait oldugu cok §iipheli idi. Ona gore, devletin ileri gelen- 
lerinin oliileri gizlice kxra goturiiliir, orada biiyiik bir cu- 
kur e§ilerek gomuliirdu. Mezar cukurunun yanma kazilan. 
ikinci gukura da oliiniin en sevdigi cariyeleri gonuiliirdu 48 . 
Mezarin yanma ikinci bir cukur agilma adeti, Turkler icin ya- 
banci degildi. Gokturk cagmda bunuri miiteaddit orneklerini 
g6rmii§tuk. Bugunkii musluman Kirgizlarda da bu tip mezar- 
lara rastlamaktayiz. Esas mezar ^ukuruna ufki olarak ikinci 
bir mezar daha kazarlarnu§. Bu ikinci koridorun ciheti Mekke'ye 
dogru olurmu§ 49 . 

Yukardaki izahlan gordiikten sonra bilhassa Kuman 
devrinde onemli bir nokta uzerinde durmak istiyoruz. Her 
nekadar Mogollarla Tiirkler uzun zaman yanya^ia ya§ami§ 
idiyseler de; kultiirleri arasmda gene bazi farklan g6rebiliyoruz. 
Mogollarm adetleri, Turklerinkine nazaran daha iptidai idi. 
Bu sebeple Kumanlarm adetlerinin Tiirklerinkine mi yoksa 
Mogollannkine mi yakm oldugu iyice bilinememektedir. 



* 8 Sven Hedin, Durch Asien Wilsten.. Leipzig, 1899, I, s. 217. 

49 At nezri igin bk. Katanov, Veber die Bestattungsgebrauche bet dm 
Tiirkstantmen Z^niral-nnd Ostasiens, KSz, I, s. 106, 279; Radlov, Aus Sibirien, 
I, s. 321; A. In an, §amanizm, s. 198 v.d. 



XIII. 
IX-X. ASIRLARDA ALTAYLAR 

L. A. Evtyuhova i S. V. Kiselev, Otfet o rabotah Sayano-Altayskoy 
ekspeditsii v 1935 g., Trudi GtM, XVI, s. 99 vjd.; DlYS, s. 550-557; M. P. 
Griaznov, Drevnie kvttun Altttya, Novosibirsk, 1930; MlA, 48, 1956, 
s. 145-152; A. Zaharov, Material*. Po arheetogii Sibiri, ' Trudi GtM, I, 
s. 100 v.d.; Zaharov und A. Arertdt, AH, XVI, s. 27. 
. " . ■ ' J . 

M..s. IX. -X. asurlarda Altayda oliilerini e§yalanyle bir- 

likte gomme Sdeti devam ediyordu. Tabii olarak kiilttir hayati 
eski devirlere nazaran 50k ilerlemi§ ve madeni alerter de, eski 
devirlere nazaran 50k miiterakki bir hale gelmi§ti. Bu gagda, 
bu bdlgelerde ya§ayan kavimler kimlerdi? Bu meseleye kat'i 
olarak cevap vermek giictiir. Tiirkce konu§an ve Gok- 
tiirk harfleri ile yazi yazan Kirgizlarin olmasi cok 
muhtemeldi. Bununla beraber Kimeklerin dogudakalan 
kabileleride olabilirlerdi. (bk. s> 333) Altayda bulunan bu mu- 
ahhar kulturleri §6yle sirahyabiliriz : 

Bu buluntu yerinin kultiir tarihi bakinundan en onemli y «-S"* *«r» 
eserleri, VIII. Konstantin (913-919) ve Romen (919-921) 
gibi Bizans Imparatorlarina ait paralardi. Bu paralarm, bu 
bdlgeye hangi yolla geldikleri malum degildir. Hazar devleti 
yolu ile gelmesi 90k muhtemeldi \ 

Kuray ovasmda Goktiirk caguxa ait pek cok mezann *™ y 
bulundugunu soylemiftik. Bu mezarlann yanmda X. asra ait 
kurgarilan da bulabiliyoruz. Bu muahhar kurganlardan ele 
gecen bir el degirmeni, X. asra ait bir ozellik gdstermektedir. 
Bu mezarlar, Goktiirk devrindekilere nazaran daha kiicuk 
boyda idiler. Bunlardan birinde bir kadin cesedi sirt vistii ya- 
tinlnu§ ve ba§i da doguya dogru konmugtu. Kadinm sag tara- 
fina bir kiitiik konmu§ ve bu kutiigiin yamna da bir at cesedi 
birakihrugti. Cesedin diger yanmda, demirden yapilnu§ bir bicak 
ve bir orak bulunmu§tu. Siislii diigmeler ve giimii§ pilakalar, 

1 Kiselev, DlYS, s. 550; Nahodka antipuh i Bizantiyskih mtmet na Altae, 
VDl, 1940, 3-4, s. 362 v.d. 



3QO 



ORTA ASYA 



yere lalettayin sagilmi§ti 2 . At gemlerinin §ekli, a^ik olarak Gok- 
tiirk sagmdan ayrilmakta idi. Daha buyiik olarak yapilrm§ ve 
uglanna da halka takilmi§di 3 . Bu devirdeki Altay gemleri 
§ekil itibariyle Orta Avrupada goriilen Avar ve Maear gemle- 




Levha 29 — Altaylarda Srotski kurgam buluntulan. 

rjne benzemekteydiler. Bu tip gemler, mesela Katanda kurgan- 
larinda VIII. asirdan itibaren §ok gorulmeye ba§larlar 4 . 
Uzengilere gelince, Altayda Kuray iizengileri muahhar diger 
uzengilerin mu§terek bir tipini te§kil ediyorlardi 5 . §unu da 
soylemek lazimdw ki, Altaylardaki bu kurganlar Macaristandaki 
buluntulara nazaran daha eski idiler. Bize gore Pegenek, Ku- 
man ve Uz kultiirlerini de en iyi §ekilde karakterize ed?n kul- 
turler bu muahhar Altay kiilturleri idi. 

* Kiselev, DtYS, T. L, fig. 9, 10. „ 

3 Evtyuhova i Kiselev, Otcet, s. 99, lis. 25; DtYS, -551. 

4 Zaharov, Trudi GtM, I, s. 100 v.d.; DtYS, s. 551. 

5 Kiselev, DtYS, s. 551. 



IX. - X ASIRLARDA ALTAYLAR 301 

Srotski kurganlan, islamiyeti kabul eden Turklerin kultur- ^ ,, ^^ lBrt * ki 
lerini karakterize edebilecek bir devre ait olmasi bakimindan, 
fevkalade ehemmiyeti haiz idiler Bu mezarlarda yatanlar uzun 
ve egri kihch muhariplerdi. Avrupayi istila eden Oguz, Ku- 
man, Pecenek devrine; Karahaiihlar devletinin kurulu§ ve 
yukselif devirlerine tesadiif eden bu mezarlardaki silahlar ve 
esvalar sayesinde islamiyete giren Turklerin kulturlermi izah 
edebilmekteyiz. (Bk. Lev. 29). 

Bati Altayda Katun suyu kenannda ki Srotski koyii ya- 
kmlarmda bulunan bu mezarlar, ilk defa M. D. Kopitov 
tarafmdan bulundu. Buradan cikan e§yalar Biyisk miizesinde 
saklanmaktadirlar. Bu buhmtular hakkmda ilmi bir ha&iyat 
raporu yoktur. 1956 da M. P. Griaznov, buluntularm biiyiik 
bir kismim nesretmisti 6 . Srotski buluntulannda Qin kultur 
ve san'atmm tesirleri buyuktii. Bu mezarlarda Tang devrinin 
paralan da bulunmu§tu. Bu demekti ki, Goktiirk gagmdan, X. 
asra kadar gelen Cin niifuzu hala mevzubahis edilebilirdi. 

Mezarlardan cikan, Yak okuziine binmi§ ve ba§mda 
Budanm nur halesine benzer bir halesi bulunan insan figtiru, 
pandantifli iki kiipe, kultur tarihi bakimindan v°k onemli idi- 
ler. Hazarlarm Saltovo buluntulanna benzer eserlerdi 7 . 

Srotski kurganlannda yatan mukariplere ait bu kihc- 
lann, Orta zaman kultur tarihinde cok biiyiik onemleri vardi. 
Srotski kiliclan uzerinde bashca iki kiiltiirun tesirleri goriil- 
mekte idi. Prof. Kiselev, kihcjar iizerindeki suslere ve arslan 
figurlerine bakarak daha ziyade Sasani tesirleri uzerinde 
durmu§CU 8 . Fakat bu tesirin yaninda, Cin kultiiriiniin izleri 
de cok acikti 9 . Bize kahrsa bu iki kiiltiirun birle§erek meydana 
getirdigi bir OrtaAsya kiiltiirii vardi. Bu iislup, Giiney Sibir- 
yadan Turfana kadar uzamakta idi 10 . , 

• Drevn. Kulturt Aitaya, s. 8 v.d, 

7 A. A. Zaharov, AH, 28, n.17. 

« DtYS, s. 554- 

» Zaharov, AH, XVI, s. 28 v.d. 

10 Prof. Kiselev de ister istemez bu kihijlardaki siislerin Turfan lislup- 
lanna benzedigini soylemektedir (DlYS, s. 557). Gryaznov, Drevn. Kult. 
ris. 170; DlYS, s: 552. 



Srotski kihfbn 
»» nte^leri 



3oa ORTA ASYA 

sreuki-fe «k Qk uclari ba§hca iki maddeden yapilirdi: Demir ve kemik- 

ten. Demir temrenler, kemiklerden daha biiyuk ve uc, dilimli 
idi. Bilhassa kemik temrenler, 50k tetkike degen eserlerdi. Kemik 
temrenler lshk calan oklara aitti. Osmanhlarm gavu$ oku dedik- 
leri ishk galan oklar gibi delikli idiler. Bu ok uclari, Tuyahta 
ve Kuray kurganlartndaki eski Goktiirk ok uclanna benzi- 
yordu. Bunlann yaninda, mizrak ucu §eklinde ko§eli olanlar 
da vardi. IX. ve X. asirlarda en 50k yayilan ok ucu tiplcri 
bunlardi. 

sntaki'fe «t Tokatar, Altaydaki eski Goktiirk tiplcrlni andirmakta 

fconunliifiiM utt 

ritak, idiler. Diger toka tipleri ise ince ve ustalikla yapilnu§ti. Sivn 

igneli tokanm kenarlan da kabarikti ve oylece tezyin cdilmi§ti n . 
Bu devirde dizgin ve gem kayi§lanm siisleyen pilakalar da bol 
miktarda bulunmakta idi. Bu siis pilakalan iyi perdahlanmi§ 
ve diiz yapilnu§ti. Bunlar da Goktiirk cagt eserlcrine benziyordu. 
Altindan yapilmi§ kemer uglari ajurlu idi. 



XIV. 
KARLUKLAR 

Orta Asya'daki biiyiik Turk kitlelerinin islamiyete giri§leri 
hakkindaki bilgilerimiz, yazili kaynaklarda maalesef <jok azdir. 
Bazi Tiirk kabilelerinin zaman zaman kitle halinde islamiyete 
girdikleri kaynaklarda sarih olarak goriilmektedir *. Fakat 
bu devirde, Islam kultiiruniin Orta Asya'daki yayili§i hakkmda 
big bir bilgimiz yoktur. Sirderyamn dogu sahillerine yayilan 
Oguzlar ve Talas vadisinin otesindeki Qu nehrinin yaylak 
ve ki§laklarmda ya§iyan Karluklar, Islam kiiltiirlerinden nasil 
ve ne zaman muteessir olmaga ba§lami§lardi? Bu soru §im- 
dilik tamamile cevapsiz kalmaktadir. 

Bize kalirsa, bu sorunun cevabmi bulabilmek icm, kabi- 
leler ve kultiirlerinin tespitinden once , bolgelerin kulturiinii 
tetkikle i§e ba§lamak lazimdir. Ewela bu bolgede tslam kiil- 
tiirii bakunindan nazmi rolii oynayan ktiltur merkezini bulabjn. 
Ondan soma, bu merkezin etrafina ne derece tesir edebilip 
edemedigini arastirahm. Orta Asya'da yerlesjk islam kiilturu ile 
gogebe Karluklan birbirinden ayiran en onemli merkez, 
Taraz veya Talas sehri idi. Zengin Talas vadisinde bulunan 
bu §ehir, bir yandan Bati Turkistan ve Semcrkand; diger yan- 
dan da Fergana ile temasta idi. 

i. IX-X. asirlarda Taraz'da Islamiyet ve Karluklar 

tslam kaynaklaruun da bildirdigi gibi, bu §ehirde hem 
muslihnanlar ve hem de Tiirkler yasamakta ve burasi Kar- 
luk kapisi admi tasimakta idi 2 . Oyle anla§ikyor ki, Miislii- 
man Tuccarlarm Orta Asyada gidebilecekleri en son merhale 
de bu sehirdi. Bu sebeple Taraz §ehri, bir nev'i tiiccar 
§ehri mahiyetinde idi 3 ve Taraz'da daha ziyade Bati Tiir- 

1 Oguzlann Islamiyete girisleri icin bk. F. Sumer, X.yuzyxlda Oguzlar, 
D.T.C.F. Dergisi, XVI, 3-4, s. 145. 
* Hudud al-'Alam, s. 119. 
3 Ayni eser, ayni yer; Bernstam, MlA, 26, s. 156. 



304 ORTA ASYA 

kistan ve Semerkand kultiiru hakimdi. Burada, Samanogul- 
larinm kulturiinii de zaman zamart miisahede etmekteyiz. 
Bu devre ait miihim eserlerden bir hamam, Burana mescidi, 
Babaci-Hatun veya Ay§eBibi tiirbesi zamammiza kadar gele- 
bilmis. eserlerdendi 4 . Eserlerde hakim blan insaat malzemesi 
tugla idi. Bu devirle ilgili bir canak iizerinde Kufi yazi ile ya- 
zdnu§ bir kitabe goriiyoruz 5 . Taraz keramiginde bilhassa Samani- 
lerin tesiri 50k buyuktii. Motifler de tamamen Miislumanrlran 
karakterinde, yani bitkilerden ve geometrik ^izgilerden miite- 
sekkildi 6 . Halbuki Taraz'm dogusunda, Karluklarin yayildigi 
bolgekrde, hala insan ve hayvan resimleri kullanilmakta idi. 

2. Karluk kiiltiiriinun ozellikleri 

SSThll" Isiggolun batismda, g u vadilerinde yayilan Karluklann 

mukHTeimUwi §ehirleri, Islam kaynaklannm bildirdigine gore, Turk ulkeleri- 
nin en mamur ve miireffeh yerleri idi. Pek cok akar sulari 
ve mutedil bir iklimi vardi. Karluklann biiyiik bir ktsminm 
gogebe olmasina ragmen, bir ^oklari da kasaba ve koylerde 
oturuyorlardi 7 . 

Karluklarm Qu nehri vadisinde ele gecen IX-X. as rlara 
ait buluntularla yakm ilgileri vardi 8 . Gercek Islam kultiiru, 
Cu nehri vadisine kolayhkla niifuz edememi§ti. Cu vadisinde 
gocebe Turklere ve eski Sogdlulara ait kiiltiirler, Islam ktiltu- 
riine kar§i uzun zaman mukavemet edebilmislerdi. Bu muka- 
vemet daha ziyade motif lerin degismesinde olmu§tu. Bu devre 
kadar hayvan ve insan figurlerine biiyuk bir yer veren bu bolge, 
(Lev. 30) Taraz sehrindeki islami kiiltiir gevresi karsismda 
maglup. olup yavas, yava§ gerilemege baskdi. Insan figiirleri 
kayboldu ve onlann yerini bol bol nebat motif leri ve geometrik 
cizgiler almaga basladi (Lev. 3i'33). 

4 Bernjtam, SA, XI, s. 378. Hamam icin bk. Banya drevnego Tarawa 
i ee datirovka, TOVE, II. Eserlerde XI-XII. asra ait muahhar ilaveler de 
vardi (Bernjtam, SA, XI, s. 378). 
■* Bernstam, MlA, 26, s. 156. 

8 Ayni eser, s. 157. 

' Hudud al-'Alam, s. 97. 

8 Bu buluntular icin bk. Bern?tam, SA, XI, s. 374-382; MlA, 26, 
s. 153-160; htoriko-Mttirnoe profloe Sevemoy Kirgizii po materialem Bolpgo 
Quyskogo Kanala, Frunze, 1943. . 



KARLUKLAR 



305 



Qu vadisinde bulunan ve IX-X. asirlara aidiyeti biiyiik bir Kwiuk ker.migi 
ihtimal dahilinde olan kaplar, KarahanMar devrine kadar 
Polikron degillerdi 9 . Tezyinat bakimmdan Sogd kerami- 
ginde oldugu gibi, Qu havzasmdaki kaplarda da hayvan hey- 




Levha 30 — Karluk gagi ganak ve gomlekleri. 



kellerine (Lev. 31) 10 ve resimlerine 50k rastlanmakta idi. Bu 
hayvan heykelcik ve resimlerinin, Islam dininin (Lev. 32-33) n 
tesirleri altirida kaplarda yava§ yava§ goriinmemege ba§ladigini 
acik olarak mu§ahede etmekteyiz 12 . Hayvan figiirleri-ile yapd- 
mi§ olan eski testi kulplari artik ortadan kaybohnus, diiz ve 
bir §ekil almaga ba§lami§ti (Lev. 31) 13 . 

Karluk devri kaplarmda kendini gqsteren en onemli husu- 
siyet yapi§tirma teknigi idi. Kismen stylise olmus kus ve geyik 
figurleri (Lev. 30-31), ince bir tabaka §eklinde ayn bir caniur- 
dan yapilir ve testinin tizerine yapi§tirihrdi u . Ewelce tarn bir 

9 Ml A, 26, s. 157b. ' """ 

10 MlA, 26, s. 154, ris. 67, 1-4. Koyun figurlerinden yaprimi? kulplar 
i?in bk. MlA, 26, s. 153, n.1-4: N. Ostroumov, PTKLAj 1896; OAK, 
1898; G. V. Grigoryev, Otfet ob arheologifeskoy < razvedke v Tangiyulskiy rayon 
UzSSR v 1934 g-, Tajkent, 1935; Kratkiy otfet rabotah Tangiyulskoy arheologi- 
feskoy ekspeditsii iggj g., Tajkent, 1940. 

11 Bernjtam, Osnovnte etapi, SA, XI, s? 371, ris. 17. 

12 Bernstam, MlA, 26, s. 153, ris. 67. 

13 Bernftam'm kesin olarak ortaya attigi bu nazariye ve (MlA, 26, 
ris. 67) de verdigi $ema, tamamen kabul edilecek bir durumda degildir. 
Bununla beraber boyle bir inkigaf tarzinm mevcut oldugu da bir gergekti. 

14 SA, XI, s. 371, ris. 17. 

Orta Asya, so 



3 o6 ORTA ASYA 

koyun olarak tasvir edilen bu yapi§tirma saplar, uzuvlari belli 
olmayan bir koyun §emasi sekline girdiler (Lev. 31-32). Ve koyu- 
nun yalnizca ayaklan, ba§i veya boynuzlan kaldi 15 . Figiirler, 
artxk realizm den gikip, fematik bir §ekle giriyorlardt. 

Yapi§ttrma teknigi, esas itiban ile Sogd keramigine ait 
bir hususiyetti. Bu teknige diger Tanri daglan kiilturlerinde 16 
ve Talas vadisinde de 17 rasdamaktayiz. Saplari hay van figiir- 
leri ile yapilmi§ kaplar, umumiyede karni geni§ ve agzi agik 
eserlerdi (Lev. 31). Daha sonrakiler ise emzikli testi veya ge- 
ni§ agizh masrapa §eklinde idiler (Lev. 32-33). Bilhassa kulp- 
lan sag orgiisii §eklinde olan bu masrapa bigimindeki kaplar 
iizerinde durulmaga deger eserlerdir (Lev. 31) 18 . Kulpiarinin 
alt kismmda, bir de yonca yapragi varcU. Bazi bilginler bu 
kaplann siislerini insan giyini§leri ile mukayese ederlerdi. Fa- 
kat boyle bir iddia siibjektivdir ve zor kabul edilebilir 19 . 

Yukarda da soyledigimiz gibi Taraz §ehrindeki Islam 
kulturii, Qu vadisi ve Tanri daglanndaki islami olmayan 
Uygur motiflerini siir'ade ortadan kaldirdi. Qabucak silinen 
motifler daha ziyade insan resimleri idi. Yoksa hayvan 
tasvirleri bu bolgede daha uzun zaman ya§anu§lardi a0 . Islam 
kiilturiiniin Karluk bolgesindeki motifler iizerindeki ikinci 
onemli tesiri, nebat motiflerinin bolla§masi ile oldu. Bu 
temayiil sonradan Hitai denen motiflerin dogma- 
Sina yol acacaktir (Bk. Lev. 34). Sogdlulardan beri 
gelen ve Uygurlarda biisbutun inkisaf eden realist motif- 
ler silinmege ve onlarm yerine siisleme (omemental) tarzi 
yerlesrnege ba§ladi. Motiflerden yavas, yavas, silinen hayvan 

* 5 MtA, a6, s. 154; Grigoryev, Kratkiy otget rabotah Yangiyulskoy ark. 
Eksp., Taskent, 1940; Izv. UzFAN, 1940. 

16 Bernjtam, Pamyatniki starint lUyskoy Dolim, tzvestiya AN, Kaz. 
SSR, ser. arh. vip. I; Sukuluk buluntulari igin bk. MlA, 26, s. 155a. 

17 Bernftam, Arheologifeskie rabott v Kazahstane i Kirgizii, VDl, 4, 
'939> Pamyatniki . starini Talasskoy dolim, Alma-ata, 1941; Truck Semirefenskoy 
arheologifeskoy ekspeditsii, Talasskaya dolina, Alm-Ata, 1950; MlA, 26, s. 155. 

14 Bernstam, MlA, 26, ris. 68. 

19 Ayni eser, s. 155. 

20 Kargila^E. M. Pe§ere-va, Gon$amoe proizvodstw u gornth Tacikou, 
Izv. SAGU, XIX, Tabl. 1, ris. 2; MlA, 26, s. 155. 



KARLUKLAR 



307 



§ekilleri, yava§ yava§ kap bigiminde gdriiniir oldular. Ordek 
§eklindeki kiiguk kaplar, Gu vadisinde ve Tacikistanda 90k 
yayildilar (Lev. 31-33) 21 . Bu §ekildeki kaplara Ttirkiyede ordek 
dememiz de iizerinde durulacak bir noktadir 22 . 




Levha 31 — Karluk £agi ganak ve gomlekleri. 

Geyik motifleri dc Karluk devrinde 50k gorulen siislerdendi ** 
(Lev. 30). Bu geyik motiflerini goriip de Orta Asya ve Sibirya- 
daki Hun ve Goktiirk devrinin Hayvan Uslubu eserlerini hattr- 
lamamak imkansizdir. Kabartma inci dizisi motif leri de 24 bize, 
Taraz'daki Hun -Got eserlerini hattrlatirlar. 

Guney Kazakistandaki Cangal mevkimde, oldukca yeni 
devirlere ait ok uglan, tirke§ pargalan ve kama saplari bulun- 

« E. M. Pejereva, Izv. SAGU, XIX, Tabl. 1. 

22 Anadolu'da bu kaplar daha ziyade idrar igin kullanihr. 

M Bk. Lev. 30; SA, IX, s. 371 v.d. 

2 « SA, IX, s. 371, ris. 17. 



Karluk fevri 
Kaukbtan k&l- 
liirleri 



3 o8 



ORTA ASYA 



mu§tu. Burada Karluk devri kulturlerinin yanmda, Altmordu 
tesirleri de goriiliiyordu zs . 



hrofcekrt 



haraMeri 



NoT-KeM 
bsnMcrl 



'3. Karluk kultiirunun yayilmasi 

Fergana, Karluklann arazisinin dismda kalmaktaydi. Fa- 
kat Karluk devrine ait Cu vadisi kiilturleri Fergana iizerine 
$ok kuwedi etkiler yapmaktan geriye kalmamis,lardir. Karluk 
$agmdaki bashca buluntu yerlerini, tetkik^ilerimize faydah 
olur zanni ile asagiya veriyoruz : 

Bu §ehir Ku§an devrinden itibaren iskan edilmege ba§- 
lanmi§ ve bilhassa Goktiirk $agmda biiyiik bir onem kazan- 
mi§ti. X. asra ait Kasan keramikleri, Cu vadisindeki Karluk 
eserlerine 50k benziyorlardi. Bu sebeple Rus arkeologlan bu 
keramikleri "Karluk Keramigi" adi ile adlandiriyorlardi 26 . 

Ahsiket, XI. -XII. asirlarda Ferganamn merkezi idi. Bu 
sebeple Ferganamn bilhassa muahhar keramigi, Samanogul- 
lan ve Karluk eserlerine 90k benzerlik gosteriyordu. Camura> 
basma suretile elde edilen reliyef siisler, bu devir keramigini 
karakterize eden hususiyetlerdi 2 V Bu teknige Peykend ve 
Samara 'da da rastlamaktaytz. 

Nov-Kent'le birlikte, Haylama, Kurga§in-Tepe, Gulga-Tepe 
vs. gibi X. asir hususiyetlcri gosteren bir cok harabeler daha 
vardir 28 . Maalesef bu tepeler iyice kazilmami§lardir. 



** I. V. Sinitzin, KSllMK, XXXII, 1950; Arhaeologigeskie issledovaniye 
v Nijnem povolje i Zapadnom Kazahstane, KSllMK, 37, 1951, s. 104 v.d. Bu 
kultiirun Oguzlara ait olmasi daha muhtemeldir. 

a * Bern?tam, MtA, 26, s. 232-244; Drevnyaya Fergana, KSllMK, 
XXI; VDt, 4, 1948; N. ISerbina-Kramarenko, Po Musulmanskim svyatut- 
yam Sredney Azii, Spravo^naya knijka Samarkandskoy oblasti, IV, otd. IV, 
s. 49; £J. Bryanov, sledah dreanego goroda Kasana v Ferganskoy oblasti, Proto- 
koli TKLA za 1898. 1899 gg., s. 146; W. Barthold, Turkestan, II, s. 163. 

27 Bernjtaai, MlA, 26, s. 244-247. 

* 8 Bernjtam, MlA, 26, s. 249-253; M. M. Dyakonov, Neskolko 
nadpisey na Kayrakah iz Kirgizii, EV, II, 1948. 



KARLUKLAR 309 

Peykend'de yapilan haftiyatlar, Samara'daki keramik tek- p «j*«* ****■ 
nigi hakkinda Him alemine epey i§iklar verdi 29 . Basma tek- pi^B^ 
nigi ile yapilan bu keramik, bilhassa Sirderya boylanndaki hl " 
Oguz §ehirlermde 30 0k yayilmi§ti (s. 325). Samara'daki motif ler, 
Peykend'den ziyade Sirderyanm otesindeki agag ve kemik oy- 
malara daha 50k benziyordu. 

Bu bolgede maalesef Karluk ve Karahaim keramigini JwJ^ 
kesin hatlarla birbirinden ayiramamaktayiz. Bu tipteki kera- 
miklere rastladiginuz ba§hca merkezler, Qargelan 31 , §ir- 
dakbeg 82 ve Manakeldi 83 harabeleri idi (s. 172). 



Karluk k«raml£] 



*• M. M. Dyakonov, Keramika paykenda, KSllMK, 28, 1949, s. 89-93; 
R. Kesati (V. N. Kesaev), Raskopki gondi§a paykenda, SA, III; N. Ki- 
parisova, SA, X; Yakubovskiy, Kratkiy pokvoy otget rabotah Z^^ 1 " 15 ^ 
arheologigeskoy ekspeditsii ' Ermitajai Hmk, 1939 g., TOVE, II, s. 51-69; KSltMK, 
IV, 1940. 

30 Oguz $ehirleri igin bk. S. P. Tolstov, Goroda Guzov, SE, 1947, 3. 
s. 57 v.d.; Oguzt, Ptfenegi, More Daukara, SE, 1950, 4, s. 50 v.d. 

81 Bernftam, MtA, 26, s. 98. 

** Ayni eser, s. 106. 

** Aym eser, s. 112. 



XV. 

KARAHANLI Kt)LTt}RtfNt)N BA§LANGigLARI 

VE YERLESlK HAYAT 

Karahanli devletinin kurulugunu tam olarak izah edebil- 
mek igin kaynaklanmiz kafi degildir. Kaynaklanmizm azhgma 
ragmen Qu, Nann ve Talas vadilet;inde yayilan ve Turk halk- 
lan arasmda miimtaz bir zumre olan Karluklann oynaya- 
bilecekleri bttyiik rolii azimsamak imkansizdir. Bu sebeple 
biz bu eserimizde Karahanli kultiirunii, . Karluk kiilturiinun 
bir devami olarak kabul ettik. Eserimizin konusu Islamiyete 
kadar geldigi igin, Karahanhlarin ytiksek devirleri bizi ilgilen- 
dirmemektedir. Biz, burada daha ziyade Karahanh kiilturiinun 
olu§ devresini incelemek istiyoruz. 

Karluk devri keraniigmi tetkik ederken insan ve hayyan 
figurlerinin siir'atle nasd kayboldugunu ve bunun yerini nebat 
motiflerinin stylise bir §ekilde nasil kapladigmi gostermi§tik. 
Karahanli devrine ait eserler umumiyetle karni dar veya geni§ 
vazolar ve tabaklardi (Lev.32). Karluk devrinde, polikrom, yani 
cok renkli kaplara rastlamak mumkiin degildi. Halbuki Kara- 
hanh devrinde, cok renkli kaplar birden bire cogalmakta ve 
yefil, kahverengi, tiirk mavisi bol olarak gorulmekte idi. Ta- 
baklann suslemeleri, umumiyetle birbirine benzer bir pirensip 
iizerine yapilmi§ti. Siisler, ekseriyetle etrafa bir yelpaze §eklinde 
dagdmakta idi (Lev.33)Tabagm kenarlarmda dasiislemeler veya 
kufi yazisi ile bir yazi bordiiru bulunuyordu. Bu suretle mer- 
kezden etrafa dogru dilimli bir tezyinat yayihyordu, Bu dilim- 
lerde, biraz da £in tesiri mevcuttu. Qigekler cok stilize idi. Bu 
motif ler, sonradan Hitai adim verecegimiz tezyinatm ba§- 
langici idiler. 

Vazolann sekline gelince, bu bakimdan da gene Qin tesirleri 
galebe calmakta idi. Kaplarm karmndan yukan kisimlarm- 
da, umumiyetle bir tezyinat kemeri bulunuyordu. Vazonun 
iizerine lalettayin serpi§tirilmi§ rozet vs. gibi suslere de rast- 



312 



ORTA ASYA 




v 
3 

1 



(4 






bo 

a 



14 



* 






KARAHANLI KULTURUNUN BA§LANGigLARI 313 




Levha 33 — Karahanlilann ba$langi9 devirlerine ait buhmtular: 
1. Canak ve ^omlekler; 2. Ceraglar ve rozetler. 



314 ORTA ASYA 

laniyordu K Stilize yapraklar ve gigekler siislerin ekseriyetini 
te§kil ediyorlardi. Geometrik siisler bile gene stilize olmus, 
ve riyazi manalarmi kaybetmi§lerdi. 

Geometrik siisler, nebati motiflerin ilavesi ile mahiyet- 
lerini kaybetmi§lerdi. Bu sebeple, bazi Rus bilginleri, bu tipte- 
ki Karahanli motiflerini "Nebath-geometrik" adi ile adlan- 
dirnn§lardir 2 . Bize gore, ilk Karahanli motifleri, Ana- 
doludaki Selcuk devri a gag eserlerindeki "tabla 
igleri" tezyinatmi andinyorlardi 3 . Bu motiflerle, Dogu 
ve Bati Tiirkistandaki agag eserlerin siisleri ve i§leme tek- 
nikleribuyukbiryakiithkgosteriyorlardi. Esasen Orta-Asya'da 
agag is,$iligi f gogebe Tiirklere ait bir san'atti. Bu 
agag teknigi kendisini hem mimaride ve hem de 
keramik tezyinatinda gostermigdi 4 . 

Bigpek (Frunze) bdlgesinde bulunan bir ta§ siitun, Kara- 
hanular mimarisinden bir pargayi veya unsuru gostermesi 
bakmundan biiyttk bir ehemmiyeti haizdi s Bu sekildeki ta§ 
sutunlara Orta Asyanm muhtelif bolgelerinde rastlaniyordu 6 . 
Bu dikili siitunun manasi ne idi? Dini bir ifadesi mi vardi? 
Asajfri kisunlarmda kemer seklinde bir sus bulunuyordu. Or- 
tasmda bir de madalyon miisahede ediliyordu. Daha sonraki 
devirlerde, Tiirkistanm muhtelif yerlerinde, agag sutunlara 
rastlamak mumkundii. 



1 Bk. Lev, 33,1; Bernstam, MlA, 26, s. 161-162. 
* Ayni eser, s, 157 v.d. 

3 Ayni eser, s. 165, ris. 72. 

4 Kafsila: Ayni eser, ris. 72; SA, IX, s. 379, ris. 22. 

5 MlA, 26, s. 158. 

6 Talas bolgesindeki Ak-Tepe'de: P. tvanov, K mprosu o dreimostyah 
v verhovyah Talitsa, Sb. S. F. Oldenburga, L., 1934; Sayram'da: M. Mas- 
son, K voprosu proishojdenii pamyatnikov drevney derevy annoy arkiuktun, Sb. 
"Po Tacikistanu", Taskent 1927; Oburdan buluntusu icin bk. M. Andreev, 
Sb. "Po Tacikistanu", c. 1; Quelques monuments de bois sculpti du Turkestan 
occidental, At, II, 1935, 1-2, s. 69 v.d. Gene M. Andreev, Derevyannaya 
kolonna v Matfe, iGAlMK, IV, Tabl. III. Muahhar agac sutunlar icin bk. 
G. A. Pugacenkova, O rezmh derevyanmh kolonnah XIV-XV vv. vg. Turkestane, 
Izv. KazSSR, ser. arhitekturanaya, Nr. 1 ; kamennth kolonnah iz Talasskoy 
dolim, Trudi lYaLl KirgFAN, T. II. 



KARAHANLI KOLTORONUN BA§LANGIQLARI 



3i5 



Karahanh devrine ait pek 50k "cerag"; yani yag lamba- 
lari da buhmmu§tu 7 . Bunlann bilhassa kulplannin aika ye- 
rinde bir tezyinat pilakasi bulunuyordu. (Lev. 33,2) Bu pilaka- 
larda bol olarak Karahanh dcvir motiflerini gorebiliyoruz 8 . 
Bu eserlerin topraktan olmalanna ragmen, onlara madeni bir 
$ekil verilmek istenmi§ti 9 . Hatlar da cok keskindi. Esas govdeye 
nazaran 90k uzun bir gaga emzigi vardi. 




Levha 34 — Karahanhlann ba?langi$ devirlerine 
ait ^anak gomlek siisleri. 



Grifon ayaklan ile siislenmi§ §amdanlar, Balasagun ve 
Sukuluk'ta 90k bulunmu§tu. Bunu Sasanilere atfedcnler de 
yok degildir. Fakat bu §ekildeki hayvan uzuvlanna ilk islam 
eserlerinde de rasthyoruz. 



■mtHB 




7 Bernjtam, MlA, 26, ris. 7a. 

* Ayni cscr, ayni yer, 

• Ayru eser, s. 166. 

10 Resimlcri 19111 bk. SA, IX, Bern$tam'in levhasi: Nr. 235-239. Aynca 
bk. MtA, 26, s. 158, n.2-4. 



XVI. 
KXRLUK §EHlRLERt 

W. Bartold, Hristiantsve v Turkestana do Mongolskiy period, Spb., 1893, 
s. 15, (ZVARAO, VIII); Otget poedzke v Srednyuyu Aziyu s naugnoyu tselyu, 
1893-94, Zapiski AN, VIII, ser., I, 4, Spb., 1897, s. 39; K voprosu obyazikah 
Sogdiysko i Toharskom, Sbornik "Iran", I, 1926, S. 36; Four studies on the 
history of Central Asia, Leiden, 1956, s. 82; A. N. Bern? tarn, Mekotorte itogi 
arheologigeskih robot v Semirege, KSllMK, 13, 1946, s. 110; Tyurgesskie moneti, 
TOVE, II, 1940; Arheologigeskiy ogerk Sevemoy Kirgizli, Frunze, 1941; -, 
Ml A, 14, 1950; Noviy tip Tyurgesskih monet, Tyurkolagiceskiy Sbornik, 

I, 1951,; B. Denike, Iskusstvo Sredney Azii, M., 1927, s. 16; Arhitekturmy 
ornament Sredney Azii, M. -L., 1939, s. 24 vd.; P. P. Ivanov, Materiah po 
arheologii kotlovim Issik-Kulya, Trudi Kirg AN, HI, 1957, s. 102-106; Izvestiya 
Sredazkomstarisa, I, Taskent, 1926, s. 18-42; III, 1928, s. 128: L. N. Ki- 
zlasov, Raskopki drevnego Balasaguna, Vestnik Mosk. Univ., M., 1953, 

II, s. 159; SA, 1954, 3, s. 90: Rabott Cuyskogo arheologigeskogo otryada v 
'953-54 ii-> "KStE, 26, 1957, 88-96; Issledovaniya na Ak-Besime v 1953-54 gg-> 
Trudi Kirg. arh. -etn. ekspeditsii, II, 1959, s. 155-242; P. N. Kojemyako, 
Rannesrednevekovie goroda i poseleniya Cuyskoy dolint, Frunze, 1959; A. H. Mar- 
gulan, lz istorii gorodov i stray telnogo iskusstva drevnego Kazahstana, Alma-Ata, 
1950, s. 122; M. E. Masson, Izvestiya Sredazkomstarisa, lit, Taskent, 
1928, s. 271; Kratkiy oferk istorii izugeniya Sredney Azii v Arheologifeskom otno~ 
senii, Trudi SAGU, LXXXI, 12, Ta§kent, 1956, s. 23; OAK, 1895, s. 75; 
OAK, 1889, s. 90; OAK, 1897, s. 71; OAK, 1889, s. 75, 112; A. P. Oklad- 
nikov, Arheologigeskie issledovaniya v Kirgizii, Vestnik AN, 1959, 9, s, 50-55; 
Rabott Kirgizkoy kompleksnoy arh.-etnogr. ekspeditsii v 1953 g., SE, 1954, 2, s. 
153; N. F. Petrovskiy, K state Hristiantsve v Turkestan, ZVORAO, VIII, 
1893-94, s. 150; Ese zametka o state V. Bartolda, ZVORAO, ibid., s. 354- 
357; PTKLA, za perviy god ego deyatelnosti, Taskent, 1896, s. 42; O. I. 
Smimov, Tyurgesskie moneti, Uceniya Zapiski In-ta Vostokovedeniya AN, 
16, 1958, 541; A. M. §erbak, op., cit., s. 571; K ist. -Arh. izugeniya Kazahs- 
tana i Kirgizii, VDl, 1938, 1-2, s. 204; M. A. Terentyev, razvalini kre- 
posti Turikul v Tokmakskom uezde, Trudi IV, arh. syezda, Kazan, 1884, XIV; 
A» I. Terenojkin, Arheologigeskie razvedke Cu v 1929, PlDO, 1935, 5-6, s. 
148-149; Z. V. Tog an, Balasagun, Islam Ansiklopedki, II, S. 269-272; 
Onyedi kumalti sehri, Istanbul, 1934; V. A. Vasilyev, Proekt oroseniya dolini 
r. Cu v Semiregenskoy oblasti, Spb., 1915; N. Yadrintsev, Arheologigeskie 
iziskaniya i otkritiya d-ra Poyarkova bliz Tokmaka, Zapiski AN, 52, 2, Spb., 
1886, s. 154-159; B. Zasipkin, Arhitektumie pamyatniki Sredney Azii, M., 
1928, s. 284. 

Gokturk devleti zamarunda ve daha sonraki Karluk 9a- 
ginda, Qu havzasi biiyuk bir onem kazanmi§ti. §unu itiraf 



318 ORTA ASYA 

etmek lazimdir ki, 50k eski devirlerden beri iskan edilmis, olan 
bu bolgenin yerle§ik halki, Sogdca konusan ve Tiirklerin 
Sogdak dedikleri kavimdi. Sogdaklar/ Ortaasyanin biiyiik 
ticaret yollarmm ge<jtigi bu §ehirlerde oturuyorlar ve kervan- 
cihkla geciniyorlardi. Bu gercegi itiraf ederken §unu da belirt- 
mek lazimdir ki, Cu havzasmda Goktiirklerden ewel kurulmu§ 
olan iskan yerleri, 90k az ve mahduttu. Goktiirk devletinin ku- 
rulu§u ve yukseli§i lie bu bolgedeki meskun sahalar, birdenbire 
eskisi ile mukayese edilmiyecek derecede cogahp biiyiidiiler. 
Asagida siralayacagmnz §ehirlerde elde edilen buluntular, 
bize bu gercegi kesin olarak dogrulamaktadirlar. Sogdaklarm 
bu- §ehirlerdeki mevcudiyetini inkar etmek nasil ilmi haki- 
katlere, aykin isej Goktiirk cagmda geni§ bir sekilde cogalan ve 
vadilere serpilen iskan yerlerinde, Tiirklerin bulunmadigmi 
soylemek de o kadar garip olur. Bu hususu yer yer gosterece- 
gimiz delillerle teyid edecegiz. Sogdaklarm Goktiirk ve Tiir- 
gesjer iizerindeki tesirleri her zaman biiyiik olmu§ ve iki kavim 
arasindaki miinasebetler de dostane olarak devam. etmi§ti. Bu 
sebeple Goktiirk Kaganlan, Bizansa gonderdikleri elcHeri 
Sogdaklardan secmi§ler ve Tiirges, Kaganlan da sikkelerini 
Sogd rlfabesi ile yazdirmi§lardi. Sogdaklar her bakimdan gocebe 
Tiirklerin yerle§ik hayata gecmelerine yol gostermis, ve rehberlik 
etmi§lerdi. VIII. asrm ikinci yansinda, Karluklann Cu havza- 
sma gelmeleri ile, bu bolgedeki ahali daha da cogaldi. Bu se- 
beple IX. ve X. asirlarda, Cu nehrinin kollan iizerindeki iskan 
sahalannm sikla§tiklanni goriiyoruz. Karluklann yava§ yava§ 
yerlesjk hayata gectiklerini ve ziraatcihk yapmaga ba§ladik- 
lanm gosteren kat'i delillerimiz vardir. Cu vadisinin yukan 
kisimlan, gocebeler icin emsalsiz bir otlak teskil ediyordu. Bu 
sebeple Karluklann bir kismi, bir muddet daha gocebe hayata 
devam etmiskrdi. Karahanhlar devrinde bile, Karluklann 
hepsinin yerlesjk hayata donmelerine mani olunmus, ve boylece 
muharip kalmalan istenmi§ti. §ehirli ve gocebe muharip Tiirk- 
ler, bu suretle Karahanh devletinin kurulmasi icin miisait bir 
zemin hazirlami§lardi. Karahanh devletinin dogmasi ile birlik- 
te, Cu havzasindaki biiyiik §ehirlerin etrafinda, bir 50k yeni 
iskan yerlerinin birdenbire peyda olmasini bu hazirhk devresine 
hamletmeiiyiz Kara-Hitay istilasi, bu bolgenin hayatmda 



KARLUK §EHlRLERt \ 3*9 

talihsiz bir devir agti ve buriun neticesi olarak Cu havzasmdaki 
niifus, yavas. yavas, azalmaga ba§ladi. Kara-Hitay devrinden 
zamammiza gelen eserlerin sayisx da 50k azdir. XII. asir so- 
nunda, iskan yerlerinin biiyiik bir cogunlugunun hayati sona 
erer. Buluntular, bu gergegi bize kesin olarak dogrularlar. 
1259 da buraya gelen, Ginli bir seyyah da, Cu havzasmin in- 
hitatina isaret etmi§ ve bir 50k harabelere rastladigmi kaydet- 
mi§tir. Bu sebeple, W- Barthold'un da dedigi gibi, Timuriler 
caginda, Cu havzasmda §ehir denebilecek bir iskan yeri kal- 
maimgti. Bu bolge, Tiirklerin gelmesi ile parlayan ve gitmeleri 
ile de sonen onemli bir medeniyet sahasukr. 

A§para §ehri, Goktiirk cagmda da onemli bir rol oynarrus, 
ve Cinliler burasini A-§i-pu-lai, Islam cografyaalan ise Asbara 
adi ile adlandirmi§lardi K Cu vadisinin en batidaki §ehri olan 
bu yerden, yollar Taraz'a giderdi. Islam cografyacuarrrun eser- 
lerinde, A^para'mn batismdaki Kiilan ve Mirki gibi Karluk 
§ehirlerinin adlan da geger. Fakat bu yerlerin, §imdiki harabe- 
belerin hangilerine tekabul ettiklerini tabii olarak bulamiyoruz. 
§ehir, Cu nehrinin Aspara kolu iizerinde kurulmustu 2 . Giiney 
ve bati tarafi nehir ile cevrilen §ehrin ig kalesi, basbca iic bolii- 
me aynlmx§ ve kalenin tamami hendeklerle tahkim edilmisjtir. 
Elde edilen buluntulara gore, §ehir Goktiirk gaginm sonu ve 
Tiirge§ devrinde biiyiimege ba§lami§, Karluklar zamaninda 
da en biiyiik §eklini almi§tir. Goktiirk gaguidan ewele ait eser- 
ler ele gegmemistir. VIII-IX. asra ait keramikler ve diger 
eserler, Balasagun buluntularx ile yakmhk gosteriyorlardi 3 . 

Kayinda §ebri, A§paranm dogusunda, Carh-Kaymda 
suyu yakuundadir. 1c kalesinin biiyuklugii, 60x190 m. dir. 
Etrafi su hendekleri ile gevrilmistir. Giiney-dogu tarafinda 
biiyiicek bir de havuz izi vardir. Ig kalenin di§mda ise, eski 
iskan yerlerinin izleri goriilur. 1941 * ve 1954 5 senelerinde 

1 E. Ghavannes, Documents sur les Tou-kiue Occidertiaux, s. 10; W. 
Barthold, Die altturkischen Inschriften arid die Arabischen Quellen, s. 17, n. 7; 
Tomaschek, WZKM, III, 1889, s. 106-108: Barthold, Otget, s. 18-41. 

8 Bern§tam, MlA, 14, s. 24 vd.; PI. Ill, 1. 

8 Kojemyako, Aym esr., s. 84-88. 

4 MlA, 14, s. 103, PI. 28. 

6 Kojemyako, Ayru esr., s. 88; Barthold, Otfet, s. 18. 



320 ORTA ASYA 

Ruslar tarafindan kazi yapilarak arasUrilan §ehirde, bilhassa 
Karluk ^agina ait pek 50k 9anak gomlek bulunmu§tur. §ehrin 
hayati Gokturk <gaginda, yani VII. asirda ba§lami§ ve Karluk 
Saginda, X. asirda sona ermistir. 

§i§-Tiibe veya Niizket, kaymda'nm dogusunda, Ka- 
ra-Balti suyunun iizerindedir. Bu sehri Rus bilginlerinden A. 
N. Bernstam, Arap cOgrafyacilarmm eserlerinde bir Karluk 
§ehri blarak adi ge^en Nuzket sehri ile birle§tirmi§tir <\ Bu 
ayniyetin saglam ve ilmi esaslara dayanmamis. olmasma ragmen, 
okuyucularda tarihi bir bilgi ve tasawur uyandirabilmek 
19m, sehirleri eski adlan ile beraber yazmagi faydali gorii- 
yoruz. §ehir, Karahanhlar zamanmda yapilmis. olniasi cok 
muhtemel, ig i$e iki buyiik surla cevrilmi§tir. Surun ic kismi 
o zaman bir ziraat sahasi idi 7 . Bu sebeple pek cok kanal izlerine 
de rastlanmi§tir. Bu kanallari besleyen iki de buyuk havuz 
goriiliir. 570 x465 m. buyuklugiindeki 15 kale, ba§lica iki ki- 
simdan meydana gelmistir. I9 kalenin giiney bati kosesinde bir 
saray bulunmu§tur 8 . I^inde Zerdii§t dirrine ait eserlerin bulun- 
masi, bu saraym Sogdaklara ait oldugunu gostermektedir. 
Bu saray Gokturk gagma, yani VI -VII. asra aittir. §ehrin inkisaf 
gagi, XII. asrm ba§idir. Burada, Karluk devrinde ancak go^ebe- 
ler ya§iyordu 9 . Bununla beraber §ehirde, Karluk cagi kerami- 
gine de rastlannu§tir 10 . 

Kara-Balti ve Ak-Su nehirleri arasmdaki kervan yolu 
uzerinde, bir 90k kervansaray ve kiiguk §ehir harabeleri de 
bulunmu§tur. Bunlar i9inde en onemlisi, bugtinku Rus koyu 
Poltavka yakinindakidir 11 . Canak $6mlekler, daha ziyade 
IX-XII. asra ait bir ozellik gosterirlerdi. Bu iskan yerinin 
Karluk devrinde kurulmu§ olmasx muhtemeldir. Bu ~yerin az 
dogusunda, 56 x 25 m. buyuklugiinde kii9uk bir i9 kalesi bulunan 

8 MlA, 14, s. N a4, 76. §ehrin pilam i^in bk. Trudi Inst. 1st., 4, 1958, 
s. 136. 

7 Kojerfiyako, Aym esr., s. 79. 

8 MlA, 14. 

9 Hudud al-Alam, (Minorsky terciimesi), s. 79. 

10 Kojemyako, s. 183-184. 

11 Aym esr., s. 122-125. 

11 Ayni esr., s. 122-125, PI. 29. 



K A R L U K 
§ E H 1 R L E R 1 


M.S. 
VI. 


gOkturk 


KARLUK 


KARA- 
HANLI 




VII. 


VIII 


IX. 


X. 


XI. 


XII. 


XIII -XX. 


Ajpara 


X 


-:..■ 


X 


X 


X 








Kaymda 




X 


X 


X 


X 






N 


§i§ - Tube 


* 


X 




X 


X 


X 


X 




Poltavka 


X 


X 


X 


X 


X 


X 


X 




Ak - Ba$ - At 


X 






X 


X 


X 






Ak-Su (Belovod) 


x 






X 


X 


-X 






Aleksandrovka 


X 




X 


X 


X 


X 


X 




Harran - Cuvan (Ak-Tepe) 






X 


X 


X 


X 






Tolek 








X 


X 


X 


X 


, 


Ak-Tepe (Sretensk) 


X 


X 


X 


X 


X 


X 


X 




SUKULUK 


X 


X 


X 


X 


X 


X 


X 




CUL (Cil-Ank) 




X 








X 


X 




. Alamedin vadisi 






- 


X 


X 


X 


X 




jQutrnj 






X 


X 


X 


X 


X 




Novo - Pokrovsk 






X 


X 


X 


X 


X 




SARIG 


X 


X 


X 


X 


X 


X 


'. X 




KRASNO - REgENSK 


X 


X 


X 


X 


X 


X 


X 




KEYUQEV 




X 


X 


X 


X 


X 


X 


• 


KISMIQt (Yakalig) 




X 


X 


X 


X 


X 


X 


X 


Ak-Tepe (Stepinsk) 








X 


X 


X 


X 




Tanuk 








X 


X 


i/'X.. 


X 


XIII. 


Cargelan 




i-Sftw.^- 


., 


,;r,.„^,« 


" X 


-X s ** 


■'•v.-.-^^a 


"%im^. f »±m*---- 


Cumgal 






? ■. 


, X 


X 


..X 


X 




$lrd:ik - Bck 






? 


X 


X 


X 


X 




C^aldivar 






■? 


X 


X 


A 


\( 




Tokuz - Tarav 






■? 


X 


X 


X 


X 




At - Ba§ 






? 


X 


X 


X 


X 


- 



Cedvel i —KARLUK §EHlRLERlNlN KRONOLOjiK CEDVELt 



ofiuz 

SEHlRLERl 


M.S. 


EFTALlT 


GOKTURK karluk 


KARA- 
HANLI 


- ■■ 




IV- I 


M. s. 
I- IV 


V-VI 


VI- 
VII. 


VIII 


IX. 


X. 


XI. 


XII. 


XII -XX 




Otrar 




X 


X 


X 


X 


X 


X 


X 


X 


X 


'-' 


Altin - Tepe 




X 






X 




X 










Tokay - Tepe 


X 












X 










I. Qaplak-Tepe 






X 








X 










II. <>plak-Tepe 






X 


















Picakci - Tepe 


X 


X 








X 


X 








- 


SUTKENT . 












X 


X 


X 


X 


X 




Bayir - Kum 




X 


X 


X 


X 


X 


X 










Ak - Tepe 










X 


x j 


X 










OKSOZ 






X. 


X 


X 


X 


X 


X 


X 


X 




Kavgan - Ata 














X 


X 


X 


XIV. 




Artik - Tepe 










? 




X 


X 


X 


X 




Buzuk - Tepe 














X 


X 


X 


XV. 




QARDARI 










X 


X 


. X 






X 




Ak-Tepe 










X 


X 


X 










Kuyruk - Tepe 






X 


X 


X 


X 


X 


X 


X 






SlGNAK 






X 


X 


X 


X 


X 


X 


X 


X 




SAVRAN 






X 


X 


X 


X 


X 


X 


X - 


X 




Mir - Tepe 














X 


X 


X 






Ijkan 














X 


X 


X 


XVI. 




§ornak - Tepe 










1 




X 


X 


X 


XVI. 


V 


Sadik- Ata -Tepe 


X 




X 








X 


X 


X 






Q\iy - Tepe 












X 


x 


X 








Ik an 






X 






f 






X 


XV. 




Kara.ipan - fepe 






J> 






< 




X 


X 


XIV. 




Cuvan - Tepe 












X 


X 


X 


X 


XIV. 





Cedvel II- OGl/ JjEHtRLERlNtN KRONOLOjlK GEDVELl 



KARLUK SEHlRLERi 321 

bir harabe daha vardir. Burasx da X-XII. asra ait bir Karluk- 
Karahanh rib'ati olmahdir 12 . Bilhassa bu bolgede, insanlarin 
atlarla birlikte gomiildiigu, Goktiirk eagma ait gocebe Tiirk 
mezarlan bulunmu§tur 13 . Bu yerin kuzeyinde, Ak-Ba§-At 
adh yerde, Sogdaklara ait eserlerin yaninda, Karahanlilann 
ba§langicma ait eserler yanyana g6riilmu§tiir. Hiilasa ede- 
cek olursak, burasinm da Goktiirk cagmdan itibaren iskan 
edilmege ba§landigi anlasdtr 14 . 

Ak-Su ve Sukuluk nehirleri arasmdaki bolgede de ol- 
duk^a sik iskan yerleri goriiliir. Ak-Su' nun hemen dogusundaki 
kervan yolu iizerinde, rusca Beloved, yani Ak-Su adrni ta§iyan 
genis. duvarlarla cevrilmis, kiigiik bir kale, Goktiirk cagimn 
ba§mda kurulmu§ ve Rarahanh devrine kadar devam etmisti lS 
Buluntulara gore §ehir kisrm, Goktiirk ve Karluk cagmda 
kurulmus. olmahydi. §ehrin duvarlan su hendekleri ile tah- 
kim edilmistir. Ak-Su sehrinin dogusundaki Aleksandrovka 
adli yerdeki kiiciik kale kalmtilan 16 , Kara-Hitay mezan 17 . 
ile budist Cin eserlerini ihtiva etmesi bakrmmdan bir onem 
tasir. Burada Karahanh gagma ait gok miktarda canak gomlek 
bulunmu§tur 18 . Bu yer de Goktiirk cagmda kurulmu§tu. VIII. 
asirdan once iskan edildigi suphelidir 19 . 

Harran-Cuvan §ehri, Islam cografyacilannm eser- 
lerinde ge^mektedir. Ak-Su nehrinm dogusunda, halen Ak- 
Tepe admi ta§iyan oldukca geni§ bir harabe, bazi bilginler 
tarafmdan eski Harran-Cuvan' la birlesririlmek istenmi§tir 20 . 
Bir surla gevrilen §ehrin ortasmda, bir sarayla bir havuz bu- 
lunmu§tur 21 . Bu buluntulara gore, burasi da Goktiirk cagmin 

18 MlA, 14, s. 25, 102; Kojemyako, s. 137. 

,3 MlA, 14, s. 101. 

14 MlA, 14, s. 101-102. 

16 MlA, 14, s. 98; Kojemyako, s. 97-99, PI. 13. 
18 MlA, 14, s. 98; Kojemyako, s. 95-96, PI. 10. 

17 MlA, 14, s. 98. 

18 MlA, 14, s. 98; Ak-Su'da bulunan yazitlar i^in bk. Bern^tam, 
KSllMK, 17, 1947. 

13 Bernjtam, Istoriko-kulturnoe profloe, s. 21. 

20 MlA, 14, s. 24; Kojemyako, s. 99. 

21 MlA, 14, PI. IV, 3. 

Orta Atye, si 



323 ORTA ASYA 

son devirlerinde, VIII. asirda kurulmus, ve XL asra kadar 
devam. etmis, bir iskan yeri olmalidir. 

Tolek adh harabe, Ak-Tepe ve Ak-Su'nun cpey kuzc- 
yinde, Ak-Su ve Sukuluk nehirlerinin kav§agi iizerinde kurul- 
mu§tur 22 . Bu bolge, Karluklarm siiriilerini yaydiklan otlak 
yerleridir. Harabeler, zamanmuza kadar az tahrip edilmi§ 
olarak gelmi§tir. Cu havzasmm kuzeyi, guneye nispetle ol- 
dukca geg zamanda iskan edilmi§tir. Bu yeni iskan hareket- 
lerini, Karluklarm yerle§ik hayata tedrici olarak geci- 
§ine hamledebiliriz. Buluntulara gore, IX. ve X. asirlarda 
kurulan bu §ehir, XII. asra kadar yasamis.ti. Karahanhlar 
devrinde yapilan duvarlar, nehir kav§agim da icine alm.is.ti. 
Kuzey kismmda ise ziraat yapilmis, sahalar vardi. 

Ak-Tepe harabeleri - ki Ruslar Stepinskoe derler-, bil- 
hassa di§ duvarlanna bakilacak olursa, oldukca biiyiik bir 
§ehir manzarasi gosterir 2 ^ Bugiinkii Kazakistanla Kirgizistan 
arasmda bulunan bu §ehir, kiyisinda kuruldugu Ak-Su nehrin- 
den kanallarla su ahnmak suretile sulanabilen geni§ bir ziraat 
sahasma sahipti. Ig kalesi cok kiiciiktiir. Oyle anla§ihyor ki 
Karluklarm yerle§ik hayata gecmesi ile, IX. asirda kurulmus. 
ve XII. asnn icinde de insanlan bafindinru§, sonra bos,alrm§ti. 
§ehrin ve kalenin insa, tarzi , Balasagun ve §i§-Tepe gibi Cu 
havzasi sehirlerine benzemektedir. 

Sukuluk §ehri, adini sag kiyisinda bulundugu Sukuluk 
caymdan ahr. Zamammizda ic kalesinden ve dis. duvarlarmdan 
pek az bir kisrrunin kalmi§ olmasma ragmen, yapilan sistemli 
kazilar sayesinde burada elde edilen buluntular, Orta Asya 
medeniyet tarihine onemli faydalar saglamistir 24 . Biz, bu 
kitabimizda, Sukuluk buluntularma biiyiik bir bir onem ver- 
dik (bk. s. 170). Levhalanmizda, Goktiirk ve Karluk devrinin 
Sogdaklanna ait figiirleri, ossuariumlan, Dogu Turkistan sana- 
tmm bu bolgedeki tesirlerini gosteren numune eserleri ve motif leri 
hep Sukuluk' daki buluntular icinden seetik (Lev. 30-33). Bilhassa 
Goktiirk cagmda biiyiimege ve gelismege baslayan bu §ehir, 

82 Kojemyako, s. 118-122, PI. 26, 27; Trudi Inst. Ist.;4, 1958,3. 142. 
23 Kojemyako, s. 114-118; Trudi Inst. 1st., ayni esr., s. 139. 
34 Bernstam, MlA, 14, s. 93A97; Istoriko-kult. pro§loe, s. 23. 



KARLUK §EHlRLERt 323 

Gokturk, Karluk, Karahanh kulturlerinin birbirlerini nasil 
takip ederek inkisaf ettiklerini sinesinde tasidigi eserlerle bize 
safha safha gosterebilmektedir. Karahanh devrinde Islam 
kulturiiniin, gocebe Turklerin san'atmdan insan ve hayvan 
figurlerini nasil attigmi ve yeni bir gi^ekli Tiirk tezyinatmm 
nasil meydana geldigini gene hep Sukuluk buluntulan ile an- 
hyabiliyoruz. Sukuluk yakmmda Karluk ve Karahanh cagma 
ait kiiciik bir iskan yeri daha vardir 25 . 

Cul sehri Islam cografyacilarmm eserlerinde ge$er. 
Barthold, bu sehrin admm Turkce "Col" kelimesinden geldigi 
kanaatmdadir 26 . Bu §ehre Cil-Ank'da denir 27 . Cul'un bugunku 
Pi§pek yakirilarmda olmasi 50k muhtemeldir. Bazi Rus bilgin- 
leri, Pis,pek'in batisindaki Coia-Kazak harabeleri ile birle§- 
tirmek istemiskrdir a8 . Bu birlestirme tabiidir ki nihayet bir 
tahminden ibarettir. Cola-Kazak kalesi, i$ ve di§ kaleden mey- 
dana gelmistir 29 . §ehrin etrafi genis, bir ziraat sahasi ile cevril- 
mis, ve bu saha di§ duvarlann icinde kahmsfcr. Surlar iginde, 
Cinlilerin Tang sulalesine ait paralar ele gecmistir. Gokturk 
cagmda, VII. asirda kuruldugu anlasilan bu sehir, XII. asnn 
icine kadar devam etmis, ve ondan sonra bo§almi§tir. 

Alamedin suyu, Pi§pek'ten kuzeye dogru akar. Bu su 
uzerinde de Karluk devrinde iskan edilmis, bazi yerler goriilur. 
Bu kiiciik sehirciklerin de, kiiciik birer kalesi ve etraflannda da 
ziraat bolgeleri vardi 30 . Alma-Ata'ya giden onemli yol bura- 
dan aynhrdi. Busebeple Karluk devrinde, buyol iizeri de iskan 
edilmisti. Bu §ehirlerden en onemlisi Gumis. idi. 

Cumi§ bolgesinde, buyiiklu kiiciiklii dort harabe vardir 31 . 
Bunlarm hepsi de Karluk cagmda kurulmu§, Karahanlilara 

23 Kojemyako, s. 158. PL 65. ' 

26 Aym esr., ayni yer. 

27 Minorsky, Ayni esr., s. 292. 

2 » Bernjtam, MlA, 14, s. 25 vd.; arheologifeskiy oferk Severnqy Kir- 
gizia. Frunze, 1941. 

29 MlA, 14, PI, III, 2; Koemyako burasim Klyusev adi ile adlandm- 
yor . 

30 Kojemyako, s. 125 vd., pi. 30. 

31 Kojemyako, s. in, 137-141. P. 'P. Ivanov, Trudi Inst. 1st., 
Kirg. AN, III, 1957, s. 102-106; Terenojkin PlDO 1935 5-6 s. 139. 



324 ORTA ASYA 

ait iskan yerleridir. IX. asirda kurulan bu kasabalar, XII. 
asirdan sonra terkedilmi§lerdir. Bilhassa Cumi§ adi ile amlan 
bir harabenin surlari, 50k muntazam bir dortgen §eklini arze- 
der. Gene dortgen §eklinde yapilmis, olan iq kalesi de, agilan su 
hendekleri ile iyice tahkini edilmi§ti. 

Novopokrovsk diye, rusca acb ile amlan ve Pi§pek'den 
Tokmak'a giden yol iizerinde bulunan bir harabe, Goktiirk 
cagmda kurulmu§ olmakla beraber, bilhassa Karluk devri icin 
onemli eserler ihtiva etmekte idi 32 . Bu yerin yakinlarmda 
Goktiirk cagina ait, oliilerin atlarla beraber gomiildukleri go- 
cebe Turk mezarlarma da rastlanmisfa ^ Karahanh devrinde 
de onemli bir merkez oldugu anla§ilan bu sehirde, Uygurca 
yazilar 34 ve arapca yazilmi§ miihurler ele gecmistir 35 . §ehrin, 
etrafi burclarla suslenmif, dik dortgen §eklinde bir kalesi ve 
yakinlarmda da, muntazam bir fekilde acilmis, kanallarla'sula- 
nan bir ziraat bolgesi vardi. 

Sang, bugunkii Pi§pek'in dogusunda, ruslarm Krasnaya- 
Regka (Kizil-Su) dedikleri §ehir harabesidir. Kasaba bir oba 
icme kurulmus, ve giineyi tepelerle cevrilmi§tir. X. ve XI. 
asirlarda yapilmis, olan bu surlar, 2 km. kadar bir uzunlukta- 
dir. Kalenin ig kismi, aralan duvarlarla ayrilan ba§hca 115 
boliime b6lunmii§tur 36 . Goktiirk gagmda, §ehrin giineyinde 
ate§perest Sogdak'lar oturuyorlardi. Bu sebeple ayni yerde bir 
Sogdak sarayi da bulunmu§tur. Bu saraym igindeki mezarlar- 
da, oliilerin kemikleri Zerdii§t dinine gore ossuariumlar igine 
konmu§tu 37 . Buluntulara bakilirsa, tepeler VI. asirdan itiba- 
v ren iskan edilmege ba§lanmi§ti. Fakat asil sehrin kurulu§ tarihi, 
VIII. asra, yani Goktiirk caginm sonuna ve Tiirges, devrine 
rastlar. Sang'm giiney batisindaki bir kervansaraym icmde, 
Karahanh hiikumdan Arslan Han'a ait sikkeler bulunmu§- 

32 MlA 14, s. 90-91; Kojemyako, s. 107-111, PI. 19; Trudi, 4, 
1958, s. 147; Barthold, Otfet, s. 20 vd. 

33 MlA, 14, s. 91. 

34 Bernstam, Novie epigrafifeskie nahodki iz Semirefya, EV, II, s. 36 vd. 

35 A. 1. Terenojkin, Aym esr., s. 140. vd. 

aj MlA, 14, s. 10-14, P1 - VIII; Kojemyako, 71; Terenojkin, 
Ayni esr., s. 140 vd. 

37 Sang Ossuariumlan icin bk. MlA, 14, s. 34; Barthold, Otget, 20. 



KARLUK §EHlRLERl 325 

tur. Kervansaraym yapi tarzi Karahanh devri lie ilgili- 
dir. Aym yerde, uzerinde Uygurca el yazilan bulunan pi§mi§ 
toprak par^alari da ele gecjni§tir 38 . 

Sang' da bulunan bazi musluman mezarlarmda, hala. 
go^ebelerin olii gomme adetlerinin cari olduklarmi goriiyoruz. 
Bu mezarlarda oliiler, siis e§yalan ile birlikte gomiilmu§lerdi 39 . 
Bu da bize gosteriyor ki Karahanhlarm resmen islamiyeti ka- 
bul etmi§ olmalanna ragmen, hala eski an'aneleri halk icinde 
ya§amakta idi. 

Yakahg §ehri, Yaka-Kent veya Kismicr adi ile de anihr. 
Cu nehrinin uzerinde kurulmus, olan bu §ehir, olduk^a geni§ 
surlarla ^evrilmi^tir 40 . Evler umumiyetle samanli kerpigten 
yapilmi§tu\ Burada bulunan en onemli eserler, VIII. asra ait 
bir Tiirge§ parasi 41 ve Goktiirk ^agina ait diiz kaplar, bronz 
bilezikler, demir bicaklarlardir. Yakahg'da ate§perestlere ait 
topraktan yapilmi§ insan ve hayvan figiirlerinin de bol olmasi, 
buradaki Sogdak kolonisinin kesif oldugunu bize gostermek- 
tedir 42 . Goktiirk $agmda kurulup inki§af eden bu §ehir 43 , 
Timuriler devrine ait eserleri de ihtiva etmekte idi 44 (s. 169). 

Burana §ehrinin adi, arap^a minare kelimesinin Kir- 
gizca telaffuzundan ibarettir 45 . Burana' da bir 90k islami abide 
vardir 46 . islami abideler burada eserimizin konusu i<jine gir- 
memektedir. Nedense Karluk ve Goktiirk gagma ait eserlere 
rastlayamamaktayiz. Bu sebeple Burana 'nm, Karahanlilar 
devrinde kurulmus, bir sehir olmasi 90k muhtemeldir. 

Balasagun, Ka§garh Mahmud'un Kuz-Ordu veya 
Kuz-Ulu§ adi ile andigi meshur §ehirdir. Biz burada yalnizca 

3s Bern$tam, Uygurskaya epigrafika Semirefya, EV, II; MlA, PI. 37. 

39 MlA, 14, s. 46-47, PI. XIII. 

40 §chrin pilam icin bk. MlA, 14, pi. Ill, 3 . 

41 MlA, 14, PI. XXVII, 1. 

42 MlA, 14, PI. XVII, 2-5. 

* 3 Bernstam, Arheologi$eskiy ogerk s. 83-84. 

44 MlA, 14, s. 27, 58. 

48 Burana \<~a\ bk. Z. Togan, Islam Ansiklopedisi, II, s. 269 vd. 

45 Bu abideler icin bk. Bernstam, Arkeologifeskiye pamyatniki Kirgizii, 
M. -L., 1950, s. 42; MlA, 14, 1.1 ; Ba§nya Burana, Frunze, 1946; Barthold, 
Otfet, s. 20-41; N. Yadrintsev, Zapiski AN, 52, 2, 1886, s. 154-159; PTKLA, 
1896', s. 42-43; B. Denike, Iskusstvo Sredn. Azii, s. 15 vd. 



3a6 ORTA ASYA 

Balasagun' da bulunan, islamiyetten onceki devirlere ait eser- 
leri Turk kultur tarihi bakimindan kiymetlendirecegimizden, 
§ehrin genel tarihi ile ilgilenmeyecegiz * 7 . Balasagun'un, Tok- 
mak §ehri yakinmdaki Ak-Pe§in harabeleri ile aym olabile- 
cegini ilk defa W. Barthold ileri siirdti * 8 . Biri digerinin yakmmda, 
Biiyiik ve Kiigiik Ak-Pe§in adi ile aiulan bu harabeler, bir 50k 
bilginler tarafindan ziyaret edilmis, ve kazilrru§tir 49 . Balasa- 
gun §ehrinde, diger Qu havzasi kasabalarmda oldugu gibi, 
Goktiirkler, Karluklar ve hatta Karahanhlar devrinde geni§ 
bir Sogd kolonisinin yasadigmi goriiyoruz. Ka§garh Mahmud 
bile, Balasagunlularin Sogdca ve Tiirkce konustuklanni yaz- 
maktadir 50 . Bu sebeple, Balasagun §ehrinin kultur hayati 
tetkik edilirken, Sogdaklarm mevcudiyeti de nazan itibare 
ahnmahdir. Diger yandan, §ehrin Cine giden ticaret yolu iize- 
rinde bulunmasx sebebile, bilhassa Ooktiirk cagmda, Buda 
dinine mensup ahali de burada yasiyordu. Balasagun, bir kac, 
defa Cin hakimiyeti altmda da bulunmu§tu. Aynca Kara- 
Hitay devletinin merkezi olmasi sebebile, Kara-Hitay'larin 
gelisbie kadar, bir Miisliiman-Turk §ehri olarak inki§af etmis, 
iken; Kara-Hitay'lardan sonra, Uzadogu'dan gelen dinlerin , 
ve kiiltiirlerin istilasma ugramisdi. Balasagunun gecirdigi bu 
tarihi devrelerin i§igmda hareket ettigirniz takdirde, bu sehir- 
deki Turk kultiirii ile yabanci unsurlari birbirinden ayirmarmz 
gerekmektedir. Karabalgasun'da bulunan her eser Turk kav- 
mi ile degil; ancak tarihi ile ilgilidir. Ciinku bunlan yapan- 
lar Tiirkler degil; onlan idare edenler Tiirklerdi. Turge§ Ka- 
gan'larma ait paralarm §ekli Cin, yazildiklan alfabe Sogd ve 
dili ise Tiirkce idi. Bu paralarm cogu da Balasagun' daki Buda 



47 Balasagun'un giizel bir tarihsesi i$in bk. Z. V. Togan, Islam 
Ansiklopedisi, II, s. 269T272. 

** W. Barthold, otfet, Zapiski AN, ser., I, Nr. 4, Spb., 1897, s. 39- 
40; Kvoprosu ob yaztkah Sogdiysko i Toxarsfcom, Sbornik "Iran", I, 1926, s. 36. 

4 * M. E. Masson, Izv. Sredazkomstarisa, II, 1928, s. 27; A.l. Tere- 
nojkin, Arheologigeskie razoedki, PlDO, 1935, 5-6, s. 148-149; Bern§tam, 
Ark. oferk Severn. Kirg., Frunze, 1941; MlA, 14, 1950; L. P. Kizlasov, 
Vestnik MGU, 1953, ti, s. 159 vd:; SA, 1954, 3, s. 90; KSlE, XXVI, 1956. 

50 Divan, I, 30. 



KARLUK §EHlRLERl 327 

mabedinde bulunmu§tu 51 . Bu durum bize, dili ve kendisi 
Tiirk olan Tiirges, Kaganmm, Sogdak ve Uzakdogulu olan 
tebaalan ile ne kadar anla§mi§ ve onlarm tesirleri altmda kalmi§ 
oldugunu gosterir. Gene ayni Buda mabedinde, tamamile Or- 
ta-Asyadaki gocebe Tiirklere mahsus silahlar ve turlii aletler 
ele gecmi§tir 52 . Orta-Asya §ehirlerindeki gunliik hayatta bu 
eserlerin yeri yoktu. §ehirlilerin aletleri, §ekil ve tip bakimmdan 
tamamen ayri idi. Bu gocebe aletlerinin burada ne i§i vardi? 
Bundan anlasdryor ki, yava§ yava§ yerle§ik hayata girmege 
hazirlanan gocebelerin, §ehirlilerle siki temaslan vardi. Bala- 
sagun, Dogu Turkistan'daki budist medeniyet ve san'atla, 
Bati Turkistan'daki ate§perest kulturun ortasinda kalmi§ ve her 
iki alemin medeniyet unsurlanni kendinde toplarrostt. Mese- 
la, Goktiirk cagma ait, Balasagun'daki Budist Mabedinin ca- 
tismm agactan olmasi ve mabedin genel pilani, Ortacag Qin 
Budist mabetlerini hatirlatir. Ayni mabedin insa tarzi, blok 
ta§lar ve tugla koyma §ekilleri ise, Bati Turkistan'daki Zerdii§t 
mimarisinin izlerini ta§ir. Balasagun'daki budist an'ane yalniz 
bir mabedin varligi ile yetinmemis,; sonraki Islam mimarisine 
de tesirler yapmi§tir. Mesela ayni mabedin kubbe §eklinin, 
Islam kumbetlerinin prototipi oldugunu iddia eden Rus bil- 
ginleri vardir 53 . Gerek Goktiirk cagmda ve gerekse Kara- 
Hitay'lar tarafmdan Balasagunda yaptmlan budist mabet- 
lerinin insa tarzlan, pencere §ekilleri vs., 50k muhtemel olarak 
Tirmiz §ehrindeki, XI-XII. asirlara ait islam abidelerine de 
tesir etmi§ti 54 . 

§ehrin umumi pilani, doguda ic kale ve batida da §ehir 
kismi olmak iizere, bashca iki bolumden meydana gelmi§ti. 
Bu pilanin heyeti umumiyesi, Goktiirklerin son devrinde ve 
Karluk caginda geli§mi|tir. Surlar, bilhassa Karahanhlar 

sl Balasagunda bulunan Turge§ paralan i^in bk. O. I. Smirnov, 
U?eniya Zapiski Vost., 16, 1958, s. 541 vd.; A. M. §erbak, Ayni yer, s. 
561 vd.; Bu hususta tenkide muhta$ Kizlasov'un fikirkri i?in bk. Trudi 
Kirg. arh, -etn. exspeditsii, II, 1959, s. 196. :bk. s. 

sa Kizlasov, Ayni esr., s. 215, res. 44. 

s * Aym esr., s. 188. 

54 tslami abideler 15m bk. B. N. Zasipkin, Arhitekturnu pamyatniki 
Sredney Azii, M., 1928, s. 277 vd.; aynca bk. Kizlasov, s. 198. 



3 a8 ORTA ASYA 

devrinde daha da geni§lemi§tir 5 * Yukanda adi ge^en, Gok- 
tiirk cagma ait budist mabedi, Balasagun'un giiney batismdaki 
bir tepede bulunmu§tu. Ayni tepede Karluk keramiklerine de 
rastlanmi§tir 56 . Ic kalede, 760 senesine ait Cin paralan ve 
V-X. asirlara ait her tiirlii buluntular elde edilmi§tir. §ehirde 
ve ic kalede 50k muntazam acilmis, caddeler de g6rulmii§tur. 
Goktiirk cagma ait Nestori hiristiyan mabedi ile daha muahhar 
devirlere ait, Siiryani alfabesi ile yazilnu? Turkee kitabeler, 
§ehrin dogu kisimlannda bulunduguna gore, burasmm Hins- 
tiyan mahallesi olmasi ihtimal dahilindedir, Kara-Hitay dev- 
rine ait iskan yerleri de sehrin dogu duvari kenannda olma- 
hdir. Giinkii bu devre ait eserler hep doguda bulunmu§tur. 
Hulasa edecek olursak, Balasagun'daki bizimle ilgili eserler, 
V-XIII. asirlara ait idiler 57 . Bu caglarda, Balasagun'daki 
§ehirli kuituriiniin yaninda, bol miktarda gocebe eserlerine de 
rastamak miimkiindii. 

Kiictik Ak-Pe§in adi ile anilan kiic&k §ehir harabesi, 
Balasagun'un 2 km. kuzey batisindadir 58 . Burasi daha ziyade 
Karahanhlar devrine ait bir iskan yeridir. Elde edilen bulun- 
tular, yalmzca X. ve XII. asirlara aittir 59 . Gene Balasagun'un 
yakmmdaki, Ruslann Eski Pokrovsk dedikleri harabelerde 
de Goktiirk cagina ait eserler bulunm.us.tur 60 . Kasabamn 
geli§me cagi, Karahanhlar devrine tesaduf eder. Bunlardan 
ba§ka ayni bolgede Karahanhlara ait daha bir cok harabeler 
mevcuttur. 

Talas'da Karluk §agi buluntulan 

Karluklann Cu havzasma gelmeleri ile, Talas vadisinin 
en biiyiik sehri olan Taraz'daki Islam kulturii, Karluklann 
gocebe ile an'aneleri miicadeleye /baskimisU. Taraz sehrinden 
doguya gidilince, Karluk tiJkesi ve Kiilan, Mirki gibi Karluk 

55 Muahhar surlar i^in bk. Kojemyako, s. 72, fig. 2. 
54 Kojemyako, s. 76. 

57 Ayni eser., s. 77. 

58 Ayni eser., s. 132. 
89 Ayni eser., s. 132. 
•° Ayni eser., s. 133. 



KARLUK §EHlRLERt 329 

§ehirleri geliyordu 61 . Gene ayni sebepten olacak ki, Taraz'a 
"Karluk Kapm" adi verilmifti 62 . I§te bu gocebe Karluklarm 
varhklarmdan dolayidir ki, Talas vadismdeki §arvashk adh 
harabede, IX. ve X. astrlara ait eserleF arasmda bile pek az 
islamiyet izlerini tasiyan buluntulara rastlanmi§tir 68 , Taraz 
sehrinin icinde de, Karluk ve Karahanhlara ait keramikler bol 
miktarda g6rulmu§tiir. Bilhassa budevre ait bir testi ocagi 
tetkike deger 64 . Yukan Talas vadisindeki Hamukat, Atlah, 
Cuva-Tube, May-Tube; vadium yukarismda §elci, Susi, 
Kul ve Tekabket, Karluk kultiirii ile ilgili buluntu yerle- 
ridir 65 . Goktiirk devrinden beri, gerek- Talas ve gerekse Cu 
vadilerindeki Sogdaklar arasmda, giinliik hayatlan ile ilgili 
kiiltiir farklan cok azdi 66 . Bunun gibi, bilhassa Karluk caginda 
her iki bolgedeki gocebe Tiirklerin de kiiltiir ayns.mala.ri -pek- 
onemsizdi. Buna mukabil Taraz'daki mimari tarzi ve kera- 
mik san'ati, islamiyet dolayisi ile Bati Turkistan'la siki baglar 
kurmus, ve Cu havzasmdan aynlmisti. Ancak Karluklarm Is- 
lamiyeti kabul etmeleri ve Karahanli devletinin kurulmasi ile, 
Talas ve Cu havzalari arasmda bir kiiltiir birligi kurulabildi. 
Fakat bu birlik, Karluklara ait bahsimizde de soyledigimiz 
gibi, yalmzca Islam kulturiinun lehine neticelenmedi ; ayni 
zamanda gocebe ve Dogu Tiirkistan'daki Turk kultiirii de 
Karluk kapismi, yani Taraz'i a§ip Islam iilkelerine girdi. 

Tanri daglarinda Karluk buluntulan 

Karluk devrine ait iskan yerleri, yalmzca yukarida say- 
digimiz Cu havzasmdaki §ehirlerden ibaret degildir. Isig-gol'iin 
batismdaki Cargelan §ehri de, hem Goktiirk ve hem de Kar- 
luk ve Karahanhlan icinde barmdirmi§ bir §ehirdi 67 . Isig-gol* 

11 Bernstam, Kiilan ve Mirki sehirlerini Qu havzasimn batismda 
bulunan bazi harabelerle birlestirmistir. Fakat bu nazariye kuvvetti delil- 
lere istinat etniemektedir : MlA, 14, s. 22 vd. 

M Minorsky, Ayni esr., s. 119. 

63 Rempel, Trudi Inst. 1st. arh. i etn., I, 1956, s. 69. 

14 Ratsevig, Ayni yer, s. 76-83. 

65 Bernstam, VDl, 2, 9, 1939; MlA, 14, s. 25. 

8 * Barthold, Four studies, s. 83. 

« 7 MlA, 26, s. 97-98. 



33 o ORTA ASYA 

tin batismdaki Cumgal §ehri, bilhassa bulunan canak 
ve comleklere bakihrsa, XIXII. asulara ait bir §ehir olmahydt 68 . 
Onun dogusundaki A§agi-Barshan harabeleri, VI. asirdan 
ba§lamak suretile, XII. asrin sonuna kadar butun kultur 
katlarmi acik olarak ihtiva .etmekte idi. Daha Gimeydeki 
At-Bas, bolgesinde de Karluk §ehirleri vardi 69 . Bilhassa Narm 
nehrine dokulen At-Ba§suyu ile Arpa sulan arasmdaki yerlerdc, 
Karhiklara ait iskan sahalan oldukca sik olarak gdriiliir. Bu 
bolgedeki Karluklara ait en onemli buluntu yeri, §irdak-Beg'- 
dir 70 . Cergetal'da da onemli Karluk kurganlan bulunmu§- 
tur 71 . Daha batiya gidecek olursak, bugiinku Kazarman ya- 
kmlarmdaki Caldivar kalesinin de geli§me devri Karluk 
cagidir 72 . Bu iskan yerlerinin cogunu Gokturklere ait bahsi- 
mizde izah ettigimizden, burada teferruat uzerinde daha fazla 
durmayacagiz (bk. s. 172). 

Bilhassa Balasagun ve Tokmak gibi yerle§ik Karluk mer- 
kezlerinin giineyinde ve Isig-gol'un batismda bulunan yayla- 
lardan, Kizart, Kockor ve buvan-Arik vadileri, gocebe Karluk-' 
lann yasadigi bolgelerdi. Bu dolaylardaki Karluk kurganlan, 
bir nev'i Goktiirk kultiiriinun devami mahiyetinde oldukla- 
nndan, her iki devri birbirindcn ayirmak oldukca giiclesmek- 
tedir. Bununla beraber, Kok-Bulak kurganlarmdaki X-XII. 
asirlara ait buluntulan, Goktiirk cagindan kesin olarak ayirabil- 
mekteyiz 73 . Gene Isig-gol'iin batismda, Colpon bolgesinde, 
Altm-Arik kurganlan arasinda da, Karluk mczarlanna rast- 
lanmi§ 74 ve Colpon' un az kuzeyindeki Kockor' da da 
onemli Karluk eserleri elde edilmistir. Muhtelif bilginler ta- 
rafmdan ziyaret edilen ve Orta-Asya kultur tarihinde cok me§- 
hur olan Kockor veya Kockar 75 , VI-IX. asirlara ait gocebe 
Turklerin onemli bir buluntu yeri idi. 

88 Aym esr., s. 98. 

69 Ayiu esr., s. 102. 

70 Aym esr., s. 103-108. , 

71 A. K. Kibirov, Trudi Kirg. Arh. Etn. Ekspeditsii, II, 1959, s. 47. 

72 Aym esr., s. 98. 

73 Aym esr., s. 76. 

74 Aym esr., s. 75 vd.; Kibirov, Aym esr., s. 65. 

76 Kockor'da yapilan ilk onemli kazi, A. M. Fetisov'undur: Ras- 
kopki-v Semiregenskoy oblasli, OAK, za 1891 g., Spb., 1893, s. 109-117; Ml A, 
26, s. 68 vd.; En yeni kazilar i§in bk. Kibirov, Aym eser., s. 69 yd. 



KARLUK §EHtRLERl 331 

Cu nehrinin kollannm kaynaklarmi aldiklan daglardan 
biri olan Susamir silsilesi buluntulari, gerek Goktiirk ve ge- 
rekse Karluk cagmda, gocebe Turklerin siirulerini yaydiklan 
daglar iizerinde elde edilmeleri sebebile, hususi bir bnem tasn 
lar 7G . iri-Su kiyismdaki bir tas, ninenin yanmda acilan dort 
Karluk mezarmda, oliiler kerpicten yapilmi§ bir bolme icine 
konmus, ve iskeletlerin ba§lan da kuzey yoniine yerle§tirilrni§ler- 
di. Mezarm kerpicje driilmesi, bize Catkal ve Cu havzasmdaki 
go$ebe Karluk mezarlarmi hatirlatmaktadir 77 . Kerpigle 
rnezar yapmak adeti, biraz da henuz yeni yerlesirtis, Kar- 
luklara mahsus bir an'ane idi. Bundan anlasdiyor ki, oliilerin 
hala gogebe adetlerine gore gdmulmelerine ragmen; mezarlan 
§ehirdeki yapi tarzina uyularak kerpigten yapihyordu. Susamir 
daglanndaki Tunuk sehrinin de bir Karluk iskan yeri oldugu 
anlasrimaktadir 78 . 600 x 600 m. buyiikliigiinde bir kalesi olan 
Tunuk, Iri-Su nehri kenarinda kurulmus, ve etrafi da genis, 
bir ziraat sahasi ile c^vrilmisti. §ehrin, XIII. asra kadar insan- 
lan barmdirdigi anla§ihyor 79 . Bu izahattan da anlasihyor ki, 
Goktiirklerin yaylasi olan Susamir, Tiirk cagindan itibaren 
iskan edilmege ba§lanmi§ ve Cingiz istilasi ile de bosalmisftr. 

Catkal silsilesi, Fergana'nm kuzey batismi bastenbasa 
kaplayan bir yayladir. Ayni adi ta§ryan ve Talas ile Catkal 
daglanni birbirinden ayiran vadi de, Goktiirk ve Karluklarm 
siiriilerini yaydiklan bir yerdir. Catkal'm kuzeyinden akan 
ve Catkal suyunun kiyismdaki Tyuza§u, GalkaPin kolla- 
nndan Ak-Su iizerindeki Aygir-Cal, gene Catkal vadisindeki 
Caar-Tas., Cukurcak, Sahk-Bulak gibi buluntu yerleri, 
yalmz Karluklarm degil 80 ; Goktiirk cagma ait goc,ebe Tiirk 
kurganlarmi da ihtiva eden yerlerdir. Bu bolgeden gecen ve 
Tann daglari ile Fergana'yi birbirine baglayan ticaret yolla- 
rmm da, gocebelerin buralara sizmalanna yardimi olmu§tu. 

.'• A. K. Kibirov, nekotonh itogah arkeologifeskiy obsledovaniya Su- 
samira, Truth Kirg AN, Inst. 1st., 1, 1955, s. 128. 

77 MlA, 14, s. 34; Kibirov, Arheologifeskiye pamyatniki Qatkala, Trudi 
Inst. Yazika i Lit., Kirg AN, 5, 1955. 

58 Kibirov, Aym esr., s. 134. 

79 Aym esr., s. 135. 

80 Kibirov, Qatkal, s. 17-28. 



332 ORTA ASYA 

CatkaI'm kollarmdan olan Cakmak-Su'yun kiyilari, gogebe 
Tiirk kurganlarmin 50k bulundugu bolgelerden biridir 81 
Burada da Goktiirk gag* ile Karluk mezarlari birbirine kari§- 
mi§ bir vaziyette idi 82 . Rus bilginleri de bu mezarlann, bu- 
ralarda suriilerini otlatan Goktiirk ve Karluklara ait oldugun- 
da miittefiktirler 83 . Karluk mezarlanndaki ganak ve gom- 
lekler, Goktiirklerinkine nazaran daha inki§af etmi§ bir durum- 
dadirlar. IX-X. asra ait CatkaJ buluntulan, Cu vadisindeki 
Karluk- eserleri ile de benzerlik gosterirler M . Karluk kurgan- 
larmin yamnda, Karahanhlara ait mezarlar da bulunmu§tur. 
Bu bolgede, bilhassa Karahanlilar gaginda bir gok yeni iskan 
yerleri kurulmu§tu. Bunlar arasinda, Uy-Bulak, Cangar- 
Han, Kiilbes-Han, adlari burada zikredilmege deger yer- 
lerdendir. 



M MlA, 26, s. 202-206 ; Kibirov, Ayni eser., s. 28 vd. 
88 Kibirov, Ayni eser., s. 36 vd. 
* 3 Ayni esr., s. 37; Bernjtam, SA, XI, 1949, s. 367. 
** Kibirov, Ayni eser., s. 47. 



XVII. 
OGUZ §EHlRLERl 

E; I. Ageveya, K istorii izugeniya drheobgiceskih pamyatnikov srednego 
Uctniya Sir Dari, Izv. ANKaz, arh., 2, 1950, s. i35-i42.(Cirnk'ent'ten Cili 
ve Karatav'a kadar buluntular hk.)^ Ageyeva ve G. 1. Patzevic, Is-- 
lorii osedlih poselenii i gorodov yujnogo Kazahstana, Trudi tnst. arh. i etn., T. 
5, arh., 1958, s. 3-210; Ageyeva it. Y. Malovits, tzv. KazAN, arh., 2, 
1950; W. Barthold, Otfel poezdke v sredriyuyu Aziyu s rtaupio selyu v 1893-94 
gg., Zapiski Akad. Nauk, Spb., ser. 8, 1, 1897; Dogadka proslom Otrara, 
Turkestanskie vedomosti, 1900, nr. 3; A. N. Bernstam, Pamyatniki starini 
Talasskoy dolim, Alma-Ata, 1941; Problem drevney istorii i etnogeneza Yuj- 
nogo Kazahstana, lm. KazAN, 2, 1952; E. K. Betger, rospis statyami 
zametkam po arheologii i istorii Sredney Azii, Turkesnskie Vedomosti, 23 Apr. 
1870; A. P. Fedcenko, £ametki stepi Ktzil-Kum tzv. Turkestan, otd. 
Russk. geog. obs., 2, XII, 1912, s. 242; B.M. Florinskiy, Arheologiceskiy 
Muzey Tomskogo Universiteta, Tomsk, 1893; A. K. Geins, Sobranie 
Uteraturnih trudov, II, $Pb„ 1898, s. 225, 262, 266; V. D. Gorodetskiy, 
K arheologii Simkentskogo Uezda, tzv. Turk. otd. Russk. geogr. obs., Taskent, 
15, 1922, s. 99-108; B. N. Grakov, Blijaysie zadaci arheologifeskogo izuceniya 
Kazahstana, Alma-Ata, 1930, s. 9; G. B. Grigoryev, Kaunei-Tepe, Tas- 
kent, 1940; Jivopisnaya Rossiya, Spb. X, 1884, s. 1133; V. D. -Jukov, 
Arheologigeskie nablyudeniya na trasse Boipgo Ferganskogo Kanala, Izv, UzbAN, 
1940, 10, s. 25; V. A. Kallaur, Drevnie mestnosti Aulie-Atinskogo uezda na 
drevnem karavannom putt iz Taraza, PTKLA, 9, Taskent, 1904, s. 1-9; I. A. 
Kastanye, Drevnosti Kirgizkoy stepi i Orenburgskogo kraya, Trudi Orenb. 
uc. arhiv. kom., 22, Orenburg, 19 10; K. A. Klare i A. Cerkasov, 
Drevniy Otrar i raskopki, proizvedenye v razvalinah ego v 1904 g., PTKLA, IX, 
Taskent, 1904, s. 13; V. A. Kolosovskiy, V Karatavskih gorah Simkents- 
kogo uezda, PTKLA, VI, Taskent, 190 1, s. 89-97; P. A. Komarpv, 
Boroldayskih pisnunah, PTKLA, X, Taskent, 1905; N. V. Kovalev, Ostat- 
ki drevney kulturu v gorah. Ala-tan Simkentskogo uezda, Turkestanskie vedomosti 
1906, 46; P. P. Lerh. Arheologiceskaya poezdka v Turkestanskiy kray v 1867 g., 
Spb., 1870; Arkeologiftskiye issledovaniya v Turkestanskom krea v 1867 g., 
OAK, za 1867 g., Sbp., 188$; N. Likosin, Dogadka proslom Otrara, Tur- 
kestanskie vedomosti, 1899, 94; Ocerk arheohgiceskih izukaniy v Turkestans- - 
kom krae, SAV, 1896, 6, s. i -33; g* s. 1-26 ; L. Ya. Malovitskaya, Tam- 
dinskiy kurgannty mogilnik, 'Izv. KazAN, 2, 1950, 67, s. 1 19-121; A. H. Mar- 
gulan, Osedbe posileniya VIII-JCIII vv.na severnih sklonah Karatau, Isv. KazAN, 
1, 1948, 46, s. 109-H5; M, E. Masson, Stany Sayram, Izv. sredazkomstarisa, 
Taskent, 3, 1928, s. 23-42; Mavzeley, Haca Ahtnede Yasevi, Taskent, 1930; 
Monetnte nahodki, Materiah uzkomstarisa, 5, Taskent, 1933, s. 18; OAK, 
za 1888 g., Spb., 1894, s. 44; OAK za 1898, Spb., 1900, s. 78; OAK za 
1900, Spb., 1902, S. 124; N. P. Ostroumov, Arheologiceskaya poezdka v 



334 ORTA ASYA 

selenk Mamaevky, PTKLA, IV, Ta§kent, 1899, 5. 1 19-137; P. I. Pajino, 
Turkestanskiy kray v 1866 g,, Splj., 1868, s. 59-61; G. -I. Patsevi$, Otget ob arh. 
razvedke v Cuvalinskom rayone Tujnogo Kazahstanskoy oblasti v iggg g., Izv. Ka- 
zAN, i, 1948, 46, s. 92-97; PTKLA, IV, Tajkent, 1899, s. 1 18-137: E. T. 
Smirnova, PTKLA, III, 1898, s. 178; PTKLA, II, 1897, s. 1-14; A.'O. 
Rudnev, ^abro§ermiy ugohk, Turk. Vedomosti, 1900, s. 15; -, PTKLA, V, 
1900, s. 57-62; -A. A. Spitsin, tz kotiektely Imparatorskogo Ermitqja, Zapiski 
otd. Russ. i Slav. Rusisk. arh. ob?.', Spbi, 1, Vlll, 1908, S. 249-258; S. P. 
Tolstov, Goroda Guzov, SE, 1947, 3, s. 66; A. Yu. Yakubovskiy, Razwlim 
Signaka, Soob$. GAlMK, II, 1929, s. 123. 

X. asirda, Sirderya'mn sag ve sol sahilleri, Kara-Tav'in 
giineyi Oguzlarla meskundu. Bu bolge , Gdkiurk De vletinin 
kurulmasi ile geli§mege basjamis, ve meskun yerlerin .sayisi 
birdenbire artrmsti. Karluk cagmda, yani VIII. asrm sonU 
ile IX. asirda biisbutiin biiyiik bir inkisafa mazhar olan bu bol- 
ge, biiyiik oguz kitlelerini barmdirabilecek sayida sehir ve 
koylere sahip olmusjtu. Bu Oguz ulkesini, bolgelere ayirarak 
ve eski §ehirlerini birer birer inceleyeceglz : " 

Otrar (Yangi - Kent) bolgesi 

Otrar bolgesiitdeki harabelerin durumunu, tarihin gi- 
di§i icinde rakamlarla hiilasa edecek olursak, kar§imiza §oyle 
enteresan bir netice cdcar: VII. asirda, yani Gokturk caginda, 
Otrar bolgesinde 10 miistahkem kale vardi. VII. ve IX. asir- 
lar arasmda bu kaielerin sayisi 14 e cikmi§ti. X. ve XII. asir- 
lar arasmda ise, bu bolge biiyiik bir inkisaf devresirie eri§mi§ ve 
kale sayisi 24 e yiikselmistt. XIII. asirda inhitat devri ba§lami§ 
ve icinde insan yasayan yaliuzca 4 meskun yer kalmi§ti. Ayni 
bolgede, X-XII. asra ait 13 kervansaray tespit edilmis, iken; 
XIII. asirda bunlardan ancak iki tanesinin halukarda oldugu 
gorulmiistur. Bu rakamlar bize gostermektedir ki, bu bolge 
Kara-Hitay devletinin kujulugu ve bilhassa Qingiz istilasi ile 
bosalmaga yviz tutmu§tu. Bu yerlerden bazilari, XII. asrm son- 
larmda, insanlar tarafmdan terkedilmi§ ve bazilan da zamani- 
rmza kadar biiyiik veya kiiciik birer iskan yeri olarak gelmi§ti. 
Bu bahsimizin konusu, yalnizca X-XI. asra kadar olan. devre 
icindeki buluntulardir. 

Otrar §ehri, Oguzlar devrinde, Yengikent veya Yangi- 
kent adi ile anilrnakta ve Oguz Yabgu'Iarmin ki§laguu te§kil 



OGUZ SEHtRLERt 335 

etmekte idi *. Bu §ehir, Etfialitler cagmda cok onemsiz bir iskan 
yeridir. Burada dahaonceki devirlere ait buluntular ele ge$- 
memisrir. $ehrin inki§af devri, V, ve VIII. asirlar arasma, yani 
Gdkturk ve Tiirges, ^agina tcsaduf eder 2 . Otrarm 400x300 m. 
buyukrUgunde bir ic. kalesi ve oldukca da geni§ duvarlari vardir. 
§ehirde, fimdiye kadar ilmi bir kazi yapilmamis,tir. 813-818 
de Arap istijasina ugrayan §ehir> X. asirda tekrar inkisaf etmis, 
ve oyle anlasdiyor ki, en mes'ut devrini Karahanlilar zamaiunda 
ya§ami§tir. Mogol istilasi sirasmda ugradigi felaketin izlerine 
hala rastlanir. Kervansarayinin temellerinin ne zaman atddigi 
heniiz tesbit edilememistir. Otrar §ehri, muhtelif yonlerden 
bir 50k bilginler icjn enteresan bir tetkik konusu te§kil 
ctmi§tir 3 . 

Altin-Tepe harabeleri, Otrar sehrinin 7 km. kuzey 
batismda bulunur. 950 x 500 m. buyiiklugunde bir di§ duvara 
ve 100x160 m. iik bir de ic/kaleye sahiptir. t$ kale bir tepe 
iizerinde kuridmustar. Ilk katlarinda, Eftalitlerden onccki 
devirlere ait eserler de bulunmu§tur. Bu iskan yerinin kurulu§ 
tarihi, Turk tjagmdan evvelki devirlere aittir*. 

T o k a y - T e p e, Otrar'm i 3 km. giiney dogusunda kiiguk 
bir iskan yeridir 5 . Ans nehrinin Sirderya'ya dokuldugu yerde 
ve Aris'm sag kiyismdadir. Surlarmin buyiiklugii 380x280 m. 
dir. Nehirderi aiinan sularla, §ehrin etrafi hendeklerle tahkim 
edilmistir. Kalenin ortasmda sun'i bir tepe vardir. Bu §ehrin de 
temellerinin cokeski oldugu ve Harezm'den tiirlii kiiltiir tesir- 
leri aldigi, elde edilen buluntulardan anla§ilmaktadir. §ehir 
X. asirda da mevcuttu. 

Caplak-Tepe adi ile aiiilan iki 5ehir harabesi tamyoruz. 
Her ikisi de Otrar ovasindadir, Birincisi Otrar'm 10 km., bati- 
smda 8 ve ikincisi ise gene Otrar'm 15 km. giiney dogusunda ve 

1 Faruk Sumer/X.yti%)nldaOguzlar,s. 135. 

a Ageyeva, Trudi tnst. arh. 1 €tn., 5, arh., 1958, s. 80. 

3 Otrar 15m bk. K. A. Klare, A. Qerkaspv, PTKLA, IX, s. 13 vd. 
Barthbld, PTKLA, IV, s. 171; X. A. Klare", Dretmiy Otrar, s. 13 vd; 
Munaka§alar i?in bk, Bern$tam, Problemi dtevney istorii vs. , s. 87. 

4 Ageyeva, Ayru eser, s. 80. 

5 Ayni eser, s. 89, PI. 35. 

'■* Aym eser, s. 88, PL 34. . *. 



336 ORTA ASYA 

Arxs suyunun sag kiyismdadir 7 . Birinci harabede, X. asra ait 
buluntular ele ge<jmistir. Buluntulara gore, burasimn bir rib'at 
ve askeri garnizon olarak kullanildigi anlas,ihnaktadir. Ikinci 
harabenin temeUeri Eftalit devrinde atilmis, ve Islam istilasi 
ile onemini kaybetmi§tir. Bununla beraber burada da bazi 
miisliiman mezarlarma rastlanmi§tir. 

Altm-Tepe, Otrar'in 7 km. kuzey batismda bulunan 
kiigiik bir §ehir harabesidir. Muntazam dik dortgen §eklindcki 
di§ duvarlarmin biiyiikliigii 950 X500 m. dir 8 . Eftalitler ^agmda 
kurulmu§ ve Goktiirk caginda gelifmifti. Oguzlar devrinde 
burasmm meskun oldugu biraz §iiphelidir. 

Pi§ak§i-Tepe, Otrar'in 4 km. guneymdedin Bir tepe uze- 
rine kurulan kalenin etrafindaki ova, Ans nehrinden ahnah 
kanallarla sulanmi§ti 9 . Rus ara§tincilari bu kanali, muazzam 
(majistral) oiarak vasiflandirrnaktadirlar. Elde edilen bulun- 
tulara gore bu §ehrin Karluk ve Og^uz gaginda meskun oldugu 
anla§ilmaktadir. 

Siitkent ve Cardan bolgesi 

Siitkent ve Cardan bolgesinde, Goktiirk <jagindan itibaren 
9 harabe goriilmege ba§lanmi§tir. X. ve XII. asirda, bu bolge- 
ler en parlak devirlerini ya§ami§lardi. 11 harabe ve 4 kervan- 
saray kalmtisi hep bu devreye aitti. XIII. asirda, meskun 
yerlerin sayisi 8 e ve kervansaraylarinki ise 2 ye dii§t(i. 

Siitkent,' tanmmis, Oguz §eliirlerinden biridir 10 . Siit- 
kent'te, biri biiyiik ve digeri de kiigiik olmak iizerc, duvarlarla 
cevrilmis, iki harabe vardi. Ara§tiricilar tarafmdan, bunlardan 
biiyugiine Siitkent I ve kiigugiine de Siitkent II adi verilir. 
Sir deryanin sol kiyismda bulunan biiyiik §ehir, 900x800 m. 
buyiikliigiinde bir kaledir. Burclarla ve kahn duvarlarla gevi'il- 
mi§tir. Surlann kuzey batismda, 90k guzel tahkim edilmis, 
bir ic, kalesi vardir. Gerek ic kale ve gerekse dis, surlar, su hen- 

' Ayni eser, s. 89, PI. 36. 

* Ayni eser, s. 83, PI. 29. 

• Ayni eser, s. 84, PI. 34. 

10 Faruk Siimer, Ayni eser, s. 147; Hudud al-' Alain, s. 118. 



OfiUZ §EHtRLERl 337 

dekleri ile muhafaza edilmistir n . Siitkent II ise 240x200 m. 
buyuklugundedir. Duvarlan da 50k kalin olarak yapilnu§- 
tir 12 . Elde edilen buluntulara gore, Karluk ve Oguz caginda 
genis, bir §ekilde iskan edilen sehir, zamanimiza kadar gelmis,- 
tir. Oguzlardan sonra Siitkent civarmda terkedilmi§ harabeler 
de vardir. Bunlardan bir kacini burada kaybdetmegi faydah 
buluyoruz : 

Bayir-Kum, Siitkent'in 26 km. kuzeyindedir 13 . 300x200 
m. buyukliikteki kalesi, gift duvarla tahkim edilmis, ve duvar- 
lar arasmdan da geni§ bir hendek gecirilmi§tir. tcinde aynca 
miistahkem bir ic, kalesi de vardir. Goktiirk caginda kurulan 
bu iskan yeri, en parlak devrini IX. ve X. asirlarda ya§ami§ 
ve bundan sonra §ehirde hayat sona ermi§tir 14 . 

Ak-Tepe, Siitkent'in 25 km. yakuunda ve Sirderyanin 
yatagi iizerindedir. 360 x260 m. buyukliigiindeki sehir, VIII. 
ve X. asirlar arasmda insanlari banndirmi§ ve ondan sonra 
bo§alim§tir 15 . 

Oksiiz, Bayir-Kum yakuunda ve Sirderya kiyisindadir. 
Iki tepe uzerine kurulmu§, ic, ve di§ kaleleri vardir 18 . Bu iskan 
yeri 50k eskidir 17 . Bununla beraber Karluk, Oguz ve Kara- 
hanh devirlerine ait buluntular, ewelkilerle mukayese edile- 
miyecek derecede coktur. §ehir zamammizda da insanlari 
barmdirmaktadir*. 

Kavgan-Ata, Oksuz'iin 25 km. kuzey batismda ve 
Balta-Kul adh yerdedir 18 . Qok eski devirlerde, bir tepe uze- 
rine kurulmus, ve duvarlan 50k tahribata ugrarru§tir. X. asirda 
parlak devrini yasayan sehir, XIV. asirda da onemli bir yerdi. 

11 A. O. Rudnev, PTKLA, V, s. 57 vd.; Ageyeva, s. ia,,Pl. 59. 

18 Ageyeva, PI. 60. 

18 Rudnev, Turkestanskie vedomosti, s. 15 vd; PTKLA, V, s. 57 
vd. Aynca bk. A. P. Fedcenko, Izv. Turk. Otd. Russk. Geogr. Ob}., 2, 
XII, s. 242. 

14 Ageyeva, s. 122, PL 61. 

16 Ayni esr., s. 118-119, PI. -58. 
w Ayni esr., s. 123, PI. 63. 

17 Bernstam, Problemi, s. 84 vd. 

18 Rudnev, PTKLA, s. 57 vd.; Ageyeva, a. 125, PI. 64. 

Oti* Asya, tt 



338 ORTA ASYA 

Artik-Ata, Kavgan-Ata'nin 10 km. kuzeyinde, Ak-Kul 
adli yerdedir 19 . Bu §ehir de, bilhassa X. asird'a geli§mi§ ve Ti- 
murlular zamanmda da onemini kaybetmemi§ti. 

Buz uk- Tepe, Artik-Ata'nm yakmmdadir. Buluntular, 
bu §ehrin X. ve XV. asirlarda da var oldugunu gostermektedir. 

Qardari, Sutkent'in giineyinde ve Sirderyanm sol sahi- 
lindedir 20 . Bir tepe iizerine kuxulmus, olan sehir, 310x240 m. 
buyuklttgundeki di§ ve 140x120 m. lik bir ic kaleye sahiptir. 
Qift duvarlarla tahkim edilen kalenin, duvarlan arasmda su 
hendegi ve ortasmda da bir tepe vardir. Buluntular, VIII. 
ve X. asirlara aitti 21 §ehir, zamammiza kadar gelmi§tir. 

Ak-Tepe, Qardan'nm 16 km. yakimnda ve Sirderya'nm 
yatagi uzerindedir 22 . Vaktile Sirderyadan alinan sularla ic 
kalenin etrafi c,ewilmisti. Buluntular, IX. ve XI. asurlara ait 
idiler. 

Kara-Tav (Karacuk)in giineyi 

Oguzlarm me§hur yaylasi Karacuk, yani bugunkii Kara-Tav 
silsilesinin guneyi ile Sirderya arasmda, Gokturk cagma ait 
bashca ii$ iskan yeri vardi. VII. ve IX. asirlar arasmda, bu 
bolgedeki §ehirlerin adedi 1 1 e yukselmisti. X. ve XII. asirlarda, 
§ehirlerin sayisi 9 a duserken, yeni olarak 4 kervansaraym 
yapildigi goriilmektedir. XIII. asirda, inhitata dogru giden 
bu bolgede, artik kervansaraylar da kaybolmaga ba§ladi ve 
ve X. asirdaki canh hayat izleri yavas, yavas, silinmege yiiz 
tuttu. Kara-Tav bolgesi de bir 90k bilginler tarafmdan ziya- 
ret edilrni$tir 23 . 

Sxgnak veya Ka§garh Mahmud'a gore Sugnak sehri, 
Oguzlann meshur kasabalarmdan biri idi 24 . Bir cok bilginler 

19 Ageyeva, s. 126, PI. 65. 

28 Z. V. Togan, Turk Hi haritasi. 

81 A. P. Fed^enko, ^ametka, s. 242 vd.; Ageyeva, s. 117, PI. 56. 

83 A geyeva, s. 116, PI. 55. 

43 Bibliyografyamizdaki A. K. Geins, P. P. Lerh, A. O. Rudnev, 
V. A. Kolosovskiy, A. H. Margulan, A. N. Bernjtam'm eserlerine 
bakiniz. 

34 Diavnti Lugat it-Turk, B. Atalay terc, I, s. 471. 



OGUZ §EHlRLERl 339 

tarafmd ret cdilen bu §ehir 25 , bugiin Sunak-Ata denilen 

Ciyli ve Tiimen-Arik arasmdadir. §ehir, ba§hca bir ic. kale 
ve bir de genis, surlardan meydana gelmi§tir. Ickalesi, 275x320 
m. vc di§ duvarlan ise 650 ye 400 m. biiyuklugiindedir M . Eftalit- 
ler devrinde de meskun olan bu §ehir, Goktiirkler devrinde 
cok geni§lemi§tir. Goktiirk ve Tiirges, cagma ait buluntular, 
buy iik bir yekun te§kil ederler. Asil inkisaf cagi, Mogol isti- 
lasmdan sbnra olmu§ ve duvarlan ycniden tamir edilmi§ti. 

Savran da, Ka§garh Mahmud'un Sepren dedigi Oguz 
§ehridir 27 . Signak §ehrinin giiney dogusunda bulunan Sav- 
ran, Sirderyamn sag sahilindc bir tepe iizerine kurulmu§ ve 
800 x 550 m. buyuklugiinde bir surla cevrilmi§tir 28 . Sur, burc- 
larla suslenmi§ ve §ehrin iki biiyiik kapisi hala yerinde durmak- 
tadir. Surun etrafi. da su hendekleri ile cevrilmi§tir. Buluntu- 
lar, bilhassa Signak'la biiyiik bir benzerlik gostermekte ve bu 
iki §ehrin tarih boyunca hali miinasebette bulunduklanni izah 
etmektedirler. Goktiirk caginda kurulan §ehir, Oguz cagmda 
90k inkisaf etmi§ti. 

Mir- Tepe, Savran yakmxnda, surlarla cevrilmif, kiicuk 
bir iskan yeridir. Elde edilen buluntular, X. ve XI. asra aittir 29 . 

l§kan, Yesi (Turkistan) §ehrinin 25 km. kuzeyinde, Ata- 
Bay adli bolgededir. Burasmi, Makdisi'nin Sagilcan adt ile 
andigi §ehirle birle§tirmek isteyenler olmu§tur 30 . Fakat bu 
birlestirmelcr nihayet bir tahminden ileri gidememistir, tskan, 
Savran 'la Yesi arasmdaki kervan yolu iizerindedir. Kultiir 
bakimmdan Savran'a bagh olan bu yer, buluntulara gore, 
X. asirda ve Timuriler devrinde meskundu. 

S/ornak-Tepe, Savran'in 8 km. yakminda, dort ko§e, 
kiiciik bir kaledir. Buluntular azdir ve iyi tarihienememi§tir. 
Kalcnin yapih§ tarziha bakilirsa, burasi bir Oguz §ehri idi. 

85 BibHyografyanuzdaki §u miiellif lerin eserlerine bakmiz : Ba r t h- 
' old, Kallaur, Kastanye, Lerh, Yakubovski. 
3 * Ageyeva, s. 96, PI. 38. 

27 Faruk Siinier, Aym eser, s. 147. 

2S Savran hakkmdaki en iyi rapor : P. Lerh, Ark. Poezdka, S. 22-23; 
B. M. Florinskiy, Arh. Muz. Tomsk. Univ., 1893. 

28 Ageyeva, s. 102, PL 40. 

33 A. K. Geins, Sobr. Lit. Trud., II, s. 262 vd. 



34° 



ORTA ASYA 



Sadik-Ata-Tepc de Savrah^n yakmmda idi. Gok- 
tttrk gaginda gelismis, ve XL, XII. asirlara kadar insanlari 
icinde barmdirmisfo. Bu yer, Oguzlann Karnak sehri ile bir- 
le§tirilmek istenmistir 31 . Iskan yerinin kuQukliigune bakilirsa, 
Karnakla aym olmasi az muhtemeldir. 

Yesi sehri, Kara-Tav'm guneyindeki en onernli Oguz 
§ehirlerinden biridir. Gokturk Qagma ait izlere pek rastlan- 
mamaktadir 

Cuy-Tepe, Yesi'nin 8 km. guneyindedir. Buluntular, 
IX. ve XI. asra ait eserlerdir. Bu sehfin sulama kanallan da 
cok meshurdur 32 . Surlarc sik olarak yapdnu§, burglarla siislen- 
mi§ ve 15 kalesi de bir tepe iizerine kurulmu§tur. 

tkan harabeleri de, gene Yesi'nin yakimndadir. Orta 
buyuklukte bir kalesi vardir. Ikan'm hemen yanindaki Yam- 
Asar harabeleri, daha eski bir ozellik gostermekte ve burada 
Eftalit devri eserlerini bile bulabilmekteyiz. 

Karas pan -Tepe, 850x600 m. buyuklugunde, kahn 
surlarla 5evrilmi§, onemli bir iskan yeridir. Ortasmda, sun'i 
bir tepe iizerine kurulmus, ic. kalesi vardir. Surlarin iginden bir 
kanal ge$er ve §ehir icjnde bazi havuz izlerine de rastlanmi§tir. 
Ele gegen buluntular, bilhassa IX. vc X. asirlara aittir. §ehrin 
hayati XIV. asra kadar devam ctmisttr 33 . 

Gu van- Tepe, kultur katlan bakimmdan Karaspan-Te- 
pe'ye cok benzer. Cuvan-Tcpe, oldukca iyi aras,tinlmi§ ve bir 
90k kazilar yapilmisUr 34 . Mamayev bolgesinden olan bu §ehir, 
daha ziyade tsficab kultur cevresine aittir. 

Sayram'la Taraz arasindaki § ehirler 

Say ram §ehri, Oguzlann sminnda idi 35 . Busebeplc Sayra- 
m'l bir Oguz sehri olarak kabul edemiyoruz. Bununla beraber, 



n Ageyeva, s. 104, PI. 42. 
38 Aym esr., s. 94, PI. 37. 

33 Ayni esr., s. 108, PI. 48. 

34 Ageyeva, G. 1. Patzcvi9, Ot$et o rabotah, s. 33-60; N. P. 
Ostroumov, PTKLA, IV, s. 1. 

35 Hudud al-'Alam, s. 311-312; Faruk Siimer, s. 134. 



OfiUZ §EHtRLERl 341 

gerek Ka§garh Mahmud 36 ve gerekse Islam CografyacUan 37 , 
Sayram'da 50k miktarda gocebe ve yerlesjk Tiirklerin ya§adik- 
lari hakkmda §ahadet etmektedirler. Bu sebeple Sayram bol- 
gesinin de kisa bir arkeolojik tasvirini yapmayi faydah bulu- 
yoruz. Muhtelif gaglann kiiltiirlerini kendinde toplayan 
bu §ehir 38 , Goktiirkler zamaninda buyumu§ ve Samani- 
lerin'cline gegmi§ti 39 . §ehrin Gokturk cagi buluntulan hakkin- 
da, §imdiye kadar yazihms, bir arastoma yoktur 40 . §imdiki 
Sayram kalesinin tasvirini de kitabimizm konusu di§mda 
buluyoruz 41 . 

Bulak-Koval adh kalede de, IX. ve XII. asirlara ait 
onemli buluntular ele gecmi§tir 42 . Burasl, Ak-Su nehrmin sol 
sahilindeki Man-Kend yakinitidadir. 

Turtkul-Tepe, Tiil-Kubas yakinmdadir * 3 . Burada da 
IX. ve XII. asra ait Karluk ve Karahanli keramigi bulun- 
mu§tur 44 . 

C u va 1 i n bolgesinde, iie §ehir harabesi vardir * 5 , Evliya 
-Ata ve Cambula yakin olan bu harabelerden birincisi, Gokturk 
cagmda kurulmu§ ve X. asirda geUs,mistir. Ondan sonra ikinci 
§ehir onem kazahmi§, Karluk ve Karahanli devrinde gelismi§- 
tir. Ugiincu sehir ise, XL ve XII. asirda buyurmi§tur. Butiin 
bu §ehirler, Sayram ile Evliya-Ata arasmdaki kefvan yolu 
iizerinde idiler. 



as Diuanii Lugat it-Turk, I, s. 30. 
37 Hudud al-Alam, s. 119. 

3 " W. Barthold , htoriya kulturnoy jizn Turkestana, L., 1927, s. 68. 
aj Samani devri buluntulari 15111 bk. M. E. Masson, Stany Sayram, 
s. 23 vd. 

40 Bernjtam, Problemi, 73, 74. 

41 Sayramin en giizel tasviri igin bk. P. P. Ivanov, K voprosu ob hto- 
rifeikoy topogrqfii starogo Sayrama, s. 151-170. 

42 Ageyeva, s. 131, PI. 68. 

43 Aym eser., s. 133-134, PI. 69. 

44 Aym eser., s. 138, PI. 73. 

45 Aym eser., s. 138-141. 



xvui. ■ , ■■ 

KIMEK VE giGlLLER 
trti§ havzasmdaki kimek kiilturii 

N. Abramov, Drevnte kurgarn i ukrepleniya v Semirefenskoy obltutyah, 
IRA obj., 1872, VII, 2-3, s. 60-63; E. t. Ageyeva, A. G. Maksimova, 
Otget pavlodarskoy ekspedilsii 1955 g., Truth Kaz AN, Inst. 1st. Arh. 7, 1959, 
s. 32-58 ; Ageyeva, Margulan, Arheologigeskie raboti i nahodki na territorii 
Kaz., Izv. Kaz. AN, s. 134; V. M. Florinskiy, Topografifeskiye svtdemya 
kwrganah Semipaialinskoy oblastey, Izv. Tomsk. Univ., 1889, I, s. 6 vd.; A. H. 
Margulan, Raskopki pogrebeniya voyna XIV veka v doline reki Vkti, Trudi 
Kaz AN, 7, 1959, s. 251 vd.; M. E. Masson, Serebryanie montti XIV veka, 
Trudi Kaz AN, 7, 1959, s. 262-265; V. Nikitin, Izvestiya Arh. Kom., 1902 
2,s. .103- in;. OAK, za 1898 g.,s. 59-60; W. Radlov ,Sibirskie drevnosti, 1896; 
OAK, za 1866 g., XXI-XXII; Matmah Po arfuologii Rossii, 15, s. 57, 123. 

Orta Asya'daki gogebe kiiltiirii, Irti§ nehri boyunca ku- 
zeye dogru sxzmi§ ve bilhassa bugiinkix Pavlodar bolgesini, 
Orta Asya kultiir cevresi icinde miitalea etmek luzumu hasd 
olmuftur. Bu bolgenin kuzey Altaylarin batisinda ve ayni arz de- 
recesi iizerinde bulunmasi; aynca tslamiyetin buraya gee, ve 
az yaydmasi sebebile, bilhassa Asagt litis, boylarmda, gocebe 
kiilturii uzun zaman ya§ayabilmi§di. Bilhassa Macar ve Fin 
bilginleri, eski Fin-Ugor kulturlerinin dogu ucunu teskil etmesi 
sebebile, buraya hususi bir ehemmiyet vermislerdi. 1 866 da 
Radlov, Pavlodar bolgesini gezrni§ ve kazilar yapmisti 46 . On- 
dan sonra da bir 50k bilginler tarafindan ziyaret edilen bu 
bolgenin, Altay daglaruxdaki kiilturlerle yakin bir ilgisi oldugu 
anlasddi. Atlarm insanlarla birlikte gomiildiigii mezarlarda, 
tokalar, kemer siisleri, aynalar, bilezikler, kiigiik cmgiraklar, 
dik dortgen seklindeki dernir ok ucjan, gerdanhk vs.ler 47 , bir 
yandan Altaylarin taninrms, Goktiirk kultiir merkezlerinden 
Kudirge buluntulari ile benzerlik gosterirken ; diger yandan 
da Karluklann Qu havzasmdaki kurganlarin da ele gecen 
eserlerle mukayese edilebiliyorlardi 48 . Onnanhk bolge icmde 

** W. Radlov, Sibirskie drevnosti, I, 3; Materiali po arh. Rossii, 15, SPb., 
1894, s. 57, 123. 

« OAK, za 1898, s. 59. , 

48 E. 1. Ageyeva, A. G. Maksimova, Trudi Inst. 1st, Arh. i eta., 
arh. 1959, s. 33.^ 



344 ORTA ASYA 

bulunan mezarlar, genel olarak agactarla yap;lmi§ti ia . Goktiirk 
cagma ait mezarlarda, olulerin baslari guney doguya dogru 
konmu§tu. §unu da unutmamahdir ki bu bolge, Altay dag- 
larmdaki Turklerden ne kadar miiteessir olmu§sa, en az o kadar 
da Fin-Ugor kiiltiirlerinden tesirler almi§ti. Bol miktarda clc 
gecen bahk motifleri, Fin-Ugor tesirlerini teyid eden delillerdir 50 . 

VIII. ve XII. asra ait mezarlarda da, insanlarla atlar 
beraber gomiilmusjerdi. VIII. sasirdan itibaren, Mogolistan'- 
daki Tola nehrinden, ta Rusyadaki Kama nehrine kadar uza- 
nan Guney Sibirya'da, mii§terek bir kiUtiir dogmaga ba§la- 
nu§ti. Bu mu§terek kulttirun dogu§unda Goktiirk hakimiyeti 
birinci derecede rol oyriami§ti. X. ve XII. asirda kultiir baglan 
daha kuwetlendi. Hazar'lann kultiir merkezi otan SaltQvo 
da bu zincirin bir bati halkasi idi 51 (bk. s.228). 

XIV. ve XV. asirda da, bu bolgede gocebc kultiir ii kay- 
bolmami§ti. Mesela Yanu§cvka kurganlarinda hala at- 
larla insanlar beraber gomiilmuskrdi 52 . Oliilerin banian da 
Goktiirk caginda oldugu gibi, guney-doguya dogru kpnnui§tu. 

Nura nehri buluntulan 

Bugiinku Kazakistanin kuzeyinde, Karaganda §ehri 
yakmlarmdaki Nura suyu ile batismdaki Ala-Tav bulun- 
tulan, Kimek'lerin yasadiklan bblgelerde elc gegmi§ti 53 . Mu- 
hariplere ait olan bu mezarlarda, olulerin solunda, agar, ka- 
buklarntdan yapilmis, tirke§ler ve egri kiliclar bulunmu^tu ''. 
Tirkesler, ucu sivri ve yassr olmak iizere, av ve harp maksadi 
ile kullamlan muhtelif tiptc oklarla dolu idi. Ayrica tokalar, 
iizengiler ve tiirlu madeni siisler, bu kurganlarin ozelliklerini 
te§kil ediyorlardi. Bu mezarlarm, Giiney Rusyadaki Kip^ak 
kulturiinun dogu ucunu teskil etmeleri bakvmmdan, muka- 
yeseler sirasmda daima Kuman kulturtinun birinci derecede 

49 Ageyeva, Ayni eser., s. 46. 

50 Ayni eser.j s. 47. 

51 Ayni eser, s. 51-56. 

52 Gryaznov, Arh. issl., s. 30; Rikman, KSllMK, 57, 1954, s.' 90. 
58 Hudud al-'Alam, s. 99-100, 304-309. 

64 A. H. Margulan, Raskopki pogrebeniya voyna XIV veka v doline reki 
Nun, Trudi Kaz AN, 7, 1959, s. 251. 



KtMEK VE QiGlL'LER 345 

goz 6niin.de tutulmasma sebep oldu 55 . Kimek'lerin kulttir aUs, 
verisjeri yaptiklari diger oncmli komsulan da Kirgiz'lardii 
Islam kaynaklari da, Kimek'lerin kirgiz adet ve an'anelerini • 
alrrus, olduklarmi yazmaktadirlar 56 . Bu tarihi temaslardan 
dolayi, Kirgiz ve Kimek cserleri arasmda biiyiik benzerlikler 
goze carpiyordu 57 . Diger yandan IX. ve X. asirlara ait Altay 
kiiltiirlerile de, akrabahk gostcriyordu. Bu kiilturlerin ba§inda, 
ijiiphesiz ki Srotski kiiltiirii geliyordu (bk. s. 292). Nura suyu 
kurganlannda, bir ipekli parcasi ile, Tarma§irin'e (1326- 1334) 
ait bir kag sikke de bulunmu§tu 58 . 

Isig-gol'de Qigil mezarlan 

1959 da ne§redilen raporlara nazaran, Isig-gol'un kuze- 
yinde, X.-XII. asirlara ait gocebe mezarlanna bol miktarda 
rastlanmi§ti 59 . Elimizdeki tarihi kaynaklara gore, bu bolgede, 
ayni cagda, Qigil adi ile anilan ve Karluklann bir kolu sayilan 
gocebe Tiirk kabilesi vardi. Buluntular, Koy-Su ve Ruslarm 
Dolinka admi verdikleri yerlerde ele gecmisti. Tiirk kiiltur 
tarihi bakimmdan biiyiik bir ehemmiyeti haiz olan bu kurgan- 
larin, bilhassa Altaylarda ve Yenisey-Kirgiz bolgesindeki ayni 
devre ait buluntularla biiyiik bir yakmhk gostermesi, X-XII. 
ve hatta XIII. asirlarda Orta Asya'daki gocebelerin Islamiyetin 
biiyiik tesirlerine ragmen, eski kiiltiir ve an'anelerini muhafaza 
ettiklerini gosterir. Mezarlar, bazan tek ve bazan da gift ola- 
rak yapilmisu. Olulerin ba§lan, umumiyetle kuzeye konmu$tu. 
Goktiirk gagmin karakteristik silahlanndan 119 ko§eli ok ve 
mizrak uclan, iizcri pilakalarla siislenmi§ bel kayislan, oklar, 
bicaklar, Kirgiz ve Altay kiiltiirlerindeki e§lerine benzeyen iizen- 
gi ve kaplar, bu kurganlann ba§hca Tiirk karakterini meydana 
getiriyorlardi. Isin asd enteresan olan tarafi, iskeletierde en ufak 
bir mongoloidlik izinin bile bulunmamasi ve olulerin Anadolu- 
daki Tiirk tiplerine benzemesiydi. Koy-Su buluntulan, digerine 
nazaran biraz daha yeni ve XII-XIII. asirlarla ilgili idi. 

55 Ayni eser., s. 252 ve 255. 

56 Hudud al-Alam, s. 100. 

*' Margulan, Ayni esr., s. 255. 

w M. E. Masson, Serebryanie moneti XIV veka, Trudi Kaz AN, 7, 1959, 
s. 262-265. 

59 L. P. Zyablin, Srednevekovie kurgant na Istk-Kule, Truth Kifg. 
Arh.-Etn. Ekspeditsii, II, 1959, s. 139-154- 



XIX. 
UYGURLAR 



Arnold, Sir Thomas, Survivals of Sassanian and Manichaeanart in Per- 
sian painting, Oxford. Clarendon, 1924; Carter, Th. F., The invention 
of printing in China and its Spread Westward, New York, 1 925 ; F o u c h- 
er. A., L'Art Greco-Bouddhique du. Gandhara, Paris, 1918; The begin- 
ning of Buddhist art and other essays in Indian and Central Asian arche- 
ology, London-Paris, 1917; Godard, A., J. Hackin ve J. Godard, 
Les antiquite's bouddhiques de Bamiyan, II, 1928; Grunwedel, Al- 
bert, Alt-Buddhisticshe Kulsialten in Chinesisck-Turkistm, Berlin, 1912, 
Beticht uber arckdqlog. Arbeiten in Idikutschari, Abhdlg. d. KgL Bayer. 
Ak. d. Wiss. I. Kl. XXIV, Bd. I. 1906; Altkutseka, Berlin, 1920; 
Huth, A., Die Musikinstrumente Ost-Turkestans bis zum 11. Jdhr- 
hundert n. chr.,. Berlin, 1928, 53; Laufer, B., Der Cyclus der is 
Tiere auf einen altturkestanischen Teppieh, TP, 1909; Hedin, Sven, 
SouihemTibei, Stockholm, 1922; Le Coq, Albert von, Chotscho, 
Berlin, 1913; Die Buddhistische Spatantike in Mittelasien, 6 cilt, Berlin, 
1922-1928, 7 ciit, 1938; Bilderatlas zur Kunst-und Kulturgeschkhte Mit- 
lelasiens, 1925, 107 Sv (silih ve elbise tarihi hakkmda, sathidir); 
Auf Hellas Spuren in Ostturkestan, Leipzig, 19 26; Von Land und 
Leutenin Ostturkestan, Leipzig, 1928; Miiller, F. W- K.> Der hofstaat 
eittes UighurenkSnigs, Festschrift v. Thomsen Leipzig, 1012; Monne- 
ret de Villard, Arte mariichea, R., 1923; Oldenburg, S. von, 
Russkaya Turkestanskaya ekspeditsiya, St. Petersburg,. 19 14; Pel Hot, 
P., Les fresques deTouen HouangetlesfresquesdeEumorfopoulos,Reviie 
des art Asiatiques, Paris, B: 5; Trois ans en Asie Centrale, Bulletin 
du com. de 1'Asie Francaise, Janvier, 1910; Rapport de M. P. Pelliot 
sur sa mission en Asie Centrale (1906- 1909), Comptes Rendus de 
FAcad. Inscr. vs. 1910, 58 , v.d. ; Les Grottes de Touen-Houang, Paris, 
1922-1924; Prip-Mdller, Chinese Buddhist Monasteries, Kopenhag, 
£ 937> 396 s; Radio v, W., Atlas der AltertUmer der Mongoki, 
Petersburg, 1 892- 1 899, 1 18 levha ( Birinci Uygur devletinin kultiiru 
bakimindan dnemlidir); Stein, M. A., Serindick, 5 cilt, Oxford, 
192 1 ; Sand-buried ruins of Khotan, London, 1904; Ancient Khotan, 
Oxford, 1907; Ancient Buddhist paintings from the Caves of the 
Thousand Buddhas, London, 1921; Ruins of desert Cathay, 2 cilt, 
London, 191 2; Innermost Asia, 4 cilt, Oxford 1928; Waldsch- 
midt, E., Gandhara Kutscha, Turfan, Leipzig, 1925; Zaturpanskiy, 
Ch., Reisewege und Ergebhisse der Deutschen Turfan-Expeditionen, 
Orientalisches Archiv) III, Leipzig, 191-3.' 



34« ORTA ASYA 

i. Uygurlar Orhon'da 

Biiyiik Hun devletinden itibaren, Orhon ve Selenga nehri 
kryilarmdan Aral golii kenarlarma kadar yayilan ve zaman 
zaman muhtelif adlarla amlan bir Turk kavmine rasthyoruz. 
Daha ewelce Toles ve daha sonra da Dokuz Oguz admi tasryan 
ve kendilerini diger Tiirk zumrelerinden -mesela Goktiirkler- 
den- ayiran bu kabileler x , daha sonraki Uygur devletini kura- 
caklar ve Turk tarihinde 90k onemli bir yere sahip olacaklardi. 
744 senesinde, merkezi Orhon kiyilarinda olmak iizere, Uygur 
devletini kuran bu Dokuz Oguzlar , M, S. 840 senesine kadar 
bu bolgede ya§ami§lardi. Ki§lan 90k uzun ve ziraata da az 
elveri§li olan bu bdlge, yava§ yava§ Uygurlan tatmin edemez 
olmu§ ve Uygurlar ister istemez dikkatlerini guney bolgelerine 
9evirmi§lerdi. Goktiirkler zaman zaman Giineyden gelen tiirlvi 
tesirlere mani olabilmi§ ve Tiirk cemiyetinin yumu§amasinin 
onune ge9ebilmi§lerdi 2 . Fakat Uygurlar guney iklimlerinden 
gelecek her tiirlii tesirlere pe§in olarak kapilanm a9mi§lardi. 
Bunda, Uygur ba§kentinde bulunan Sogd'lularm da biiyiik 
bir tesiri olmu§tu. Uygurlar, Goktiirk devletinin hem maddi 
ve hem de manevi mirasi iizerine konmusjardi. Goktiirk alfa- 
besi ile yazilan Uygur yazi dili, Goktiirk devrindeki seviyesini 
pek asamami§ti. Fakat sonradan temas edilen Guney kiiltiir- 
leri, Tiirk yazi dili ve alfabesini tamamen ayri ve verimli bir 
geli§me yoluna siiriiklemis. ve Tiirkge, U9, dort alfabe ile yazihr 
ve okunur olmu§tu. Artik Turk edebi dili, bir ka$ ta§ yazit 
iizerindeki edebi ornekler olmaktan kurtulmu§ ve kiitiipha- 
neleri dolduran bir edebiyat ve kiiltiir dili olmu§tu. 

Uygurlann guneyde temas ettikleri ba§hca kultiirler, 
Cin ve Dogu Tiirkistan kultiirleri idi. Uygurlann Cinle 
olan temaslan daha ziyade siyasi bir gaye giitmekte idi. El- 
lerinde de Maniheizm gibi kuvvetli bir din ve kiiltiir silahi var- 
di. Mani dinini kabul eden ve hatta rahiplik mevkilerini de 

1 Uygur kulturune ait muhtelif meseleleri, ayn etudlerimizde incelemi§ 
oldugumuzdan burada kaynaklan vermegi liizumsuz buluyoruz. Bu etiidier 
igin bk. Ilk Toles bqylart, Belleten, XII, 1948, s. 795-833; Uygurlann menje 
efsanesi, D.T.C.F. Dergisi, VI, 1947, s. 17-24; Kutluk Bilge KM Kagan, 
Mqytmgur, Belleten, V, 1951, s. 361-379; Uygur devletinin tepkkiilS ve ySkselif 
devri, Belleten, XIX, s. 331-376. 

.* Bu meselenin munakajasi icin bk. O. Franke, Geschichte, II, s. 442. 



UYGURLAR 349 

ellerinde tutan Uygurlar, yava§ yava§ Qinin uzak bolgelerine 
kadar yayihyorlar ve Mani ' mabetleri kurmaga, bu miinase- 
betle de Mani dinini yaymaga gah§iyorlardi. Uygur Kagani 
da bu din adamlarmm faaliyetini siyasi nufuz ve kuweti ile 
destekliyordu. 

Kuga ve Turfan gibi Dogu Tiirkistanm kultiir merkez- 
lerine kar§i ise; Uygurlann siyaseti tamamen ayri bir mahiyet 
tasjiyordu. Denebilir ki Uygur devletinin giiney smiri, bu sehir- 
ler ile yanyana idi. Kiiltiir munasebetlerinin de Uygur dev- 
letinin te§ekkiil devirlerinden itibaren ba§lami§ olmasi 50k 
muhtemeldi. Uygurlar, bu §ehirleri kendi himayeleri altma 
almi§lardi. Zaman zaman Tibetlilerin bu §ehirlere kar§i 
olan hiicumlan da, cok kanh olarak Uygur kagani tarafmdan 
puskiirtiilmekte idi 3 . Dogu Tiirkistandaki bu kiiltiir §ehirleri 
icin, Uygur ve Tibet rekabetinin epey devam ettigi anla§ihyor. 
Bu §ehirler icin meydana gelen en biiyiik Uygur veTibet gar- 
pi§malan, M. S 794 ** ve 805 5 tarihlerine aitti. Bu sonuncu 
carpi§ma, bu bolgenin gelecekteki talihini oldukca acik olarak 
tayin etmisti. Goruliiyor ki Turfan ve Kuga §ehirleri, 
IX. asrin ba§langicmdan itibaren, Uygur hakimi- 
yeti altma girmege ba§lami§ti. Oyle anlaphyor ki Uy- 
gurlar, Dogu Tiirkistan §ehirlerine kar§i daha hurmetli ve daha 
muhabbet dolu olarak bakiyorlardi. Ciinku, Uygur manevi 
hayatmi tanzim edenfikirler ve din adamlanhep bu §ehirlerden 
geliyordu. Bu sebeple de Dogu Tiirkistan §ehirlerinde, 
mesela Kuca'da, Uygurca vesikalari 840 senesinden 50k ewel 
bulabiliyoruz 6 . 

Uygurlar, M. S. 762 tarihinde, yani Bogu Kagan zama- ^w* ki J^ 
nmda, Maniheizmi resmi din olarak kabul etmi§lerdi 7 . Mani 
mezhebi, Suriyede dogmu§, Iranda inki§af etmi§ ve biitiin mfa *•" 
Orta Asya ve Qindede yayilmi§ti. Uygurlarrn Mocak 8 dedikleri 
aslen Iranh olan Mani rahipleri Uygur ba§kentine gidiyorlar, 

3 Belleten, 75, s. 365. 

3 Belleten, 75, s. 362. 

5 Belleten, 75, s. 365. 

s A. von Gab a in, in Ankaradaki konferansinda . 

' Bu meselenin mlinakajasi i9in bk. Belleten, 75, s. 354-359. 

8 Bu meselenin munakajasi ic^in bk. P. Pelliot, J A, 191 3, 1, s. 100. 



riiiiua geB^me- 
ainde Maniheis- 



35o ORTA ASYA 

ve Uygur Kagani BogWyc resmen Mani dinini kabul ettiriyor- 
lar 9 . Bundan sonra Karabalgasun sehrinde bir Mani mabedi 
yapihyor, ayrica Uygur Kagani, onemli meselelerde daima 
Mani rahipleri ile mti§avere ediyordu. 

Mani dini, esas pirensipleri bakimmdan, Turklerin daima 
hareketli olan ictimai diizenleri ve faal gecen giinluk hayat- 
lan ile taban tabana zit bir mahiyet ta§imakta idi. Maniheizm'e 
gore, aksam yemeginden baska yemek yemek yasak idi. Bu dini 
kabul edenler, daima sebze yiyorlar ve kat'iyen siit icmiyor- 
lardi. Halbuki siit ve et Turklerin ana gidalan idi. Buyiik Mani 
rahipleri, yerlerinden bir kac sene kimildamazlarmi§. Kucuk- 
leri ise, bu dini yaymak icin miitemadiyen geziyorlarmi§. Islam 
kaynaklari, Maniheizmin Uygurlan gev§ettigini ve cesaretlerini kor- 
lettigini yazarlar 10 . Gercekten ise, Maniheizm, tiiccarlara ve 
§ehirlilere mahsus bir dindi. Koyun ve at surlerinin pesterin- 
den giden; kism kisjaklara inip, yazm yaylaklara cikan ve 
tabiatm her tiirlii zorluklanna kar§i koymaga mecbur olan 
Uygurlarm bu din ve diinya goru§ii ile anla§abilme- 
leri 50k zordu. Bu sebeple bu dinin, Uygur baskentinde 
Kagan ve maiyeti ile kiiciik bir munevver ziimresinden ba§ka 
Uygur kitlelerine yaydmis, olmasi az muhtemeldi. Nitekim, 
Maniheizm'in Uygurlar tarafmdan kabul edili§inden iki asu 
sonra gelen Cin seyyahlan, Turfandaki Uygurlarm bile hala 
gocebe hayati yasaliiklarmi kaydetmektedirler ". Oyle anla- 
§ihyor ki Uygur olan Mani rahipleri, memleket icinden ziyade; 
yurtlarmm dismda faaliyette bulunuyorlardi. Bu arada, Uygur 
Kagani Cin ba§kentinde bile, Mani Mabetlerinin yapilmasi 
icin bizzat tes.ebbuste bulunuyordu n . Cinde yapilan Mani 
mabetlerinin insaatma ise, bizzat Uygur ustalari nezaret 
ediyorlardi 13 . I§te bu suretle entellektiiel hayata girmi§ olan 
Uygurlar, Mani dinini yayma bahanesi ile kiiltur merkezieri 
arasinda mekik dokuyorlar, Orta Asya ve Uzak sark tarihinde 

9 Belleten, 75, s. 36a v, d. 

10 Marquart, Osteuropaisch-und Ostasaiische Streifzuge, s. 92; Belleten, 
75. s- 359- 

11 St. Julien, JA, 1847, s. 60-64 
18 Belleten, 75, s. 366. 

13 A. von le Coq, Auf Hellas Spuren, s. 42. 



UYGURLAR 351 

90k onemli bir faktor olmaga hazirlamyorlardi. Cingiz ve hatta 
Akkoyunlular ve Fatih devrindeki Orta Asya ve Yakut dogu 
saraylannda kiiltiir el^ilikleri ve hocahk yapan Uygurlann 
bu vazifeleri 90k eski devirlerden beri gelmekte idi. 

a. Uygurlar Turfan bolgesinde 

BULUNTU YERLERI 

Turfan ovasi esas itiban ile Tann daglannm eteklerinde 
bulunuyor ve bu sebeple kuzeyden, Selenga ve Orhon bolge- 
lerinden gelen Uygurlann yasamasi i^in 90k miisait imkanlar 
ta§iyordu. Turfanm kuzeyiridcki daglar ve vadiler, Uygur- 
lann asirlardanberi ah§tiklan gogebe hayatlanni devam ettir- 
meleri igin fevkalade yaylalar te§kil ederken, giineydeki mvin- 
bit ovalar onlan bir an ewel yerle§mege ve bu suretle yerle§ik 
hayat siirmege te§vik ediyorlardi. Bu ovalardan elde ettikleri 
maddi zenginlikler ve yeni yeni edindikleri manevi inanglar 
onlann kuwetlerini daha da fazlala§tinyordu 14 . Turfan 
bolgesinin bu tabii avantajlan, Uygurlann bu 
bolgeye ni.gin gelip yerle§tiklerini bize izah etmek- 
tedirler (Lev. 39). 

Turfan ovasmm en onemli hususiyeti, bilhassa yaz ayla- 
rmda hukiim stiren muthis, kurakhgi idi. Bu kurakliktan hemen 
hemen biitun seyyahlar bahseder olmu§lardi. Ovadaki evleri 
ahp gotiiren biiyuk yagmurlar ve seller de yok degildi 15 . Bu 
sebeple Turfan bolgesindeki biitiin hayat sahibi canhlar, bu 
kurakkga kar§i cephe ve tedbir alrmglardi. Aslmda, Turfan 
§ehri Tann daglannm eteklerinde bulunuyordu. Bu daglardan 
gelen kar sulan hep bu ovaya iniyordu. Aynca bu ova, sinesinde 
asirlarca bir 90k medeni §ehirler beslemisti. Gene seyyahlardan 
ogreniyoruz ki, topragm yiiziinde hukiim siiren kurakliga rag- 
men, ovanm altmda pek 90k yeralti sulan mevcuttu. Sayisiz 
kuyular ovadaki tarlalan suluyorlardi w . Aynca yeralti Sara^la- 
nna da 90k kiymet verilmi§ti v . 

14 Ayni eser, aym yer. 

15 Ayiu eser, s. 48. 

w A. Stein, Innermost Asia, s. 586 

17 St. Julien, JA, 1847, s. 56; A. Stein, aym eser, s. 583, 591, 



TwfeB WHfMi 



352 ORTA ASYA 

Tanri daglannin dogu ucunda bulunan Turfan bolgesi., 
ayrica Orta Asya ile miinasebeti tesis edebilecek kolay ge$itlere 
ve yollara da sahip bulunmakta idi. 
Turfaa oY«« n . Tuifan ovasi, esas itiban ile Bogdo-Ola daglannin Bulayik 

v. uypirhr yamaclanna yakm bir yerde bulunuyordu. Bu daglar, Tanri 
daglari silsilesinin dogu ucuydu. Ovanm ortasmi, dogu-bati 
istikametinde kiigiik ve asmmis, tepecikler kesmekte idi. Uy- 
gur lara ait eserler bilhassa bu bolgede bulunmakta; Burasi, 
ilmi kitaplarda Kizil adi ile adlandinlmakta idi. Bu tepecik 
silsilelerinin Karahoca denen kisimlannm eteginde iki §ehir 
harabesi goruluyordu. Bunlardan ovanm i^inde olani, Kara- 
hoto §ehri; tepeciklere yakm olani ise me§hur Hoco §ehri 
idi. Hoco, bir uygur §ehridir. 
Ho^o ««hri g u ^hre "Idikui §ehri" de denirdi. Bu §ehrin boyle 

adlandinlmasinm sebebi, Uygur devletinin merkezi olmasi 
ve Uygur Kaganlarmm orada oturmasi idi. Bilindigi iizere 
Uygur Kaganlarina "Idikut" unvani verilirdi. §ehrin en mii- 
kemmel tarif ve tavsifi, Prof. Gr unwed el tarafmdan yapil- 
mi§ti 18 . Griinwedel'm biraz hatah olan pilani, A. Stein 
tarafmdan yeniden hazirlanmi§ ve daha istifadeli bir s,ekle kon- 
mu§tu 19 . Bu §ehirdeki kazilan ile en onemli sonun^lan elde 
eden bilgin ise §uphesiz ki A. vonLe Coq'du 20 . 

Harabeler, muazzam bir surla $evrilmi§lerdi. Bu surlar 
da Cin seddi ve diger Cin duvarlan gibi kismen siki§tinlmis, 
cjamur ve kismen de ta§tan yapilmisti. Bazi yerlerde yiiksekligi 
20 m. ye kadar yiikseliyordu. Surlarm kenarlannda bir gok 
kubbe kalmtilan da goruluyordu. §ehri ceviren dort duvarin 
her birisinin ortasmda birer kapi bulunmasi 90k muhtemeldi. 
Kale kapilan seklinde biiyiik olarak yapilmi§. olan bu kapila- 
rm etrafi iyice tahkim edilmi§lerdi. §ehrin kuzey-bati kosesinde 
bir kapiya daha rastlanmaktadir. Yikilan binalar sokaklan 
kaplamis, ve sokaklarm tespiti de imkansizla§mi§tir. §imdiye 
kadar yapilan tetkiklere gore, kuzeyden giineye inen iki cad- 

18 Bericht uber arch. Arbeiten in Idikutschahri Und Umgebung, Abh. Bayr. 
Akad. Wiss., 1906, 196 s. 

19 A. Stein, Innermost Asia, 4 cilt, Oxford, 1921, s. 582. 

80 Chotscho, Berlin, 191 3. Diger eserleri 15m bibliyografyaya bk. 



Kuzey Kazakistan 



Lugern. Gorod 



I. Aydabul 
Turgay 



Obah 
Kokge - Tav 



Ural -Say (?) 



Kokge-Tav 

Qelyabinsk 

Ala-Kul 

Bes - Oba (Karaganda) 



Malo - Mise 

Kustanay 

Tomsk 

Bprova .— , 

Ala -Tav 

Celyabinsk 

Malo - Karasnoyarsk 



Orta Kazakistan 



Bati Kazakistan 



Kustanay 



Cangali 
San-Aydin 
II. Saksavul 



§iderti, Baygina, Bilkil- 
dak, Korpe-Tay 



II. Saksavul 

Selgi-Zagem 

Kontu 



Dandibay I, Buguh I, 
Bay -Bala I, Kil$uk- 
Koytas, Ust- Kamene- 
gorsk, Kok-Bck-Tav 
Aleri - Aul, Qunibay - 
tjfur 

Begaza, Sangir^ San- 
Su, Tagi - Bay Bulak, 
Bel - Asar, Ak - Sii - A- 

vuli 

Sang, Semipalatinsk , 
Dmdi - Bay, (Karagan- 
da) .Kipel, Kanatr Tas, 
Elsi-Bek, Kanay 

Karkaraii, Ayna- Kol, 
Mirza Sohi, Kizil- Es- 
pece, Buguh II ; 



Alekseyev 
Kustanay 
Ulu - Tav 



K6k$e III 



Kanay 
San -Kol 

Koytas 

Kara - Uzek 

Kara-Yal 

Trujnik 



Zmeinogorsk 



Harezm 



Canbaz - Kala 



I. Keltcminar 



II. Kelteminar 



Kizil - Kum 
Taze-Bag 
Uz - Boy 
(BRONZ gACl) 



Uz-Boy 
Taze-Bag 



Emir - Abad 



gin 



On Asya 



Ch'i - Chia 



Tel-Halaf 
Ubeid 



Yang-shaove 

Lung-sha 

Kultiirkr 



IV. Uruk 



I.-Ur. 



Shang SiUalcsi 
(1523 - 13°°) 



Ying Siilalesi 
(1300- 1020) 



III. Ur 



Kasitler 



Chou Siilalesi 
(1020-240) 



Elam ve Asur 



i0 ^MMC 



:■** 



YERLERlNlN KRONOLOjtK CEDVELt 
1 6. VIII. asra kadar) 



aumm 



mmm 



. . ..W«*. 



Alt 
Paleolitik 



Ust 
Paleolitik 



Neolitik 



1700 



1500 



1200 



Bati Tiirkistan 



Tesik - Ta? 

(Neandcrtal) 
Emir - Temir 
(Musterien) 



Hoca - Gor 
Ank - Tav 



Zaraut - gay 
Ceytun 



1 a, 1 b. Anau 
I. NAMAZGAH 



II. Anau 

I. §ah-Tepe (?) 

II. NAMAZGAH 



III. Anau 
III. Hisar 
II. §ahtepe 
Ak - Tepe 
Naraazgah - Tepe 



Namazgah - Tepe VI, 
Zaman - Baba, Sanka- 
mis, Askabad, Akca - 
Derya, Gurdus, Tahir - 
Bay, Tekkem-Tepe III, 
Avsin-Tepe 



Yenisey Havzasi 



Kokorev 



IV. Anau, Merv, Mur- 
gab, Yaselli - Tepe, Ga- 
vur - Tepe, Elken - T., 
Yassi - T., Yaz I 



Afontova - Gor 



Sisim 

Lepeskin 

Minusinsk 



AFANESYEVO 
ONCESl 
Bogurtak 
Ust - Sobakin 



AFANESYEVO CAGl 



Altay Daglan, 



Srotski 



Kuyum 
Barabin 



Kuyum 

Cudastkaya - Gor 
Yan - Ulagan 



Kurot 

Kuyum 

Suda 

(BRONZ CAGl) 



Baykal Golii cevresi 



Buret 
§iskin 

Malta 
(Musterien) 



Kejemskaya 
Bratskiy - Kamen 



Isakovo Cagi 
(Neolitik) 



Serovo Qagi 
(Neolitik) 



KtTOY gAGI 
Ulan - Hada 
Balagan 



I. ANDRONOVO 



a«*^Saa=%ta 



KARASUK gAGl 



San - Bulak 
Kilepik 



II. ANDRONOVO 

Kami$enka 

Kizil-Yar 

Surtai — - -— 

Qemal 



erezov 
Sol. • Belka 



II. GLAZKOVO 

(Eneolit) 
Sayantuyisk 

Tologoy 

Fofanova (Selenga)- 

Irkutsk 



§IVERA gAGi 

Tunke 
Kyahta 

Qit - 

Koto-Kel 



Tann Daglan ve 
Fergana 



Kaytak - Kum 
(Musterien) 
Aman - Kutan 
Kizil - Kala 



gil • gor - gesme 



I. Kavunci 



III. Kavun$i 
Tarim (Eneolit) 



San - Kol 
Arpa 

Kayinda : 
(BRONZ CAGI) 



Saymah Taf 
Fergana Kanah 
gu Havzasi 



I. Kargali 
Dalverzin 



Cedvel III — ORTA ASYA BULUNTU YER 
(Tag devrinden M. o. V 



UYGURLAR 353 

denin bulundugu anla§ilmaktadir. Batidan doguya gelen cad- 
deler, bu iki caddeyi kesiyorlardi. Bu bolgede ise Maniheizme 
ait eserlerin bulundugu bir saray vardi 21 . Bu sarayda A. von 
le Coq tarafmdan bir cok Uygur yazma ve basma eserleri 
bulunmu§tu. 

Mimari teknigi bakimindan binalar : bashca iki kisma ay- 
rilmakta idiler. 

i — Kesme ta§tan yapilmis, kubbeli binalar: Biiyiik kemer- 
ler de bulunan bu binalar, daha ziyade Sasani mimarisinin 
tesiri altmda kahnarak yapilmi§ eserlerdi. 

2 — Budist Hint mimarisinin tesiri altmda kalmis, olan 
Stupa tipindeki binalar. Bunlardan ba§ka §ehirde kiigiik bir 
nekropol de vardi. §ehrin pilanmi Roma castrumlarma ben- 
zetenler de vardir 22 . Oyle anla§ihyor ki onceleri §ehirde pek 
50k duvar resimleri varmi§. Fakat bunlar sonradan cok biiyiik 
bir tahribata ugrarm§. Bazi bina ve eserler ise, mezar hirsizlari 
ve hazine arayicilari tarafmdan, ara§tiricilar igin istifade edile- 
miyecek derecede tahrip edihnis.tir. Sulama kanallarmin tikan- 
masi sebebi ile sular mecralarmi degi§tirerek §ehri basmis, ve 
bir 50k kisimlanni esasli bir §ekilde yok etmi§ti. Ara§tincilarm 
"K" harfi ile isaret ettikleri zengin kiituphane de bu sellerin 
tahribatmdan kurtulamami§ti. Rutubet ve su, kagitlari siir lit- 
mus, ve bu suretle duvarlara asilarak odalari siisleyen resim 
levhalan da ortadan kaybolmu§lardi. Bu resimler, Japonlarm 
Kakemono'lavmm prototipleri mahiyetinde idiler IX. asrin 
ortalannda, §ehrin ani bir felakete ugradigmi gosteren izler de 
vardi 2 *. GriinwedePin pilamnda "Y" harfi ile gosterilen mer- 
divenli mabet de, tetkike deger eserlerden biri idi. Cephesi 
20 m. olan bu mabedin bir 50k odalann da boyah ve yaldizh 
resimler bulunmu§tu. Kiymetli madenler hazine arayicilari 
tarafmdan sokiiliip cahnmi§ti. En karakteristik olan nokta, 
G^n mimart eserlerinin bulunmayi§idir. Z ve B harf- 
leri ile isaret edilen yerler, Uygurlar ve Uygur Maniheizmi 

^ Belleten, 75, s. 366. 

M A. Griinwedel, Altbuddistischen Kultstatten, s. 148. ' 
n Ayni eser, s. 114; A. von Le Coq, Von Land und Leuten in Osttiirkistan, 
s 1 14. 

Oris Asya, 23 



354 



ORTA ASYA 




UYGURLAR 



355 



bakimmdan 50k onemli harabelerdi. A. von Le Coq'un "Cho- 
tscho" adk albumiindeki eserlerin biiyuk bir kismi bu bolgede 
bulunmu§tu. 

Prof. Griinwedel, halen meskun olan bu yerde, dokuz 
tane harabe tespit etmi§ti. Bir su kenannda oldugu igin, Sengim 
Agiz diye adlandinlan bu yerdeki 1. ve 2. numarah harabeler, 
Turk kultiir tarihi bakimmdan buyuk bir kiymet ifade etmi- 
yorlardi. Fakat zengin bir buluntu yeri olan 7 Nr. h harabe, 
tarn manasi ile Uygur gagma ait bir merkezdi. Mabet 
dort ko§e idi. Batismda bir kapi vardi. Kapidan gegilince bir 
koridora ve ondan sonra da esas mabede giriliyordu. Bu bina, 
pilan bakimmdan, eski Selguk mescitlerini 90k hatirlatmakta 
idi. Harabenin sag tarafmdaj bol miktarda topraktan yapil- 
mi§ demon heykellerine rastlanmisU. 9 Nr. li harabe ise 90k 
biiyuktii. Tahribata 50k ugrami§ti. Dort ko§e idi ve kalm du- 
varlarla gevrilmi§ti. Gtiney kisminda ug tane kule vardi. Bu 
kulelerin miidafaa kuleleri olup olmadiklanni bilmiyoruz. 
Orta kisimda muazzam kapih bir mabet bulunuyordu. Bu 
kisimda bir saraym bulundugu da ileri suriilmu§tu 24 . Bu bina, 
7 Nr. li mabetle benzerlik gostermekte idi. Mabedin kuzey 
dogu k6§esinde, bol miktarda Uygurca el yazma bulunmu§tu. 
Uygurca yazmalarm bulundugu diger onemli mabet de, 10 Nr. 
h bina idi. Burada bir kag boyab. fresk de elde edilmi§ti. 

Duvarlardaki resimlere kinaye olarak halk tarafmdan 
Bezeklik denen bu yer, bir cok Avrupali ara§tirma heyetleri 
tarafmdan tetkik edilmisti. Burasi da zelzele, yagmur vs. sebebile 
90k harap olmu§tu. Kayalar arasma yapilmi§, muazzam mimari 
bir heyetin iginde, 90k karakteristik Uygur eserleri bulunmu§- 
tu. Kesme ta§lardan yapilmi§ giineydeki bir bina, adeta bir 
saray azametinde idi. Buradaki 9 Nr. li mezar da 90k onemli 
idi. Bu binanm sagmda, 8 Nr. li mabet bulunuyordu. Burada 
da boyali resimler vardi. 

tginde iki kiigiik adacik bulunan bir goliin etrafi, hara- 
belerle dolu idi. Bu harabelerdeki mabetlerin biiyuk bir kismi 
Senggim agzmdaki harabelere benzemekte idi. Iglerinde, daha 
sonraki Uygur devirlerine ait olan eserler de yok degildi. Goliin 



Senggim 
batantulan 



Moitnk heaekligj 
haluntaUra 



CiUkn-gU 
buhuHalan 



M Chotscho, s. 13. 



35^ 



ORTA ASYA 




.a 

hi 

s 

. cfl 
.>■ 

.2 

la 



43 






to 

CO 
OS 

> 

i-3 



UYGURLAR 



357 



igindeki adacikda da bazi harabeler gortiluyordu. Bu adada 
bir miktar heykeller, ormeler ve el yazmalari bulunmu§tu. 
Bir dere, Cikkan-goliin bir ucundan girip, diger ucundan cik- 
makta idi. Bu suretle goliin suyunun kurumasmm oniine gegili- 
yordu. Adadaki mabetler, daha ziyade Uygur cagindan ewelki 
devirlere aitti. 

Toyok vadisi, Turfan ovasinm en zengin ve giizel bir yen 
idi. Turfan ovasmm dogusuna dvi§en bu yerde tslami devre 
ait eserler de 50k goriilmekte idi. Vadinin sol sahilindeki mabet 
harabelerinde, pek 50k Uygur el yazmalari ele gecmi§ti. Gene 
Toyok vadisindeki baska bir mabette, o kadar cok Uygur el 
yazmasi ele gecmisti ki, ara§tincilar burasim "El yazmalar evi" 
adi ile adlandirmis,lardi. Bunlann icinde en onemlisi, Goktiirk 
harfleri ile yazdmi§ el yazma idi 25 . 



Toyok 
■ahurtului 



3. Dogu Tiirkistan'da eski kiiltiirler 

Biiyiik Iskenderin Irani zaptedis, ve donii§unden sonra, 
Kuzey Iran' da kalan bir kisim Yunanhlar, eski Yunan san'atini 
ya§atmi§lar ve yerli san'atlardan da bir gok yeni §eyler alarak 
Greko-Budist adi ile adlandmlan yeni bir iislup meydana 
getirmisjerdi. Bu yeni san'atm en onemli merkezi §iiphesiz ki 
bugiinkii Afganistandaki Gandhara §ehri idi. Sonradan yerli 
halk ve bilhassa Ku§an devleti, bu iislubu yerli zevk ve 
an'anelerle birlestirerek biiyuk bir san'at okulu haline getir- 
mi§lerdi. Sonradan, Budizmin yayih§ma muvazi olarak Dogu 
Turkistan'a da yaydan bu iislup, orada da uzun zaman 
yasamaga muvaffak oldu. Tabii olarak bu eserler, Uygurlar- 
dan ewelki devirlere ait idiler. Dogu Tiirkistanm batisrnda 
bulunan eserler de daha eski devirlere aitti. Bunun sebebi de, bu 
bolgenin Greko-Budist san'atm merkezlerine yakm olmasi idi. 
Doguya gidildikge, bu mektebe ait eserler daha sonraki devir- 
lerde gorulmege bashyorlaxdi. Mesela Kuca'daki Kizd adh 
yerde, V. ve VI. asirdan itibaren bu eserler cogalmaga ba§lar- 



Greko-Buiist 
lulricr ferri 



35 A. von Le Goq, Kokturkisches aus Turfan, SBAW, 1909, s. 1202-1218; 
W. Thomsen, Dr. M. A. Stein's Mss. in Turkish "Runic" script, JRAS, 1912, 
s. 181-227; Em Blatt in tiirkischer "Runen" Schrift, SBAW, 1910, s. 296-306. 
Les antiquites Bouddhiques de Barnyan, II, Paris, 1928. 



358 



ORTA ASYA 



traa aan'atliuB 
tcair devri 



lar. Gene bu bolgedeki Maral-Ba§i Tum§uk'unda da oldukga 
eski eserler goruliir. 

Iran, ile budist alemin, birbirlerine cografya bakimmdan 
kom§u olmalari sebebi ile kar§ilikli kiiltiir tesirleri de 50k ol- 
mu§tu. Baktriyan, Ku§anlajin tesiri ile kolaylikla Buda dinini 



1 ?'b 




Levha 37 — Uygur 9agindan muhtelif tipler: 1, Uygurlar; a, 3, 4. 
Mani rahipleri; 5, 6. Qinliler; 7< bir tranli veya Arap (?). 

kabul etmi§ ve M. S. VI. asirda Budizm, bu bolgede tam manasi 
ile yayilmi§ bulunuyordu. Sasani hukumdan I. Hiisrev bu bol- 
geyi zaptetmi§ti. Az zaman sonra Goktiirklerin de bu bolgeyi 
ele ge$irdiklermi goriiyoruz. Baktriyan'da ele ge9en Bamyan 



■ •• }~c; ^*y=' : : 



UYGURLAR 359 

freskleri, Goktiirklerin zaptindan ewelki devirlere aitti. 
Semerkand bolgesinde bulunan Pencikent vs. freskleri ise 
dahamuahhar devirlere, VIII. asra, yani Arap istilasi devirlerine 
aitti. Goxiiluyor ki Bati Tiirkistan'da, oldukca gee devirlere 
kadar fresk an'anesi devam ede gelmi§ti. Kuca §ehri yakmla- 
nnda, bir boyaciyi tasvir eden bir freskle 28 ; yakalari ko§eli, 
kihclan uzun insan figiirleri, Iran iislubunun karakteristik 
eserleri olarak kabul edilmi§lerdir 27 . Bilhassa A. Stein'in 
Ho tan yakinlarmdaki Dandan-Uyluk'da buldugu freskler 
bize Iraniislubunu acikolarak gosteririer 28 . Kizil'daki freskler, 
VI. ve-VIII. asirlara aittir 29 . Tuyok'dakiler ise biraz daha 
sonraki devirlerle ilgilidirler. Bu eserlerde Cin tesiri hie 
yoktu. Cin tesirleri Uygurlarla beraber gelecekti. 

4. Uygur san'atimn baslangici 

Dogu Turkistan san'ati muhtelif bilginler tarafmdan 
tetkik ve tasnif edilmi§tir 30 . Bunlarm i^inde en ilmi ve muteber 
olam Prof. A. Grunwedel'in tasnifidir 31 . Prof. Griinwedel'in 
tasnif i §6yledir: 1- Greko-Budist devir; 2- Iran san'atimn 
tesir devri; 3- Uygur devri. Eserimizde biz de bu tasnif i kabul 
etmi§ bulunuyoruz, Uygur devrinin ayrica ba§langic veol- 
gunla§ma devri olmak iizere iki gagi vardi. 

M. S. 840 tarihinde Orhon kiyilanndaki Uygur devleti 
yikihnca, devletin siklet merkezi Be§-Balikve Turf an bol- 
gelerine nakledildi. Gercekte ise Uygurlar bu §ehirlerin kiil- 
tiirleri ile M. S. 762 tarihinden once rminasebete gecmislerdi. 
Uygurlar tarafmdan Maniheizmin kabulii baskentleri Karabalga- 
sunda (Lev. 38) bir Mani mabedinin yapih§i ve daha sonra Uygur 
Mani rahiplerinin Cine yayih§i ve Cinde mabetler vs. yapi§- 
lan, onlarm §ehirli kulturlerine nasd intibak ettiklerini anlat- 

w R. Grousset, Les civilisationsde V Orient, III, s. 163 v.d. A. von Le 
Coq, Von Land und Leuten, s. 169. 

27 A. Stein, Ancient Khotan, II, PI. LXL 

M A. von Le Coq, Spatantike, III, s. 22; Tuyok'daki eserler i?in bk. 
Grunwedel, Kultstdtten, s. 327. 

M Bk. OZ, 1915.1916, s. 49; OZ, 1933, s. 155 v.d. 

80 ZE, 1909; A. von Le Coq, Spatantike, III, s. 22. 

M Spatantike, III, s. 23. 



3 6o ORTA ASYA 

makta idi. M. S. 840 dan sonra Turfan bolgesi kiilturii kan§ik 
bir karakter arzetmege ba§lar." Bu suretle yeni bir uslubun 
meydana ciktigi anla§ihr. A. von Le Coq'un "Mischkarakter", 
yani kan§ik karakter adi ile Mlandirdigi bu uslup 32 , Dogu 
Turkistanm 1 . ve 2 . devirlerinden de 90k §eyler ta§imakta 
idi. Bu yeni uslubun en onemli ozelligi, Cin san'atmdan 
50k seyler ta§imasi idi. Yepyeni bir gigek tezyinati, kendisini eski 
devirlerden tamamen ayirmakta idi. Daha ziyade Turfan 
ovasmda 50k goriilen bu uslup, yava§ yavas, Kumtura, Kiri§ 
ve §orcuk'a da yayilmaga ba§ladi. Bu yerler, Uygurlarin ilk 
yayihs, bolgelerini gostermesi bakimindan 50k enteresandir. 

Uygur san'atinm ba§langic devrinin en onemli hususi- 
yeti, Budist Gandhara san'ati ile Cin iislubunun imtizaca ba§- 
lamasi ve yepyeni bir cereyamn meydana gelmesi idi. Kum- 
tura' daki bir Nirvana magarasmda, Brahmi yazisi ile yazdmis, 
Uygurca ve Cince yazitlara da rastlamaktayiz. Hatta bu ma- 
garanm Uygurlardan ewelki Turklere ait oldugunu surenler 
bile vardi. Uygur san'atinm ba§langic devrine ait diger onemli 
eser, gene Kumtura mabedinde Budanm olumtinu tasvir eden 
eserdir. A. von Le Coq'a gore bu eser, M. s. 750-850 senelerine 
ait olmahdir 33 . Baskngic devrine ait diger onemli eser, §orcuk'- 
da Ming-Oi denen yerdedir. Kirin magarasmda bulunan 
ve Uygur pirenslerini tasvir eden bu tablonun VIII. ve IX. 
asirlara ait olmasi 50k muhtemeldi. 

Bu devirdeki eserlere kisnri bir gergeve yapma temayulu 
vardir. Magaralarin tavanlan gigeklerle kaplamyor ve kitabelerle 
siisleniyordu. Giyini§ler de oldukea degi§me|e ba§lanu§ti. Ar- 
tik eski Turkistan byafetlerine rastlanmtyordu. Gocebe an'ane- 
leri sogalmaga ba§lami§ti 34 . (Bk. Lev. 37,1). 

Bazi bilginlerin fikrince, Uygurlarin kriich muharipleri, 
Pencikent buluntulanna gore, IX. veX. asirlara almak lazimdir. 
Karsda : A. M, Belenitskiy iz arheologiceskih rabot Pyancikente 
I95 1 S- 5" A > J 8, 1953, s. 328-29, ris. 3. 

32 Spatantike, III, Taf. 13a. 

33 Ayni eser, s. 23, 11.2. 

34 A. von Le Coq, Von Land und Leuten in Ostturkestan, s. 166 v.d.; 
B. Ogel, D.T.C.F. Dergisi, VI, 5, s. 131. 



-v 



UYGURLAR 361 

5. Uygur san'atmm olgunla§ma devri 

Gercek Uygur uslubu, IX. asnn sonundan itibaren goriil- 
mege ba§lar.\ X. asirda geli§ir. XI. ve XII. asirlarda ise tarn bir 
olgunluga kaVu§ur. Artik bu devir her bakimdan bir Uygur 
cagidir. Uygur san'ati, Uzak Sark kulturuniin bir par^asi idi. 
Bu sebeple bu devri, A. von Le Coq, "Turk-gin" adi ile 
adlandmr. 

UYGURLAR.5U VADISiNDE 

Uygurlann siyasi bakimdan Cu vadisine niifuz edip 
etmedikleri belli degildir. Fakat oyle anlasdiyor ki Uygurlar 
Gocebe ve yerle§ik Karluklara 50k kuwetli Kultttr tesirleri ver- 
mi§lerdi. Cu vadisinde Budist buluntu yerlerini temsil 
eden ba§hca iki merkez vardi. Bunlar Qui ve Sang idi (s. 314- 
5). Cul ve Sang'da bulunan Budist mabetlerinin duvarlannda 
bulunan freskler 90k harap bir §ekilde ele gecmis.ti. Mevzu 
itiban ile oldukga karanlik olan bu eserler, renkleri bakmundan 
bize bir fikir verebilmektedirler. Bu eserlerde, Uygurlardan 
ewelki mor renkleri gorebilmekte isekde; acik penbe, acik san 
ve acik kahve renkleri bize ister istemez Uygur devri iislubunu 
hatirlatmaktadir. Mor renklerin karakteri de daha ziyade acik- 
maviye yakindi. 

Gocebe Karluklar, uzun zaman tslamiyetin Cu 
vadilerine nufuzuna mani olmu§lardi. Bu sebeple 
bu bolgede Budizm epeyce ya§ayabilmi§ti. 

UYGURLAR BE § -B ALI K 'T A ■ 

Uygurlar, Be§balik §ehrinde de onemli bir koloni meyda- 
na getirmisjerdi. X. asrm sonlannda bile gocebe bir hayat 
ya§ayan Uygurlar, yazin daha ziyade Tann daglannin kuze- 
yindeki bolgelerde yasiyorlardi. Soguklar gelince ki§lamak 
icin de giineylere, Turfan bolgesine iniyorlardi. 865 senesinde 
Be§bahkta oturan Uygur reisi, ordusunu alarak Tibediler iizerine 
yuruyor ve Kansuyu ele gecirerek Kuku-Nor'a kadar onu ko- 

35 Bernjtam, Osnovme etapi, SA, XI, 377-378; renkli resimleri i^n bk. 
ris. 20-21. Meselenin yeniden munakajasi igin bk. MlA, 26, s. 150-153. 



362 ORTA ASYA 

vakyor 36 . Oylc anlasjthyor H bu harpler neticesinde, Urumci 
ve Turfan' daki Hoco sehirleri tamamen Besbalik Uygurla- 
nmn eline gecmis,ti 37 . 865-66 senesinden itibaren Turfan, 
Kuca, Hami ve Besbalik sehirleri Uygurlann elinde idiler. 
Cinli seyyahlar Be§balik Uygurlanndan biiyiik bir sitayisle 
bahsederlerdi. Onlar, yakuzca dogru ve namushr insanlar 
olarak kahniyorlar; aym zamanda 90k zeki, her §eye miis- 
tait ve bilhassa maden i§leri ile diger i§$iliklerde 
cok mahir idiler 38 . A. Stein gibi biiyiik seyyah ve bil- 
ginlerin de dedigi gibi, Uygurlarui san'atlara ve zenaata 
karsi olan istidatlan, Orta Asya'da eskiden beri yayilmi; olan 
koklii bir ktilturiin devami olarak sayilabilirdi 38 . Uygurlar 
bu san'atkarligi Turfan bolgesine indikten sonra dejjil ; gok 
eski devirlerden beri dgremnis. ve tatbik edegelmi§ierdi. Gene 
Cinli seyyahlarm bildirdiklerine gore, Besbakk'ta Budist magara 
mabetleri ve san'at eserleri de vardi. Bilhassa iic Budist mabjedi, 
Turfandaki e§leri kadar zengin ve buyiikmiis,, M. S. 60 de 
kurulan bu mabetler Islamiyete kadar devam etmi§ti 4V . Bil- 
hassa Besbahk'in atlari cok me§hurdu. Bu sehirde ve civarla- 
nnda kadar 90k at beslenirdi ki, bu yiizden atlann fiyatlan 
cok asagi bir seviyeye duserdi 41 . Besbahk'in meyvalan ve hubu- 
bati da tamnmisti. 

HITAY DEVLETI VE UYGURLAR 

M. s. 840 dan ewel, yani Orhon kiyilanndaki Uygur 
devleti yikilmadan once, Hitay devletini kuran Kitan kabileleri 
Uygurlara tabi idiler. Bu sebeple Uygurlardan 50k derin tesirler 
almi§lardi. Hatta Hitay (yani Liao) devletini kuran ailenin 
bile Uygurlarla 50k yakni kan ve kiiltiir baglan vardi 48 . 
Dogu Tiirkistani zapteden Kara-Hitayl'an, Uygur Kagaru biiyiik 
bir merasimle karsihyor ye kendisine ho§ geldin diyor. Kara- 

u J. R. Hamilton, Les Ouighours, s. 15,11.2. 

*' Aym eser, s. 14; kar?ila: O. Franke, GeschichU, III, s. 415. 

88 JA, 1847, s. 56-64; A. Stein, s. 584. 

** A. Stein, s. 584, n.13. 

40 Kargila: Franke, III, 415; Barthold, VorUsungen, s. 49. 

41 JA, 1847, s. 56-64; A. Stein, s. 584. ~""\ 

42 Wittfogel, s. 443. - — 



•t: ' ,;w», ' ^)jw| i .y i i»,nnn,nn ji T-i i; y i' w.;» 



i . i^ . i W t^m i wn L i iii Mi ^ "n 'ii L »" . ! Hi J wi» n iii , , i j| iiii . i ,iywn ' ^i; M i . | "i M^ , 'i J "v ' ., ' -'M- L ' ' ' ^'V .' W ' ^ v 



T^™™"™^! -.T.\F ' 



,"■"!■ .1" .'lUWil'ttllilW^'JII'l li'l'W'M'IIIWfWmpp- ' 




Lcvha 38 — Uygurlann bajkenti Kara Balgasun'un bir goriinxiju. 






364 . ORTA ASYA 

Hitay'lara 100 deve, 600 at ve3ooo koyun hediye olarak veri- 
yor. Bu kar§ilama munasebetile Cin kaynaklari, Uygurlann 
Hitay devletinin kurulu§undan beri onlarla dostca gecindik- 
lerini kaydediyorlar 43 . Hitay devletinin merkez te§kilatmda 
Uygurlann cok onemli mevkiler aldigmi goriiyoruz 44 . Kara- 
Hitay'lann son Gur Han'i, kendi ogullannm terbiyesi icin bir 
Uygur hakimini cagiriyor ve bu i§e onu memur ediyor 45 . Bazi 
Kitan iinvanlan da hem Uygurlarda ve hem de Hitay devle- 
tinde goriiliiyor 46 . Bu da munasebetlerin ne kadar sik oldugunu 
bize gosteren bir delildir. 
H.uy*e»i«unin j^j s. 007 den evvel, yani Hitay veya Liao devletinin ku- 

Uygur yaauini 

kabui edi«i rulu§undan once, Kitan kabilelerinin hem Uygur ve hem de 
Cin yazismi bildikleri ve bunlari kullandiklari anlasdmaktaduv 
Hitay devletinde, iki tiirlii yazi vardi: "Kuciik yazi" denen 
i§aretler Uygur yazismdan; "Biiyuk yazi" ise Cin yazismdan 
mulhem olarak meydana gelmi§ti 47 . Bu yazilarm meydana 
ciki§ tarihi, M. s. 920 idi. M. s. 924 tarihinde, Hitay devle- 
tinin kurucusu, Orhondaki eski Uygur ba§kentini ziyaret edi- 
yor; Bilge Kagan yazitmm silinerek yerine kendisine Kitan 
dilince, Turkce ve Cince bir kitabenin yazdmasmi emrediyor 48 . 
Oyle anlasdiyor ki Hitay hiikumdarmin bu emri yerine getirile- 
memistir. Cunkii getirilseydi, Bilge Kagan yaziti zamanimiza 
kadar gelemezdi. Hitay devleti, Goktiirk ve Uygurlarla her 
bakimdan ilgilenmekte idi. 

giNGiZDEVLETi VE UYGURLAR 

Cingiz devletinin kurulu§unda ve gerekse bu devletin 
etrafa sur'atle yayih§mda, Uygurlarnrfesiri gok biiyiik olmusUi. 
Cingiz Hanin sohretini duyan Uygurlar, derhal Kara-Hitay'larm 

43 Liao-shih, 30, 5a-b; Wittfogel, s. 636. 

44 LS, 47, 11a; Wittfogel, s. 445; 1069 senesinde ki bir uygur icin 
bk. LS, 47, 11a; Wittfogel, s. 494, n.18. 

45 Wittfogel, s. 665a. 

48 Yu-yueh iinvam icin bk. Sung-shih, 490, 9a; LS, 13, lb; Wittfogel, 
s. 432, n.73. 

47 Wittfogel, s. 443a. 

48 LS, a, 4b-5a; Wittfogel, s. 576. 



UYGURLAR 



365 



ileri gelenlerini oldoiruyorlar ve Mogollara tabi oluybrlardi 49 . 
Kara-Hitay Gur Han'mi oldiirenler, Turfan - yani Kao- 
ch'ang-Uygurlan idi 50 . Cttveym ve Re§ideddin gibi muverrih- 
lcr Uyguriara biiyiik bir kiymet veriyorlardi. Uygurlann daha 
ewelce Cmgiz'le temas temin etmeleri 90k muhtemeldir. 1253- 
55 senelerinde Uygurlardan bahseden Rubruk, onlann hala 
Budaya taptiklamu kaydediyor. Bununla beraber Uygurlar 
arasmda epeyce nesturi ve miislumanm da bulundugunu ilave 
ediyor 51 . Piano Carpini'nin Karakurum'u ziyaret ettigi 
1245-46 senelerinde, Mogollann Uygur yazismi kabul ettikleri 
bu seyyahm ifadelerinden anla§ilmaktadxr 52 . 

Durumu hiilasa edecek olursak diyebiliriz ki, Cingiz dev- 
letinin bir cihan devleti §ekline geltnesinde Uygurlann biiyiik 
rolleri olmu§tu. -~^_„ 

Uygurlann maden i§<jilikleri hakkinda Gin seyyahlan 
da sitayi§kar , sozler soylemi§lerdi 53 . Kitan kabilelerinden 
I-la'lar, demircilikte ve diger zenaatlarda <jok ileri idiler. Bu 
kabilenin reisi Uygurlarla 50k yakin kan baglarma sahipti. 
Bu sebeple Kitanlann demirciliklerinin Uygurlarla ilgili olmasi 
90k muhtemeldi M . 

M. S. 940 senesinde, Tung-huang Uygurlanndan iki v *«** 
heyet Hitay imparatoru nezdine gidiyor. Imparator, bu 
heyetlef den Uygur danslannin yapilmasuu emrediyor M . Bu 
danslann mahiyeti hakkinda tabii olarak bir bilgimiz yoktur. 

XIII. asirda, Kuzey Cine pamuk, umumiyede Orta-Asya- ty*" 1 "*™ **■ 
dan geliyordu. Bilhassa Turfanin pamuklu kuraa§lan gok w^ 
me§hurdu 56 . 98 1 57 , 1129 58 ve 1 221 senelerinde Uyguriara 



Uygurlann 
iemirciligi 



49 Sheng-wu Ch'in-chmg lu chiao-hu, 48a; Wittfogel, s. 661. 

M Tuan-shih, 1, 15a; Wittfogel, s. 651. 

81 Rockhill, s. 141; A. Stein, Innermost Asia, s. 585. 

64 Rockhill, s. 147-150. 
** Wittfogel, s. 142a. 

■•* LS, 4, 4b-5a; Wittfogel, s. 255. 

65 Liang-shu, 54, 40a} T'ang-shu, 221 A, 4a; Sung-shih, 49b, 10-ab. 
** Sung-shih, 490, 10b. 

*' Wittfogel, s. 157. n. 

M Wittfogel, aym eser, ayni yer. 



366 



ORTA ASYA 



■*4HCVMMV6 



Uygur 



Vyguriat -n 
ticant 



tygatlanU 



■tttkftnVfljell 



Uygur atlan 



gelen Qinli seyyahlar, Uygurlann muhtelif ge§itlerdeki kuma§- 
lanndan bahsederier 59 . 

Han sulalesinden beri Turfan bolgesinde uzum yeti§tirme 
ve garapcdik yapiliyordu. 647 scnesinde Gokturk yabgusu, Qin'e 
iizumler gonderiyor ve bu uzuinler Qmliler tarafindan 50k 
begeniliyordu. Bundan sonra Qin'de §arap imali, Orta - Asya'da 
Tuifan bolgesindeki usullere gore yapilmaga ba§landi 80 . 
Qin kaynaklarinda, Turfan §araplan hakkmdaki bahislcre sik 
sik rastlanir* 1 . 

Hitay devletinde seyahat eden (pinli seyyahlar, karpuzlara 
rastlami§lar ve karpuz ziraatuun Hitay devletine Uygurlardan 
geldigine i§aret etmi§lerdir 62 . Karpuz, buradan da Qine 
gitmi§ti. 

Uygurlann, ticaret hayatmda da cok oneinli iaaliyetler 
gosterdikleri anla§ibyor. Hitay devletinin ba§kentinde, Uygur 
fiiccarlanna mahsus bir mahalle vardi 63 . 1055-1065 senelerinde, 
Uygurlara bakir ve demir cevherlerinin satilamiyacagi hakkinda 
bir emirname $ikarilmi§ti M . Aynca Qin ba§kentinde ticaret 
yapan Uygurfar da varcU eS . 

Orta Asya devletlerinde, umumiyetle i5ya§indan 50 ya§ina 
kadar herkes askerdi. Ve her asker 19m de kaide olarak iki 
veya iic. ata sahip olmasi §art ko§uIurdu. Qinde Sung dcvrine 
ait bir Qinli §air, 5.000 Uygur suvarisinin 10.000 ati bulundu- 
gunu kaydetmektedir 6 ^. 

Qinli seyyah Wang Yen-te, Be§ - Bahk'taki Uygur atlarm- 
dan sitayi§le bahsetmi§ti 67 . Bilhassa Hitay devletine verilen 



s * Wittfogel, aym yer. Pamuklu kuma§lan i^in bk, B. Laufer, 
Sino-lramctf, s. 49a. 

*° Sino-lranica, s. 232-233. . -. 

n Aym eser, s. 233 y.d. 

** B. Laufer, aym eser, s. 438-439. 

**'LS, 37» 5a; Wittfogel, s. 179. 

•♦Wittfogel, s 188. 

M 1093 tarihli Sung devri kayitlanna gore: Wittfogel, s. 179, n. 

"Wittfogel, s. 559, n.i. 

• 7 JA, 1847, s. 56-64. '.'.'■"-. 



-. ... 



IBTCURLAR 



367 




368 



ORTA ASYA 



haraglar arasmda mc§hur kisraklann da zikri ge?mi§tir. Mesela 
1052 68 ve 1089 69 da gonderilen kisraklar bunlar arasinda 
zikre deger. Kansu'daki Uygurlar ise 1006 da hediye olarak 
arap adan gondermi$lerdi 70 . 



w LS, 20, 7a; Wittfogel, s. 361, 11.67. 

L S, 25, 3a; Wittfogel, s. 361. 

'* Ta-shih atlaii: Wittfogel, s. 355, n. 46-48 



.f^^^^-^^ 



Uari 


KUZEY 
KAZAKlSTAN 


' 


O RTA 


K A Z AKlS T A N 




BATI KAZAKlSTAN 


g In 


L 




i-i 
« 

T3 
O 

1 

i-5 


1 


CO 
< 

H 

1 

■5- 

is 

< 




- 4? ■ 

e j, 
Q cq - 


700 






c V 

Siilalesi 






<* 

J 

jd 
o 

CO 


CO 

IB 

>> 


■2 
0. 

1 

< 
to 

■ t-4 
CO 


5* 

CO 
1 


CO 
< 

N 

w 

p . 



6OO 






*- 




500 








* 


«J 


>' 
<3 
to 

t-i 


I— 1 
3 

43 
c« 

*0 

< 


400 


CO 

< 
N 

> 
< 

+— 1 

E 
w 


t8 

1 

1) 




f 




300 

200 


a 

"§•■ 

be 
«t 

03 


boQ 


3 

CO 

1 

:0 


09 

■■'1' 


bo 

03 
1 

(S 
u 
<3 

it 


3 ■ 

bo 

3 
03 




| ■ 


r 




QtN S. 


1- 






- 


U 

a 

t-c 

<L) 
03 

kH 
h- 1 












1 

u 


V 

N 

- t> 

V 
03 


*3' 
1 
< 


IOO 






' 


I. 
HAN 

Siilalesi 


f--' ••••• 






M.6. 


£ 




M.s. 




V 

-■- 




IOO 






II. 

HAN 
Siilalesi 




> 

"3 
g 


3 ■ 
XI 
(S 

1- 


200 






300 




SAN-KUO 

WEt 

Siilalesi 


■ 


«3 ! 

•< 

►J 


< 

o 




4OO 






SUNG 

Siilalesi 






■* 


, CO 
£13 

■.■"■■'. 5°« 




CI ve 
LIANG 

Siilalesi 


■ 

j. 


"3 

03 

1 

bo . 
a 


r 






3 
'5b 




SUI Sulalesi 


; 


l-H 
•-* 


>oo 


TANG 

Sulalesi 

I-: 


c 






-~ 


6> .3 
£ i3 '33 ""> ' 




> 

i 

N 

3 

t 


GO* . 
•iff 

■ 

■"-♦* 

< 


7OO 


«5 


^»%%*r 


~5*s*s**^ T*^, — -^ : ^ : .. , 


8OO 




SAYRAM 

Bulak-Koval 

Turt-Kul 

Kulun-Tepe j 
II. Quvalin j 




."■■" V '■ 


900 




1000 


>- 









































tNlN KRONOLOJIK CEDVELl 



^&m^^^^^^£^^5^^^A i&~&&ki&s&m 



INDEKS 



I. 



Kl§I, YER VE KAVIM ADLARI * 



Abakan, 17, 207, 215, 219. 

Abbasi, Abbasiler, 231, 

Aboba-Pliska, 227, 246. 

Aberg, N., 108. 

Abi-Garm, H-IV, 149. 

Abony, 123. 

Aburdan, H-IV, 149. 

Acii, bk. Yacii, 229. 

A^insk, H-IV, 2. 

A^it-Nur, 45- 

Asura, 45. 

Adahkes, bk. Adahket, 201. 

Adahket, bk. Adahkes, H-IV, 297. 

Adamh-Kala, H-IV, 36. 

Adrianov, A. V., 34, 86. 

Adzergage, 132. 

Afanesyevo, 13, 18. 

Afganistan, 6, 7, 82, 182, 184, 357. 

Afrika, 108. 

Ahsiket, 180, 255. 

Ahtin, 130. 

Aibugir, H-IV, 82. 

Aija, 100. 

Ak-Ba?-At, 321. 

Ak-Biit, H-IV, rgi. 

Ak-Bcjim, bk. Ak-Pejin, H-IV, 357. 

Akcar, 2. 

Ak^a, H-IV, 173 

Ak-Qati, 146. 

Ak-Hunlar, 92, 117, 200. 

Ak-Kala, H-IV, 71. 

Ak-Kesene, 200. 



Akkoyunlular, 351. 

Ak-Kul, 33 8. 

Akman, H-IV, 225. 

Ak-Molla, bk. Akmolinsk, 2. 

Akmolinsk, bk. Ak-Mblla, 2, 99. 

Ak Pe?in, 326; Kiiguk, 326, 328; 

Buyiik, 326. 
Ak-su, 39, 41, 173, 321, 322, 341. 
Aksuat, 2. 

Ak-Sumbe, H-IV, 317. 
Ak-Tcpe, 2r, 183, 3*4, 3", 323, 337. 
Ak-Tepe (gardari), H-IV, 334. 
Ak-Tcpe (Siitkent), H-IV, 333. 
Ak-Tepe, bk. Stepinskoe, 322. 
Ak-Tura, 89. 
Ak-Yayla, H-IV, 67. 
Ak-Yiis, 45. 
Ak-Rabat, 4, 
Alabuki nehri, 39. 
Alamanlar, 122. 
Alamedin nehri, 323, 364. 
Alamijik, 39, 76, 154, 178, 240. 
Alanlar, 98, 102, 104, 105, 228, 293, 

394- 
Ala^-Orda, 2. 
Ala-Tau, 344. 
Alattyan, 123. 
Alay, 15. 

Aleksandrovka, 321, H-IV, 350. 
Alfoldi, A., 60, ioi, 104, 105, 107, 

108, 119, 120, 121. 
Ahb, H-IV, 1 10. 



* H-IV rmriuzu ile gosterilenler, IV. haritadaki yer adlanna aittir. 

Orla Axyn, 24 



m? 



ORTA ASYA 



Alma-Ata, 23, 38, 39, 1 19, 273, 323. 

Alp Arslan, 203. 

Altin 151, 15a, 344, 3a 1. 

Attin»Asar, 82, 94, 108. 

Altin Hadas, 133. 

AltmrKSl, 41. 

Altirt Ordu, 219, 293. 

Altm-Tcpe, 335, 336,. H-IV, 322. 

Altay daglan, 2-7, 10, 11, 13, 16, 
«3» 25, 27-30, 32-41, 43, 64, 65, 
68, 69, 72-74, 73-78, 89, 90, 1 10. 
m, US, 117, 129, 135, 139, 
141, 147, 149, 152* 154, 162; 
Guney Attay d., 144; Kuzey, 
34, 146, »47, 162; Bati, 72. 142, 
301. 159, 162:, 163-168, 172, 176, 
178,' 198, 202,' 207, 210, 213, 
216, 218, 219, 235, 300. 

Altay-Sayan daglari, 7. 

Amuderya nefari, 6, 7, 186, 188. 

Amul, H-IV, 184. 

Anadolu, 307. 

Anadolu Sel^uklulan, 267. 29 1 . 

Anadolu YSriikleri, 130, 

Anau, 6; I. Anau, 15, 20; II. Anau. 
28; III. Anau, 28; IV Anau, 15. 
20,42. ■ 

Anderson, J. G., 39, 54, 55. 

AndKoy, H-IV, 173. 

Andronovo, 24, 27, 28, 39, 129. 

Angara, 9, 26. 

Angka-Kala, H-IV, 37, 181. 

An- Yang, 30. 

Appelgren-Kivalo, 280. 

Ara-Kol, 151. 

Ara-Kul, H-IV, 243. 

Araba-Konak, 270. 

Aragol, 36, 45, 66. 

Aral golu, 2, 13, 348. 

Araptar, 335, 359. 

Arga-Bulak, H-IV, 204. 

Argal, 132. 

Am, 336. 

Ariz, T29- 

Arnavutluk, 280, 281. 



Ante, T.J. ,56. 

Arpa netiri, 24, 177, 320. 

Arslan Bob, H-IV, 226. 

Arslan-Han, Karahanh hukumdan, 

.■324-- ■.".'.■-'..'' 
Art-Gurribaz, H-IV, 65. 
Artamonov, 226. 
Artik-Ata, 328. 
Artsir, 133. 
Asparuh, Bulgar Ham. 240, 2,-,7, 

■ ..264." '■' 
Assin ge^idi, 234. 
Astrahan, 6, 97; 293. 
A^agi-Barshan, 330, H-IV, 295. 
A§agi Ivolgi, bk. Nijne Ivolgi. 139. 
A-si-bu-lai, bk. A$para, 3.19. 
A$para §ehri, 319. 

At-Ba$ $<e ftr », 173, 320, H-IV, 236. 
Ata-Su, 2. 

Ata-Turk-Kala, H-IV. 29. 
Atlah. 261, 329, H-IV, 303. 
Atlah, 201, 329, H-IV.. 303. 
Attila, 72, 95, 1 13,119. 
Atuk^Ta?; 5. 
AuMKanay, 11. 24. 
Avarlar, 56, 73, "107, 109, 1 13-125. 

139, 142, 146, 156, 159-163. 245,. 

257, 278, 280. 300, 
Avrupa, 72, 92, 93, 102, 109. 1 18. 

148, 156, 301 : Orta 'Avrupa,. 103, 

to8, 109, 1 10, 114,- ir8, 
Avrupa Tiirkleri, a8o. 
Avusturya, 102, 280. 
Ayaguz, 2. 
Ayat, 2. 
Aygir-Cal, 331. 
Aytr-Tam-Oy, 198. 
Ayusat-Tav, 2. 
Ayvaca, 185. 

B -' 

Babenko, 230, 231. 
Babis-Mullah, H-IV, 105. 
Bacs-Megyeben, 286. 
Bahmutsk, 293, 295. 



^mg@£s^ 



iNDEKS 



37i 



Bah?a, 84. 

Bahti, 2. 

Bain-Ulan-Hada, 132. 

Bakarli, H-IV, 325. 

Baktiryan, 41, 92, 358. 

Balahk-Tepe, 200. 

Balasagun, bk. Ak-Pe§in, Kuz-Ordu^ 
Kuz-Ulu?, 171, 263. 315, 322, 
325, 326, 328, 330, 

Balm, 290. 

Balkan daglari, 212, 256, 257. 

Bait*, 2J2. 

Bamyan, 358. 

Barah?a, 185. 

Bafak-Tatn, H-IV, 93. 

Baranya, 286. , 

Bar^eka, 132. 

Barhg,45. 

Barnaul, 11, 23, 78, H-IV, 45. 

Barshan, 173. 

Bar$am, H-IV, 197. 

Barthold, W., 319, 321. 

Barzob, H-IV, 131. 

Ba§adar, 38, 39. 

Bajkaus, 88, 89, 293, 294. 

Baskirdistan, 294. 

Bateney, bk. Bateni, 1 8, 

Baten, bk. Bateney, 215. 

Bati Turkistan, 1, 5, 15, 19, 20, 27, 
28, 32, 33, 38, 41, 66, 66, 80, 82, 
83, 84, 91, 92, 93, 117, 172, 176, 
184, 191, 200, 244, 252, 302, 314, 
327- 

Bay-Tal, 45. 

Bayin-Gol, 45. 

Bayir Kum, 337. 

Baykal gdlti, 9, 1 1, 13, 22, 26, 27, 28, 
30, 31, 48, 49, 52, 138-139, 202, 
209, 280; guneyi, 6tcsi, yoresi, 
52. 

Bayrak-Tepe, H-IV, 20. 

Bazar-Kala, H-IV, 38. 

Bederkent, H-IV, 57. 

Begram, 184. 
Begre, H-IV, 55. 



Behbudi, H-IV, 181. 

Behlu, H-IV, 301. 

Bekesben, 286. 

Bela Posta, ioi, 108, 236, 281. 

Beknitskiy, A. M., 184, 360. 

Belevli, H-IV, 104. 

Belcuvan, H-IV, 152. 

Belh, H-IV, 168. 

Bel hu, 201. 

Belgrad, 1 1 i . 

Belovod, bk. Aksu, H-IV, 349. 

Beninger, t68. 

Bereg, 285. 

Berel, 29, 64, 71, 72; Berel 1, 159. 

Berensniki, 100. 

Berezovka, 45, 70. 

Berhozoyka, 96. 

Berk-Kara, bk. Berkkarin, 76, H-IV, 

309; Berk-Kara 1,76. 
Berkkarin, bk. Berk-Kara, 77, 93. 
Berkut-Kala, H-IV, 40. 
Bern$tam, A. N., 39, 93, 152, 179, 

192, 320. 
Besarabya, 24b, 256, 257. 
Be$-Ab,H-IV, 123. 
Be?-Bahk, 359, 361, 362, 366. 
Be$-Tam, H-IV, 95. 
Be?-Tube, H-IV. 80. 
Bezded, 284. 
Bistriyansk, 45, 70. 
Biygilak, 45. 
Bihar, 287. 
Biharban, 286. 

Bilge Kagan, 131, 134, 135, 364. 
Biliarsk, 248, 359. 
Bingol, 93. 

Bi ? -Kent, 186, H-IV, 148. 
Bijpek, bk. Frunze, 314. 
Biyanayman, 191. 
Biyisk, 23, 76, 71. 
Bizans, 102, no, 116, 121, 122, 189, 

268, 270, 318. 
Blijnih-Elbanah, 147. 
Bobrinskoy, A. 278. 
Bogdo-Ola daglari, 352. 



372 



ORTA ASYA 



Bogolovskiy, 2. 

Bograd, 210. 

Bogucar, 236. 

Bolfaya-Recka, 45. 

Bolsere5ensk, 37. 

Borkorbaz, H-IV, 215. 

Borovka, 59, 133, 138. 

Borovogo golii, 94, 172. 

Borsod Megyeben, 286. 

Bosaga, H-IV, 174. 

Boyla tjbul Kavhan, Bulgar reisi, 

2 75- 
Boyla Kuluvr, Bulgar reisi, 275. 
Bogii Kagan Uygur hukumdan, 349. 
Braila nehri, 270. 
Bryuhanova, 99. 
Bugy, 122. 
Bug nehri, 237. 
Bugu-Kala, 151. 
Buhtarma nehri, 2, 34. 
Bulak, H-IV, 102. 
Bulak-Koval, 341, H-IV, 343. 
Buldumsaz, H-IV, 75. 
Bulgaristan, 158, 261. 
Bulgarlar, 102, 117, 1 18, 227, 238- 

242, 250-256, 262, 267. 
Bulimer, bk. Byelimer, 242. 
Bulun, H-IV, 45. 
Burana, 325, H-IV, 358. 
Burcan, H-IV, 326. 
Buren-Gol, 132. 
Burgaz, 270, 
Burma-Cap, 24, 76. 
Burma-Cap I, H-IV, 233. 
Burma-gap II, H-IV, 234, 
Burtaslar, 241. 
Buzaci, H-IV, 182. 
Buzuk-Tepe, 338. 

Buyuk Hun devleti, 5 , 33, 36, 40) 
49, 57, 75-77, 85, 86, 89-gr, 164, 
'77, 348, 357- 
Bviyuk Iskender, 357. 
Byelimer, Bk. Bulimer, 250, 282. 



Cagitay, 132. 
Cagitay-Gol, 45. 

Cagan-Colu, bk. Tsagan-Colu, 132. 
Cambul, 341. 
Cana-Kala, H-IV, 39. 
Canbaz-Kala, H-IV, 39. - . ■ 
Car-Tepe, H-IV, 339. 
Cargelan, 152, 292, 329. 
Carh-Kaymda, 319. 
Camuntum, 104. 
Carma, 2. 

Carpini, P., seyyah, 297. 
Cayilma, H-IV, 290. 
Cend, bk. Can-Kala, 106. 
Cerges, H-IV, 287. 
Cergetal jehri, bk. Cergetal, 39, 330, 
H-IV, 231. 

Cermen kavimleri, 34, 102, 108-110, 

117, 119, 121-124, 247, 281. 
Geti-Asar, 94. 

Geyhun nehri, bk. Amuderya, 129. 
Chen-fan, 54, 

Chih-chih Shan-yu, Hun hukumda- 

r >> 9i- ■ 
Cildik, H-IV, 48. 
Cigiii-Bent, H-IV, 23. 
Cil-Ank, 323. 

Cilana, 45. Cili-Kul, H-IV, 145! 
Girgak, 45. 
Csak, A., 119. 
Csanad Megyeben, 286. 
Csengod, 122. 
Csongrad Megyebol, 286. 
Cul 5 ehri, 173, 285, 323, 363. 
Cumgal §ehri, 330. 
Cuva-Tiibe, 329. 
Cuvalin, 341. 
Cuvan-Ank, 330. 

Guvan-Tepe, 340, H-IV, 273, 342. 
Concesti, 107. 
Ciiveyni, 365. 



fNDEKS 



373 



(Jaa-Tas, 220. 

gaar-Ta?, 331. 

Qadir-Kara-Sug, 45. 

gagan-golu, 1 38. 

Qagan-Nor , bk. Tsagan-Nor, 132. 

gakan-Kalc, H-IV, 195. 

Qakmak-Suyu, 42, 79, 210, 332. 

Qakul nehri, 45, 134. 

(Qaldivar ?ehri, 320, H-IV, 239. 

Qalkar-Gol, 2. 

Qan^ar-Han, 332. 

gangal, 77, 307. 

Qaplak-Tepe, 325. 

gardan, 336, 338, H-IV, 255. 

Qargalanta, 138. 

Qargelan, bk. Cargclan, 309. 

Qari$-Kurgan, 2. 

Qari^in, 95, 243. 

garkov, 45. 

ga?-Kala, H-IV, 28. 

gatalar, 272. 

gatkal daglan, 179, 199, 331, 332. 

gdyabinsk, 2. 

gepa-Bogotor, Bulgar Hani, 275. 

gergetal, bk. Cergetal, 39. 

gerilde, bk. Tjerilde, 132. 

gerki, 2. 

gernogov, 284. 

gikhan-Gol, 248, 249. 

gddirti-Suv, 2. ' ■ 

girak5i, H-IV, 177. 

gi^erlik, 132. 

gigil kavmij 343. 

gigir^ik, 177. 
gik kavmi, 207. 
gikil, H-IV, 303. 
gil-Bek, H-IV, 290. 
giliktinskiy, 2. 
giling-Say, 179. 
gilpek, H-IV, 79. 

gin, 19, 30, 31, 35, 36, 43, 49-53, 57, 
60, 66, 75, 76, 79, 80, 85-89, 162, 
166, 185, 191, 213, 348; Kuzey 
Qin, 32, 35, 365. 



ginli seyyahlar, 319. 
gim-Bay, H-IV, 86. 
gimuzr, H-IV, 271. 
gingildi, H-IV, 275. 
gingb Han, 351. 
gingiz devleti, 364. 
gingiz-Tam, 77. 
gingiz-Tau, 24-77. 
Qirik-RSib&t, H-IV, 97. 

9«yli, 339- 

gkalovsk, 292. 

gmi, 234. 

gola-Kazak, 323. 

golpon, 300. 

Gbn-AIay daglan, 42, 79, 80, 177. 

gornak Tepe, H-IV, 35 r. 

gubar-Tam, 2. 

gud, 99. 

gudatskaya dagi, 1 1 . 

gu nehri, 24, 29, 33, 39, 41, 76, 129, 

'49. '59. '62, 170, -171-173, 202, 

303.305. 308-311, 317, 319, 322, 

326, 328, 332, 361. 
gu kanah, 41. 
guka-Tepe, 1 79. 
gukurcak, 331. 
gulijman, 38, 88. 
guhm nehri, 78. 
gumgal, bk. Cumgal, 151, H-IV, 

242, 
gumi? §ehri, 323, 324, 366. 
gungarya, 1. 
guviket, H-IV, 300. 
guy-Tepe, 331. 
9&1, 3'4- 



Dandan-Uyluk, 359. 
Daraut-Kurgan, 80, H-IV, aoo. 
Dareyhlamin, 132, 138. 
Dargan-Ata, H-IV, 22. 
Da?-Kala, H-IV, 26. 
Da$in-Cil, 132. 
Daudan-Kala, H-IV, 59. 
Debets, G. F., 48, 64. 



I 



374 



ORTA ASYA 



Dejti Kip^ak, ago. 
Dev-Kala, H-IV, 64. 
Dev-Kesken, H-IV, 73. 
Devkt-Abad, bk. Faryab, 169, H-IV, 

172. 
Digaria, 101. 
Dinev, H-IV, 130. 
Dingli-Gir, H-IV, 1. 
Dinyeper nehri, 101, 115, 236, 290, 

295- 

Dinyester nehri, 257. 

Diyakonov, M. M., 83. 

Dobriyansk, 241. 

Dobruca, 256, 257. 

Dogu Turkistan, 1, 3, 13, 85, 87, 
168, 172, 176, 184, 213, 278, 
314, 322, 327, 348, 349, 357, 

359> 362. 
Doh-Nucikes, 200, H-IV, 298. 
Dokuz Oguz kavmi, r'30, 348. 
Dolinka, 345. 
Dolon-Hara, 132. 
Don nehri, 25, 100, 105, 106, 109, 

229, 236, 290. 
Dondok-Tergune, 132. 
Donee nehri, 229. 
Dunapentele, 125. 
Durbelci, 132, 138. 
Duruhan, 133. 
Dusembe, bk. Stalin-Abad, H-IV, 

135- 
Dzun, 132. 



Eres-Kala, H-IV, 34. 

Eriksson, J., 55. 

Ermihalyfalva, 122. 

Ersi, H-IV, 219. 

Eski-Pokrovsk, 328. 

Esztergombol, 286. 

Eumorfopoulos, G., 54, 

Evliya-Ata $ehri } bk. Taraz, 198, 341. 



Farm, 132. 

Farab, H-IV, 185. 

Faryab, H-IV, 172. 

Feher, Geza, 257, 286. 

Feldmar^alskaya, 234, 235. 

Fenek, 118. 

Fergana, 5, 6, 15, 33, 42, 78,. 79, 80, 

173, 176, 183, 199, 308, 331; 

Kuzey Fergana, 199; Giiney 

Fergana, 173, 199. 
Fergana Kanah, 33. 
Fetisov, A. M., 148, 330. 
Fettich, N., 12 J, 283-285. 
Feyz-Abad, H-IV, 137, 157. 
Findikh-Dere, 269. 
Filov, B., 259; 263. 
Finle, 242,253. 
Fin-Ugorlar, 7, a6, 99, 100, 147, 343, 

344- 
Fominsk, 45. 
Fotanovska, 139. 
Fonlak, 121. 
Franklar, 121, 267. 
Frunze, bk. Pi§pek, 314. 



•i 

3 



Ebert, M., 59. 

Edirne, 265. 

Efrasiyab sehri, 27, 28, 93; Efrasiyab 

I, 41. 
Eftalit devleti, 185, 335, 336. 
Ejderhan, 290. 
Ekaterinoslav, 295. 
Elcik, H-IV, 3. 
Elege§ nehri, 45, 198. 
Emir-Abad, 32. 
Erdeni-Dzu, 132. 



Gabain, A. von, 349. 

Gandhara, 357. 

Garnata, 109. 

Gater, 122. 

Gavur-Kala, 77, H-IV, 63. 

Georgiycvka, 2. 

Gepidler, 122. 

Gesztered, 286. 

Geyik-Taj, 42. 



1NDEKS 



375 



Glazkovo, 26. 

Glyadenova, 99. 

Gnczdoyo, 284. 

Gobi 56IU, 3, 49, 117. 

Gotlar, 100, 102, 1 108, 109, 118. 

Goliat kurganlan, 235. 

Gok-Bulak, 149. 

Gokturkler, 28, 56, 69, 73, 76, 83, 84, 
89, 140, 141, 143, 146-149, 154- 
160, 164-172, 175, 180-186, 188, 
192, 195, 200, 208-212, 215-222; 
236, 259, 261, 263, 274, 299, 
301, 307, 3'7. 3'9. 32i-3*5> 

33»-335, 343. 344. 34 8 > 364- 
Gpzeken, 269. 
Grano, 133, 135. 
Griinwcdel, A.. 352, 353, 359. 
Gryaznov, M. P., 39, 62, 69, 70. 
Gugircdi. H-IV, 19. 
Gugurth, H-IV, 21. 
Gui-Kislak, 180. 
Gul<,a, bk. Gul?a-Tcpc, 80, 175, 

H-IV. 209. 
Gul^a-lVpc, bk. Gul^a, 308. 
Gulistan, H-IV, 133. 
Gundremmingen, 102. 
Our Han, Kara Hitay hukumdan, 

364. 365. 
Gurban-Burir. 4-). 
Gitrek, Sogd reislerinden, 184. 
Gtizlar, bk. Oguzlar, 291. 
Gitzal. 33. 
Gumus-Tepc, 21. 
Gunoy Rusya, 7, 17, 26, 33, 35, 39, 

36, 37, 60, 78, 84, 93, 97, 98, 

102, IO3, 108, I IO, III, 114- 

Il8, 124, 158, 139, 176, 221, 

228, 236, 239, 248, 256, 279, 

283-, 287, 29I, 195, 296, 344. 

Gyor, 281. 



H 



Habarovski, 164. 
Hallstatt, 32. ' 
Hami, 362. 



Hampel, J., 278, 285. 
Hamukat, bk. Hamuket, 329. 
Hamuket, bk. Hamukat, H-IV, 302. 
Han, bir Cin siilalesi, 366. 
Han-Kan, Cin ressami, 204. 
Hara-Balgasun, bk. Kara-Balgasun 

Ordu-Bahk, 132. 
Hara-Cilu, 132. 
Hara-Gol, 132. 
Harezm, 10, 13, 15, 16, 19, 20, 27, 

28, 32, 42, 80, 81, 94, 176, 181, 

183, 203, 325. 
Harezm$ahlar, 203. 
Harkov, 230, 236, 292. 
Harran-Cuvan, 297, 321. 
Haydu-Mcgyct, 286. 
Haylama, 308. 
Haylama, 308. 
Hayr-Han, 132, 138. 
Hayvan-Kala, H-IV, 84. 
Hazarasb, H-IV, 30. 
Hazarlar, 163, 203, 228-230, 234- 

239, 251, 256, 277, 281, 291, 

299, 3° >• 
Hazar dcnizi, 291. 
Heikcl, 92. 
Hcntze, C, 59. 
Herodol, 34. 
Hcvcs, Mcgyet, 286. 
Hitay dcvleti, bk. Liao, 362, 364, 

366. 
Hindistan, 252. 
Hindu, 252. 
-Hisar, 185, H-IV, 134. 
Hive, H-IV, 31. 
Hockricht, 166. 
Ho?o ?ehri, 352, 362. 
Ho-han-yeh, Hun reisi, 91. 
Hongor, 132. 
Ho-pei, 54. 

Horasan, 82, 183, 191. 
Horvarth, T., 278. 
Hovaling, H-IV, 151. 
Hsuan-hua, 55. 
Hulm, 41. 



376 



ORTA ASYA 



Hunlar, 36-39, 40-43, 50-56, 9a, 94, 

115, 118, 121, 203, 258, 307. 
Huttal, 84, 185. 

Hiisrev I, Sasani hiikumdan, 358. 
Hiisrev II, 141, 234, 235. 



Isig-gol, 7, 76, 152, 157, 159, 168, 

176, 308, 319, 345. 
Isik, H-IV, 190. 
Issik, H-IV, 270. 
Islavlar, 246, 256, 263, 264, 267, 281. 

1 

Idikut sehri, bk. H050, 352. 

t?kUik, H-IV, 189. 

Ihe-Alik, 137, 138. 

Ihe-Aman, 132, 138. 

Ihsid §ispir, Sogd reislerinden, 184. 

Ikan, 340. 

I-la kabilesi, 365. 

tlgumen, 164. 

Ili nehri, 76, 170, 201. 

lllinskoye, 248. 

Illirya, 109. 

Ilmovaya-Padi, 50, 8g. 

Inan, Abdulkadir, 68. 

Ingiltere, 55- 

Ingulets, 237. 

Iran, 15, 37, 57, 42-45, 87, 92-93, 

93, 142, 1.84, 229. 
Irbit, 2. 
Iri-Su, 331. 
Irkutsk, 19. 
Iro-Kum, 132. 
Irtij nehri, 1, 4, 24, 28-30, 34-356, 77, 

251, 322. 
tsakovo, 19. 

Isfara, bk. Isfarin, tsfare, 199. 
Isfare, bk. Isfarin, Isfara, 177, 
Isfarin, bk. Isfara, Isfare, 82, 83. 
tsfic&b, 340. 

Iskandinavyahlar, 229, 247, 251, 283. 
tskider, 7, 33-37, 53-55, 81, 104. 



Iskodar, H-IV, 120, 118. 

Ispanya, 109. 

tsperih, Bulgar reisi, 264. 

Istanbul, 60, 270. 

Isim, 2. 

l§kan, 339, H-IV, 341. 

Iskasim, H-IV, 158. t 

Iskem, 45. 

Italya, 119. 

tvanskoe, 189. 

tvolgi, 50-52, 89. 

Izyum, 292. 



Japonya, 139, 353- 

Jaszfenyszaru, 286. 

Jehol, Qin'de bir eyalet, 54, 55. 

Juan-Juan'lar, 128. 

Jullak-Tepe, H-IV, 324. 

Jutas, 123. 

Justinyen, Bizans imparatoru, 1 2 1 . 

K 

Ka^ka, 100. 

Kadikoy, 272. 

Kadirgan, 138. 

Kafir-Kala, 183. 

Kafirnigan, 83, H-IV; 136. 

Kafkasya, 30-33, 56, 92, 100, 101, 

102, 212, 228, 234, 241, 242, 

252, 293; Kuzey Kafkasya, 92, 

98, 229, 235, 236. 
Kaganovi$-Abad, H-IV, 142. 
Kainda, H-IV, 346. 
Kala-i Mir, 41, 84. 
Kala-i Dari Peng, 158. 
Kala-i Bobl, H-IV, 212. 
Kata-i Humb, H-IV, 154. 
Kala-i Vamr, H-IV, 155. 
Kalah-Kir, bk. Galali-Gir, Kalah- 

Gir, 41, 81, H-IV, 60, 69. 
Kalbin-Tav, 121. 
Kalmanka, 45. 
Kama nehri, 114, 116, 241, 243, 344. 



w» 



1NDEKS 



377 



Kamenogorsk, 23. 
Kamisenka, 28. 
Kamigensk, 45. 
Kamish, H-IV, 2. 
Kamunta, 235. 
Kamu$in, 96. 
Kanal, 340. 
Kanay buluntulari, 24. 
Kansu, 54, 361, 368. 
Kant, 173. 

Kao-ch'ang, bk. Turfan, 365. 
Kapagan Kagan, Gokturk hukum- 
dari, 265. 

Kapgal, 45, 212, 215, 218-222. 

Karaagas, 99. 

Kara-Asar, H-IV, 114. 

Kara-Aul, 2. 

Kara-Balgasun, bk- Hara-Balgasun, 

132. 350, 359, 363- 
Kara-Bait i, 173, 320. 
Karabinsk, 2. 

Kara-gako, 76, H-IV, 276. 
Kara$uk, bk. Kara-Tav, 338. 
Karadeniz, 99, 291. 
Kara-Da?, 45. 
Karahanhlar, 129, 173, 301, 305, 309, 

3io, 3H. 3«5> 3 l8 > 32i, 328, 

330, 337. 34'- 
Karahoca sehri, 352. 
Kara-Hoto sehri, 352. 
Karaganda, 2, 244. 
Karagan-Tepe, 21. 
Kara-Gol, 45. 
Kara-Gucir, H-IV, 240. 
Kara-Kalpak-Kala, H-IV, 94. 
Karakol, 38, 70-71, 76. 
Kara-Oba, 176. 
Kara-Su, 45. 
Karasuk, 34, 49. 

Karaspan-Tepe, 340, H-IV, 323. 
Kara-Tag, H-IV, 128. 
Kara-Tav, bk. Karasuk, 76, 338, 

34°- 
Kara-Tavalgati, H-IV, 227. 
Karavan, 179,. H-IV, 248. 



Kara-Yiiz-Sulek, 45, 161, 220. 

Karga, H-IV, 35- 

Kargah, 39, H-IV, 267; Kargah I, 

30; Kargah II, 76. 
Karkarah, 2. 
Karlgren, B., sinolog, 56. 
Karluklar, 130, 172, 173, 179, 205, 

341,36^. 
Karluk Kapisi bk. Taraz, Evliya-Ata, 

308,363,309, 317, 320, 303, 329. 
Karnak, 340, H-IV, 318. 
Karoy, 153, H-IV, 282. 
Karpat daglan, 115. 
Kartaca, no. 
Kasgarh Mahmud, J 97, 338, 339, 

34'- 
Kasan, 80, 178, 180, 181. 
Katanda, 60, 61, 64, 73, 116, 153, 

1 59-161. 
Katta-Kurgam, 92, 191. 
Katun nehri, to, 35, 70, 301. 
Kaun9i-Tepe, bk. Kavunci, 5. 
Kavat-Kala, H-IV, 49. 
Kavgan-Kala, 337, 338. 
Kavunci, bk. Kaunei-Tepe, 84, 175; 

Kavunci 1, 11, 15, 84. 
Kaymda, 319. 
Kayirnia, H-IV, 243. 
Kazakistan, 2, 5, 7, 10, 11, 13, 19-23, 

25, 27, 29, 39-42, 49, 76, 78, 136, 

173, 322; Bati Kazakistan, 77; 

Dogu, 77, 147, 176; Giiney, 6, 

77. 129, 307. 
Kazaltik, H-IV, 345. 
Kazan sehri, 100, 133, 241-244, 248, 

265, 291. 
Kazarman, 330, H-IV, 228. 
Kazire, 211, 213. 
Kegen, H-IV, 274. 
Keheyli, H-IV, 85. 
Kelcgei, 118. 
Kelif, H-IV, 169. 
Kelt, 109. 

Kelteminar, u, 15, 27. 
Kem nehri, 88, 207, 210. 



378 



ORTA ASYA 



Kemgik nehri, 198. 

Kenezlo, 286. 

Kenbulun, 173, 189. 

Kenkol, 49, 75, 93, 309. 

Ker$, 10 1, 102. 

Kerki, H-IV, 175. 

Kesken, H-IV, m. 

Keszthely, 118, 120, 121. 

Keszthely-Gati, 103. 

Ke§, bk. §ehr-i Sebz, H-IV, 179. 

Ketmensi, H-IV, 18. 

Ketmen-Tube, 42. 

Keykubad-§ah, 81-83. 

Kihc-Kala, H-IV, 89. 

Kipcak, 130, 290, 294, 344. 

Kir ? in, 39, 74-76, 153, 154, 281. 

Kirgizistan, 24, 322. 

Kirgizlar, 56, 65, 86, 88, 98, 117, 

130, 147, 148, 155-157, 162, 163, 

168, 196, 207-211, 213, 215- 

222, 297, 298, 345. 
Kirim, 99, 10-1, 102, 107,-110, 118, 

125, 291. 
Kirk-Kaz, H-IV, 44. 
Kirk-§ehid,/ 2 74. 
Kismici, bk. Yakalig, Yaka-Kent, 

172, 325, H-IV, 266. 

K.is-Tube, H-IV; 116. 

Ki?tim, 2. 

Kizart, 73-75, 330. 

Kiz-Kala, H-IV, 7. 

Krai ?ehri, 352, 357, 359. 

Kizil-Daraut, 42. 

Kizil-Kala, H-IV, 55. 

Kizil-Kurgan, H-IV, 207. 

Kizil-Majalik, 45. 

Ktzil-Su, bk. Krasnaya fe$ka, 324. 

Kizil-Tuu, H-IV, 201. ; 

Kizil-Yar, 18, 23, 28, 181. 

Kizlasov, L. P., 196, 197. 

Kimekler, 299, 343, 345. 

Kin-shi-so, 51. 

Kirin, 360. 

Kirmirau, H-IV, 261. 



Kiselev, S. V., 34, 62, 70-71, 138, 

160-164, I92, 2!0, 263, 301. 

Ki?in-Kavhan, Bulgar kirah, 264. 

Kiskoros, 279. 

Ki?m, H-IV, 159. 

Kitanlar, bk. Liao, Hatay devkti, 

362, 365. 
Kitap, H-IV, 179. 
Kiyev sehri, 251, 283, 292, 293. 
Klepik, 23, 45. 
Klimovka, 237. 
Klya?torniy, S. G., Rus tiirkologu ve 

tarih^isi, 199. 

Kyu?ev, H-IV, 352. 

Kobadiyan, H-IV, 144. 

Ko ? -Bulak, H-IV, 130. 

Kockar, bk. Ko$kor, 115, 147, 148, 

330- 
Kockar-Ba$i, H-IV, 263. 
Kok-Su, 2. 
Koko-Nor, 84. 
Kokpekti, 2. 
Kolpasevo, 2. 
Komaromban , 286, 
Kondakov, 85,-278.' 
Konki nehri, 291. 
Konstantin VIII, Bizans tmparato- 

ru, 299. 
Konstantin Pogonat, Bizans tmpara- 

toru, 257. 
Kopal, H-IV, 279. 
Kopen, 18, 148, 153, 203, 210-212, 

220. 
Kore, 66. 

Korgan-Tiibe, H-IV, 1 39. 
Korgan-Tiibe 1 1, H-IV, 140. 
Koska t, 157. . 

Ko?-Kala, H-IV, 13. 
Ko$o-Caydam, 132. 
Ko$oy-Kurgan, H-IV, 255. 
Koy-Su, 345. 
Koylik, H-IV, 277. 
Kozlov, P., 58, 60. 
K6k-Bulak, bk. Suyab, 330, H-IV, 

265-;" 



rSSSHI 



1NDEKS 



379 



Kogmen daglari, 207. 
Kohne-Kala, 84. 
Kok-Kesene, aoi. 
K6k~Merdan, H-IV, 329. 
Kok-Oguz, H-IV, 17. 
Kok-Ta*. H-IV, 138. 
Kok<,-c-Tav, 2. 
Kok-Tiibo, 201. 

Kozeli-Kir, bk. Kiizcli-Gir, 41, H-" 
IV, 6H. 

Krasnaya rc^ka, bk. Kizil-Su, 324. 

Krasnorccensk, 336. 

Kronbcrg, 103. 

Krumi? Han, Bulgar ham, 260-264, 
267. 273. 

Kubadivv. 183: Kubailiye 1, 42, 83; 

Kubadiyc 11. 83; Kubadiye 

in. 82, 83, 183. 
Kubadsah. 90. 
Kuban. 234. 237. 293. 
Kuca. 192. 349. 359, 362. 
Kudirg<\ 63-67! 88, 118, 139-141.. 

136-163. 203. 
Kuk-Ya!di, H-IV. 206. 
Kuku-Xor. bk. Koko-.\or. 361. 
Kul. 329, H-IV, 306. 
Kulyab. H-IV, 152. 
Kumanlar, 231, 263, 289, 296, 300, 

301, 344. 
Kumbriket, H-IV, 264. 
Kum-Kala, H-IV, 107. 
Kum-Tcpc, 82, 84, 183, H-IV, 311. 
Kumurtuk, 38, 45, 70. 
Kunagota, 121. 
Kundomb, 278. 
Kunduk, bk. Sasik, 237. 
Kungey Ala-Tav, 149. 
Kungrad, H-IV, 88. 
Kunusti, H-IV, 315. 
Kunya-Uaz, H-IV, 61. 
Kunya-Urgenc, H-IV, 76. 
Kupiyansk, 292. 
Kurak, H-IV, 203. 
Kurak, H-IV, 203. 



Kuray, 37, 48, 142, 155-162 , 165 

168. 
Kure-Beysi, 132. 
Kure-Navan-Tseren, 132. 
Kure-Zashi, 132. 
Kurgan, 2. 

Kurganca-Kala, H-IV, 90. 
Kurga$m-Kala, H-lV, 41. 
Kurgajin-Tcpe, 308. 
Kurikanlar, 66, 202, 207. 
Kurot, 17, 38, 70, 164; Kurot m, 

70. 
Ku^an devleti, 81, 83, 84, 172, 179, 

180, 308, 357, 358. 
Kustanay, 2. 
Kutiha, 43. 

Kutrigurlar, 107, 118, 120. 
Kuyum, 10, 11, 17. 
Kuyuk, H-IV, 112. 
Kuva, H-IV, 218. 
Kuz-Ordu, bk. Kuz-Uluj, Balasa- 

gun, 325. 
Kuzey Afrika, 110. 
Kuzey-Ghou siilalesi, 185. 
Kuzsinky, V., 120. 
Kuciik-Karaman, 104. 
Ku1-Ab, H-IV, 153. 
Kiilan, 310, 328, H-IV, 294. 
Kiilbes-Han, 332. 
Kiil-Tcpc, 181. 
Kul-Tegin, 131, 146, 195. 
Kunerli-Kala, H-IV, 58. 
Kiizeli Gir, bk. Kozeli-Kir, 41, H- 

IV, 68. 



Le Coq, Albert von, 136. 

Lena nehri, 163. 

Leon V, Bizans Imparatoru, 264. 

Lepsi, 2. 

Levajova, V. P., 212, 214, 221.. 

Liada, 237. 

Liao, bk. Hitay devleti, Kitanlar, 

362, 364. 
Lipp, W., 119. 



38o 



ORTA ASYA 



Litvinskiy, B. A., 199. 
Liyakan, H-IV, 213. 
Lombardlar, 119, 125. 
Loo, C. T., 54. 
Lou-Ian, 87. 
Luan-p'ing, 55, 56. 

M 

Maa$a, H-IV, 202. 

Macar istan, 94- 102 1 05- no, 114, 

116, 119, 122, 136, 142, 159- 

162, 221, 252, 282. 
Macarlar, 56, 73, 230, 231, 240, 

280, 283, 294, 300, 343. 
Madara sehri, 267, 273. 
Mainz, 104, 105. 
Makdisi, Arap cografyacisi, 339. 
Malamir Han, Bk. Melemir Han, 274. 
Malaya Perescepina, 118. 
Malazgirt, 203. 
Malinovka, 198. 
Mamayev, 340. 
Manaka, 2. 
Manakeldi, 178, 309. 
Man^urya, 60. 
Mankend, 341. 
Mangir-Kala, H-IV, 70. 
Manjurek-Kemcik, 45. 
Manyah, 188. 

Mao-tun, 42, 43, 49, 50, 51, 74. 
Maral-Basi, 350. 
Maros, 267. 
Maryinsk, 2, 
Maslovka, 100. 
Mat<;a, H-IV, 125. 
Mat-Gay, H-IV, 211. 
Mayatsko, 226, 227, 243. 
Mayemir, 34-39, 40, 41. 
May-Tube, 329. 
Mautan-Tas, 2. 
Mazdeizm, 87. 
Mazlum-Han, 78. 
Mehter-Kala, H-IV, 92. 
Megyeben, 285. 
Megyevel, 285, 



Melemir Han, Bulgar ham, 273-275. 

Meric nehri, 269. 

Mertviya Soli, 98. 

Merv, 33, 185. 

Me§ekli, H-IV, 27. 

Mezar-i §erif, H-IV, 165. 

Mezoband, 122. 

Mig-Poso, bk. Mig-Poso-Tepe , 218. 

Mig-Poso-Tepe, bk. Mig-Poso, 221. 

Mihael, 234. 

Milkn V. F., 228. 

Minayeva, 96. 

Ming-Oi, 360. 

Ming-Tepe, 42, H-IV, 246, 256. 

Minns, E. H., 54. 

Minusinsk, 29, 36, 37, 46, 42, 50, 
51, 85, 207, 213, 220, 222. 

Mirki, 319, 328 

Mir-Tepe, 339. 

Mogen-Buren, 45. 

Mogentiana, 118,120. 

Mogolistan, 3, 4, 13, 31, 47-49, 132, 
*33> ."37» '59. 168, 344; t9 Mo- 
golistan, 3; D15 M., 3; Kuzey 
M., 58, 89, 136; Guney M, 29. 

Mogollarj 30, 49, 55, 204, 295, 297, 

335. 339- 
Moldavya, 107. 
Mor, 10. 
Motefindt, 278. 
Mugur-Aksi, 45. 
Mug-Tepe, 180. 
Muiz-Ata-Tepe, H-.lVj 10. 
Muncak-Tepe, 181, 260. 
Mungac, 45. 
Murga, 101. 
Murgab, 21, 33. 
Murtuk Bezekligi, 55. 
Muslimova, bk. Miislyumova, gg. 
Mtislyumova, bk. Muslimova, 105. 

N 

Nagy, G., 292. 
Nagyszeksos, 105, 107. 
Nagy-Szent-Miklo?, 262. 



Indeks 



381 



Nainde-Sume, bk. Nainte-Sumi, 130- 

138. 
Namazgah-Tepe, 20, 21, 82. 
Nan-§an daglari, 85. 
Nann nehri, 39, 76, 154, 169, 311, 

H-IV, 238. 
Narim, 2, 34. 
Narkiz, 5. 

Narincan, H-IV, 47. 
Naukat, H-IV, 221. 
Navan-Tseren , 132, 138. 
Nemangan, 180. 
Nemetsiirii, 122. 
Neva-Ket, H-IV, 262. 
Nicke, H-IV, 245. 
Nijne-Bajkun^ak, 97. 
Nijne-Dobrinko, 96. 
Nijne-tvolgi, bk. Asagi Ivolgi, 139. 
Nijne-Ruca, J 00, 101. 
Nikefor, Bizans Imparatoru, 263, 

264, 268, 273. 
Nikolisel kalesi, 257. 
Nograd, 286. 
Nomogun, 132. 

Normanlar, 282, 283. 

Novket, 308. 

Novogrigoryevka, 10 1, 102, 103, 105. 

Novo-Moskovsk, 293. 

Novo-Pokrovsk , 324, H-IV, 351. 

Novorossisk, 236. 

Novosibirsk, 13, 25. 

Novozagora, 262, 263. 

Noyun-Ula, 48, 50, 51, 57= 59. 6 2, 
75,85,87, 157. 

Nukus, H-IV, 81. 

Nura nehri, 334. 

Nu-shih-pi'ler, Goktiirk kabilesi, 200. 

Nuzket, bk. §is-Tube, 320, H-IV, 
289. 



O 



Orta Avrupa, 19. 
Obi nehri, 13, 23, 44. 
Obinskoe, 1.7. 
Odesa, 102. 



Oglakti, 83, 86, 87. 

Oguz iilkesi, 334. 

Oguzlar, 130, 213, 239, 303, 309, 

336> 337. 339, 34°- 
Oka nehri, 100, 240. 
Okladnikov, A. P., 202, 204. 
Olbia, 102. 
Ohn-Han, 132, 138. 
Olotu,. 168. 
Omsk, 25, 78. 
Omurtag-Han, Bulgar ham, 260, 

261, 267-268. 
Onugug, 163. 
Ongin, 136. 
Ongite, 132. 

Onogur-Bulgar, 229, 234. 
On ok kabilesi, 128. 
Ordos, 29, 30, 37, 54, 79- 
Orel sehri, 290. 
Orenburg, 99, 292, 294. 
Orgit, 136. 
Orhon nehri, 4, 10, 14, 18, 72, 73, 

84, 117, 13*, >33, *3 8 , ^S-W, 
160, 162, 163, 166, 168, 207, 
218, 248, 275, 348, 364. 

Ort-Tepe, H-IV, 8. 

Orta-Asya, 1, 4, 5, 7, l6 , 20 > =4-29, 

85, 91-94, 99- 10 3, US-" 8 , 124- 
129, 148, 154, 156, 159, l6 °, 
166, 166, 171, 177, 179, l8 2. 
184, 187, 189, 190, 192, 205, 
213, 214, 229, 247, 250, 252, 
261, 263, 265, 266, 278, 279- 
281, 287, 293, 294, 298, 303, 
307, 3*4, 330, 343, 345, 349, 
352, 3 6 5, 3 66 - 

Orta-§ara-Hubu, 13. 
Ortotokoya, 148. 
Osetler, 228. 
Osmanhlar, 159. 
Os, H-IV, 223. 
Osanin, L. V., 5. 

Otrar, bk. Yengikent, Yangikent, 
334, 335, H-IV, 33°- 



3 8a 



ORTA ASYA 



Oznacennaya, 45, 219. 

Oya, 4*5- 

Oy-Bulak, 152, 153, H-IV, 283. 

o 

Oksiiz $ehri, 337. H-IV, 328. 
On-Asya, 20. 
Uzbekistan, 245. 



Paldorak, H-IV, 126. 

Pamir, 6, 7, 41, 42. 

Pantikapaenon, 102. 

Paris, 54. 

Part, 87. 

Patm, H-IV, 188. 

Pazink, 35, 38, 61-69, 77, 151, 163, 

185, 203. 
Paulsen, 285. 
Pavlodar, 2, 343. 
Pecs-Ozsog, 103. 

Pecenekler, 231, 277-281, 295, 299, 
Pekin, 54- 
Pencikent, 84, 142, 180, 182, 184, 

359, H-IV, 177^ 
Peresccpina, 281. 
Perm, 99, 107, in, 115, 285. 
Pest Megye, 286. 
Petropavlovsk, 2, rg6. 
Petrossa, 95. 

Peykend, 309, H-IV, 183. 
Picaksi-Tepe, 336. 
Pil-Kala, H-IV, 46. 
Ptj-Art, H-IV, 198. 
Pi?pek, 323, 325. 
Piano Carpinij seyyah, 365. 
Pliska, 263, 265-269, 
Poltava* 237. 
Poltavak, H-IV, 348. 
Pokrovsk, 96, 98, 231. 
Preslav nehri, 268, 269. 
Prohovsk, 6. 
Proto-Bulgarlar, 266. 
Prut, 257. 



Pulcay, 257. 
Pulcay, H-IV, 99. 
Pusztatoti, 121. 

R 

Rabapordany, 109. 

Rabat-i Melik, 176. 

Raben-Say, H-IV, 113. 

Rib'at, 336. 

Radlow, W., 72, 133, 216. 

Rarz, H-IV, 122- 

Ra;id ed-Din, 197. 

Ribace, 149. 

Riegl-Zimmermann, 280. 

Rivak, H-IV, 196. 

Roerich, 84, 85. 

Rohatt, H-IV, 132. 

Roma, no, 119. 

Romanya, 270. 

Romen (919-921), Bizans Impara- 

toru, 299. 
Roska, 107. 
Rostovtssev, M., 108. 
Ro$estveno, 100. 
Roj-Kala, H-IV, 194. 
Rubruk, seyyah, 295, 365. 
Rudenko, S.I., 37, 38, 62. 
Rus Cografya Kurumu. .58. 



Sadik-Ata-Tcpc, 340, 

Sakalar, 4, 5, 81, 8a, 151, 152. 

Saksavul kiiltiirii. 13. 

Saksin, 291. 

Sahk-Bulak. 331. 

Salincak, 163. 

Salmony, A., 54. 

Sahovo, 228, 230, 231, 235, 237. 

241, 243, 301, 344. 
Samanogullari, 180, 304. 
Samara sehri, 100, 290, 308, 309. 
Sandik-Tav, 2. 
Sangin, 133, 138. 
Sangin-Dalay, 132. 



iNDEKS 



383 



Saratov, 95, 96, 97, 295. 

Sarepta, 244. 

San-Bulak, 23. 

Sang, 129, 171, i73 v 325. 336. H - IV > 

259. 
Sari-Kol, 2, 24, 77. 
San-Kurgan, H-IV, 214. 
Sari-Tag, H-IV, 127. 
San-J5u, 2. ' 

San-Tam, H-IV, 96. 
Sarkcl, 223, 227, 229, 235, 291. 
Sarmatlar, 34, 70, 77, 84, 92, ito, 

217, 228; Dogu Sarmatlar, 70. 
Sart, 15. 
Sara-Ta§, 24. 

Sasaniler, 162, 217, 243, 301, 358. 
Sasik, bk. Kunduk, 257. 
Savran, 339, 34c, H-IV, 331. 
Sayan daglan, 5, 70, 85, 202, 207, 

209, 219. 
Sayantuyisk, 26. 
Sayat, H-IV, 146. 
Saygasin, H-IV, 187. 
Saymah-Tas, 33, H-IV, 229. 
Sayram, bk. lsficab, 333, 335, H-IV, 

326. 
Sazhdere, 268. 
Schubert, Johannes, 196. 
Sebestyen, K. von, 104. 
Seelman, 97. 

Selenga, 19, 26, 27, 48, 49, 51, 89, 
164, 207. 
Seleti-Suv, 2. 

Semerkand, 27, 28, 92, 298, 299. 
Semipalatinsk, 2, 24, 35, 36, 77, 

78, 213. 
Semirecj, bk. Qu nehri, Yedi-Su, 

*3> 77, 169. 
Senggim, 355. 
Sengir-Tam, H-IV, 98. 
Sen-Rabat, R-IV, 12. 
Sepren, 339. 

Seyhun, bk. Sirderya, 229. 
Shan-pan-ch'eng, 55. 
Slda, 18. 



Signak, bk. Sugnak, 338, 339. 

Sibirya: Giiney, 1-5, 10, 13, 17, 20, 
21, 24, 25, 27, 28-31, 35. 37, 38, 
47, 4 8 > 57, 61, 62, 87, in, 115, 
184, 213, 216, 247, 251, 3°i> 
307, 344; Bat*. 4» 22, 25, 56, 
98, 115, i«7, 143; Kuzey, 139; 
Dogu, 4, 99. 

Silistire, 270, 272. 

Simmering, 103, 104. 
- Simon, Bulgar kirah, 269. 

Sinistan, H-IV, 192. 

Sirderya, bk. Seyhun, 4, 6, 92, 188, 
301, 309, 334, 335, 337- 

Sirmiyum, ' 1 08. 

Sir-Tarduslar, 208. . 

Slavyansk, 292. 

Smela, 236. 

Sogd, bk. Sogdak, 129, 173, 176, 
179, 182, 187, 188, 192, 201, 304, 

348. 
Sogdak, bk. Sogd, 318, 320, 324, 

326, 329. 
Sokolovka, H-IV, 285. 
Solonehnaya-Belka, 35. 
Somogy, 286. 
Sopron, 286. 
Spassk, 207. 
Spitzin, A. A., 292. 
Srotski, 45, 71, 159, 162, 213, 294, 

296, 337. 
Stalingrad, 95, 293, 295. 
Stanitza, 234. 

Stein, A., 79, 352, 359, 362. 
Stepinskoa, bk. Ak-Tepe, 322. 
Stepnoe, H-IV, 292; 
Stepnyak, 2. 
Sterlitamaka, 293. 
Strzygowski, J., 148, 280. 
Sverdlovsk, 2. 
Sviyask, 248. 
Szabolcs, 285. 
Szent-Endre, 120. 
Szolnok, 287. 
Sucjnsk, 94. 



384 



ORTA ASYA 



Sudak, 291. 

Sugsi, 132. 

Sugnak, bk. Signak, 338. 

Sukuluk, 124, 172, 173, 189, 192, 

3° 6 . 3 r 5> 321, 322. 
Sulek, 220. 
Sulino, 10 1. 
Sume, 133, 138. 
Sunak-Ata, 339. 
Surhob, 199, 
Suriye, 349. 
Susamir, 199, 331. 
Susi, 199, 329, H-IV, 305. 
Suyab, bk. Kok-Bulak, H-IV, 265. 
Su-Yargan, 27, 28. 
Sutkent, 336, 337, H-IV, 328. 



§ilezya, 111. 

§emaha-Kala, H-IV, 74. 

§ipovo, 94, 95. 

§ipunoyQj, 45. 

§irdak-Beg, 309, 330, H-IV, 232. 

§irin-Qay, 177. 

§irvan-Kala, H-IV, 72. 

§j§ikman, 164. • 

§i$kino-Troitskoe, 2. 

§i¥-.Tepe, 322. 

§i?-Tube, 320, H-IV, 347. 

§or9uk, 360. 

§ornak-Tepe, 339. 

§otora, 1 84. 

§umnu, 260, 268. 

§uracan, H-IV, 33. 



§aar-Tuz, H-IV, 147. 

§abbaz, H-IV, 45. 

§abuktay, 132. 

§adrinsk, 2. 

§agilcan, 339. 

§ahri-Nav, H-IV, 129. 

§ah-Senem, H-IV, 62. 

§alpak-Asar, H-IV, II 5. 

§altak, 177. 

§ansi, 49, 55. 

§anzi-Sug, 45. 

§ara-Muren, 50. 

§arap-Hana, 254. 

§artsvo, 79. 

§art, 42, H-IV, 205. 

§arukan, 284. 

§arva?hk, 201, 329. 

§a$, 181. 

§avgar, 321. 

§ehri Sebz, bk. Ke§, H-IV, 178. 

§elci, 201, 329, H-IV, 304. 

§ibirgan, H-IV, 171. 

§ignak-Say, 129. 

§ibalina, 2. 

§ibe, 38, 45, 61, 64, 66, 68, 69, 70, 

164. 
§idotu, 132. 



Tabgag Kagan, 168. 

Tabon, 240, 242. 

Tacikistan, 84, 186, 307. 

Tagar, 38, 47; Tagar 1 1, 37, 38, 41,70. 

Tahiltu, 132. 

Taht-i Kuwad, 185. 

Takacs, Zoltan, 113. 

Takaspadak, Sogd kirah, 184. 

Tak-i Bustan, 140, 217. 

Talas nehri, 39, 41, gi, 92, 93, 96, 

98, 106, 129, 154, 155, 179, 

198, 200, 201, 303, 306, 311, 

3H, 328, 329, 33'- 
Talay-Han-Ata, 66. 
Taldi-Kurgan, H-IV, 278. 
Talgar, H-IV, 268. 
Tah-Barzu, 83, 170, 181; Tah-Barzu, 

V, VI, 183. 

Tallgren, A. M., 87, 95, 100, 251,252. 

Tambov, 237. 

Tamdi, H-IV, 310. 

T'ang sulalesi, Qin'de, 166, 301, 323. 

Tann daglan, 1, 5, 7, 20, 23, 25, 

29, 30. 38, 39.. '40, 74> 75, 85. 
ri5, 128, 129, 136, 147, 149, 
154, '55. «6o, 162, 168, 173, 



INDEKS 



385 



177, 178, 274, 275, 3o6 3 329/ 

33 1 * 361- 
Tannu-Ola, 86. 
Tara, 2. 
Taraz, 201, 301, 304, 306, 307, 328, 

329, 340, H-IV, 299. 
Tarduslar, 128. 
Tareytin-Hit, 132, 138. 
Tarhun, Sogd kirah, 184. 
Tarhun Divasti9, Sogd kirah, 188. 
Tarhg, 45. 
Tarmasirin, 345. 
Tarmajirin, H-IV, 312. 
Ta 5 -Akir, H-IV, n. 
Tajkent, 5, 15, 24, 33, 173. *77; 

H-IV, 253. 
Tastik, 83, 87. 
Tatarlar, 294. 
Tavda, 2. 
Taze-Bag, 27. 
Teeli, 45. 

Tekabket, 329, H-IV, 307. 
Temir-Kapi, H-IV, 176. 
Temir-Sug, 45. 

Teodosyos, Bizans tmparatoru, 106. 
Tepe-Gulsa, 79. 
Teplouhov, 87. 
Ter, 101. 

Tervel, Bulgar kirah, 264. 
Tes, 18, 87, 88, 215. 
Tibet, 18, 84, 85, 349, 361 . 
Ti^a tabyasi, 274. 
Tihonov, 59. 
Tik-Turmaz, 201. 
Timuriler, 319, 339. 
Tirmiz, 200, 327, H-IV, 168. 
Tisa, 122. 
Tobolsk, 2, 78, 99- 
Togosin, 132. 
Togusik, 132. 
Toharistan, 200. 
Tokay-Tepe, 335. 
Tokmak-Tepe, 26. 
Tokrau, 2. 
Tolak, bk. Tula, 1 16, 344. 



Tolek, 322, H-IV, 293 

Tolna, 286. 

Tologoy, 26. 

Tolstov, S.P., 32, 81. 

Tombak-Asar, H-IV, 109. 

Tomsk, 2, 25, 77, 7^, 89. 

Ton Yin, 54. 

Tonyukuk, 195. 

Toprak-Kale, 82, H-IV, 50, 87. 

Torontal Megyeben, 286. 

Toulen-Tologoy, 132. 

Toyok vadisi, 357. 

Tdlesler, 91, 348. 

Toto, 89, 164. 

Tirakya, 270. 

Transilvanya, 108, 268. 

Trever, C, 59. 

Troitsk, 2. 

Troitskosavsk, 51. 

Tsagan-Qolu, 132. 

Tsagan-Nor, 133. 

Tserilde, 132. 

Tuba, 45, 219. 

Tuguruk-Boman, H-IV, 193. 

Tula, bk. Tola, 14, 49, 73, 136, 

137, 138, 155. I57> 160, 162, 163. 
Tuna, 102, 121, 240, 256, 257, 270, 

274, 290. 
Tung-hu'lar, bk. Tunguzlar, 50. 
Tun-huang, 365. 
Tunguluk-Sume, 132. 
Tunguzlar, bk. Tung-hu, 26, 48-50, 

57- 
Tunuk, 331. 
Tupeyken, H-IV, 222. 
Turan, 45. 
Turfan, 114, 156, 168, 192, 213,301, 

349> 35i, 357. 360, 361, 362, 

366. 
Turgag, bk. Turgar, 184. 
Turgan, H-IV, 271. 
Turgar, bk. Turgag, 184. 
Turgulau, 132. 
Turinsk, 2. 
Turpak-Kala, H-IV, 14, 25. 

Orta Asya, s$ 



386 



ORTA ASYA 



Turtkul, 15, H-IV, 3a. 
Turtkul-Tepe, 341, H-IV, 344. 
Tutrakan, 272. 

Tuva,, 1 26, 156-160, 168, 196. 
Tuyahta, 36, 37, 38, 45, 71, 146, 

155. >57* i&V 163, 302. 
Tuyok, 359. 

Tuyuhtyansko, 213, 215, 221, 222. 
Tiibet-Tepe, H-IV, 313. 
Tiil-Kubas, 341. 
Tumen, 2. 
Tiimen-Ank, 339. 
Turge?ler, 172, 179, 219, 324-328, 

339- 
Turkistan, bk. Yesi, 339, H-IV, 319. 
Turkler, 3, 25, 55-57. 294. 
Turkmen bozkiri, 6. 
Turkmenler, 213. 
Tyuza?u, 331. 

U 

U?-Kersen, H-IV, 15. 

Ug-Pristansk, 23. 

Ufa, 2. 

Ukrayna, 98. 

Ulan-Hada, 138. 

Ulan-Hat, 132. 

Ulan-Hucir, 138. 

Ulan-Kom, 45. 

Ulan-Ude, 139. 

Ulug-Kem, 198. 

Umehara, S-, 60, 68. 

Ungar, 179, H-IV, 249. 

Ungetu, 133, 138. 

Untersiebenbrunn, 102. 

Ural daglari, 4, 7, 20, 26, 61, 77, 98, 

99, 176, 177. 280. 
Ura-Tube, H-IV, 210. 
Urcar, 2. 
Urga, 132. 
Urgemu, 132. 
Urgen?, H-IV, 43- 
Urmi-Tav, H-IV, 119. 
Ursul nehri, 17, 36, 38, 68, 71, 164. 
Urton-Argalc, 133. 



Urton-Hara-Dulan, 133. 

Urion-§ara-Hubu, 1 38. 

Uspenskoe, 2. 

Usrugana, 185. 

Ust-Qarijskaya, 299. 

Ust-Quhm, 2. 

Ustik, H-IV, 2. 

Ust-Ijim, 2. 

Ust-Kamenegotsk, 2. 

Ust-Kuyum, 35. 

Ust-Kyahta, 50. 

Ust-Tes, 218. 

Uj-Kuduk, H-IV, 10 1. 

Uybat, 45, 211, 218, 220, 222, 264. 

Uy-Bulak, 332. 

Uygurlar, 163, 173, 198, 348, 349, 

359-368. 
Uy-Tala, 169. 
Uyuk, 45, 198. 

Uyuk-Arjan, bk. Uyug-Arhan, 197. 
Uyug-Tarhg, 45. 
Uzak-Dogu, 43, m, 350, 361. 
Uzboy, 27. 
Uzgen, H-IV, 224> 
Uzlar, 295, 300. 
Uzun, H-IV, 141. 
Uzun-Ahmet, H-IV, 247. 
Uzun-Ata, H-IV, 257. 



t) 



Ulenti-Suv, 2. 



Vadul-Isak, 257. 
Vahiuman, Kiral, 184. 
Varna, 270. 
Vavilonka, 38, 44. 
Verhne-Udinsk, 53. 
Verhne-Uralsk, 2. 
Veszprem, 286. 
Vidin, 270. 
Viyana, 103. 
Viyatka, 45, 248, 252. 
Vladikafkasya, 10 1. 



INDEKS 



387 



Volgansk, 230. 

Volga nehri, 27, 36, 78, 94, 95, 98, 
102, 106, no, 116, 117, 147, 
241, 247-250, 283, 290, 291; 
A?agi Volga, 6, 95, 97, 100, 104, 
105, 24a, 248, 293; Orta, 6, 
95, 242; Yukan, 95. 

Volga Bulgarian, 155, 238,, 240. 

Vorobyevo, 234, 236, 237, 249. 

Voronej, 236. 

Vorojolov-Abad, H-IV, 143. 

Voruh, 82. 

W 

Wang'Yent-t'e, Qinli seyyah, 366. 
Wannieck, 54. 
Weill, D.,~ 55. 
Wikingler, 107, 251, 285. 
Wu-sunlar, 91, 151, 152, 201. 



Yam-Asar, 340. 

Yan-Ulagan kurgani, 11. 

Yao-lien kabilesi, 49. 

Yassi Kugat, 177. 

Yassi-Tepe, 41. 

Yazih-Kaya, 220. 

Yaz-Tcpe, 41, 

Yetts, P., 60. 

Yedisu, bk. Qu, Semireci, 129, 172, 

181, 189, 192. 
Yedi-Tam, 2. 
Yekaterinburg, 2. 
Yenikoy, 269. 
Yeni-Pazar, 256. 
Yeniseysk, 45. 

Yesi, bk. Turkistan, 339, 340. 
Yigit-Kala, 6. 
Yohg-Tegin, 168. 
Yunan, 82. 
Yue-$iler, 81, 176. 



Yabgukat, H-IV, 186. 

Yalutrovsk, 2. 

Yacii, bk. Acii, 228. 

Yakahg, bk. Yaka-Kent, Kisnuci, 

169, 170, 325. 
Yaka-Kent, bk. Kisnuci, Yakahg, 

325- 
Yakm-Dogu, 60, 86, 291, 351. 
Yako-Nur, 38, 44, 45, 71, 159. 
Yakutlar, 202. 
Yaman-Kala, H-IV, 91. 
Yarm$evka, 344. 
Yangikent, bk. Otrar, 334. 
Yangi-Yul, 5, 15. 



Zagrebinskoye, 241, 283, 284. 
Zaharov, 71. 
Zahmat-Abad, 122. 
Zala, 286. 

Zamah§ar, H-IV, 56. 
Zarevgm, 250. 
Zaysan, 2. 
Zaysan golu, 2, n. 
Zemarhos, 189. 
Zemlenben, 285. 
Zerefjan, 6, 7, 15, 41,188. 
Zlatarski, 268. 
Zmeinogorsk, 35. 
Zmievka, 213. 



II. 

DEYlMLER 



Abbasi dirhemleri, 235. 

Afanesyevo cagi, 10, 11, 17. 

Agul, bk. Avul, 258. 

Agac: dokiim kahplan, 114; duvar, 
64; eserler, 50, 151, 152, 183, 184 
eyer kasi, 215; fincan, 149; 
i$ciligi, 216; kap, 59, 60, 74, 155, 
202, 212; Koyun heykeli, 212; 
Kupa, 94; oyma, 61, 69, 71; 
tabut, 38; torna, 64;, yazitlar, 
198; zirh, 220. 

A-jo, Kirgizlann reislerine verilen ad, 
208. 

Ajour teknigi, 148, 213. 

Aile, 46. 

Akdeniz irki, 5, 130. 

Akik, 232. 

Ak-kun, bir Turk adi, 146. 

Alci : Olii maskesi, 86, 87; eserler, 
20. 

Altin : At sorgucu, 232; basma tek- 
n ig'j 96; bilezik, 250; diigme, 
209; endustrisi, 23; eserler, 25; 
i?cHigi, no; madeni, 208; kak- 
raa, 6r, 69; kaplama, 96, 108; 
kemer uclan, 302; pilakalar, 
2 3> 59> 94; safihalar, 37; siisler, 
69, 93; tac, 96; toka, 232. 

Altt oba, 198. 

Altm ilim, 198. 

Altin-Ordu, 246. 

Amuderya irklan, 130. 

Anahtar, 183. 

Anau kulturii, bk. Anau, 20. 

Andronovo cagi, 7, n, 17, 22, 23, 
25, 26, 28/31, 39. 



Andronovo insam, 7. 

Andronovo oncesi cag, 20. 

Aplike teknigij kece ve kumasta, 60. 

Araba : Bayrakh, 204; cadirli, 204. 
293; dayakh, 204; evli, 165; 
iki tekerlekli, 204; Kao-che'larda 
204; katarlan, 204; ke9e ortijlu, 
204; Kunkanlarda, 204. 

Arabah cadirlar, bk. Kibitka, 31. 

Arap: dili, 267. 

Arap istilasi, 179. 

Arap kaynaklan, 241. 

Arap motifleri, 250. 

Argali koyunu, 55. 

Arma : Arslan, cift bash kartal, cift 
siiliin, 262. 

Arpa, 20, 208. 

Arslan: 215, 262; heykeli, 135; re- 
simleri, 93. 

Asiller, 46. 

Asil kabileler, 34. 

Asiatik irk, 48. 

Askeri garnizon, 336. 

Askeri tahkimat, 245, 257. 

Askeri garnizon, 248. 

Asik kemigi, 253. 

At: aim siisleri, 235; avi, 205; birden 
fazla binme, 204; boyun piis- 
kiilii 201; cingiragi, 233; eti, ,25; 
at eti nezri, 211; figurii, 251; fi- 
yati, 362; gogiislugii, 65; gii- 
resi, 56; kirbaci, 66; kizakla- 
n, 204; kosumu, 59, 69, 71, 72, 
73, 115, 116, 138, 140, 173, 216, 
229, 231, 232, 235, 281; kuskunu 



■sftSs^B 



iNDEKS 



389 



65, 217; kuyrugunu baglama, 
iplc biikme, 203; maskesi,. 66; 
resmi, 228; zirhi, 220. 

At cinsleri : Andronovo, 25; Afa- 
nesyevo, 18; Fergana, 80; Ha- 
rezm, 27 ; Karasuk, 31 ; Katanda, 
61; Kirgiz, 66, 208; Kunkan, 

66, 202; Uygur, 337 v. d. 

At eyeri, bk. eyer, 71, 138, 217. 
At gemi, bk. gem, dizgin, 69; 99, 

115,116,117,146,197,213,302. 
At mezari : 228, 292, 321, 324; Be- 

rel'de, 72; Ihe-Ahk'da, 137; 

Ili'de, 202; Kant'da, 173; Ka- 

tanda'da, 61; Kimeklerde, 343, 

344; Kumanlarda, 294; Ma- 

carlarda, 287; Oglakti'da, 87; 

Pazirik'da, 64; Saltovo'da, 231; 

Seelman'da, 97; Tuyahta'da, 71. 
At nezri : Aygirdan, 68; insanlarla 

beraber, 234; ayri, 142, 154; 

kadm mezannda, 292; kuyrugu 

batiya, 36; kuzeye, 38; kuruk 

ve kulagi kesik, 68. 
At sorgucu : 163, 232, 233, 234, 235; 

iki delikli, 233-235; gumii$ten, 

233; per9inli, 233. 
At. yelesi : dish, 163; tarakh, 203. 
Ate?: 192; uzerinden atlama, 189. 
Ate$perestler : 190, 201. 
Ate?den, Zerdiistilerin ate? yaktigi 

kaplar, . 190. 

Atesgede : 190; gocebe Turklerin 

araba atesgedeleri, igo; kiiciik, 

190. 
Atiz, 198. 

Atlas, kumas nevi, 140. 
Ath gocebe, 184, 279. 
Atmaca, 208. 
Avci kuslar, 55. 
Avci kavimler, 13, 15, 17, 18, 23, 

55. 205. 
Avlar : at, 205; ayi, 140; balik, 226; 

geyik, 205; kaplan, 205; tav- 

$an, 205. 



Avrupah irk, .1. 

Av sahneleri : 140, 141, 217, 210; 
Qin'de, 217; Giiney Sibirya'da, 
217; Kudirge ve Sasanilerde, 
- 217. 

Aval, bk. Agul, 258. 

Ayakkabi : cank seklinde, 93; 6k- 
5eli, 252. 

Ayi: 217 ; avi, 140. 

Ayna: 24, 34, 35, 147, 205, 233, 235; 
bronz, 34, 98; gin, 51, 65, 145, 
I72> I73> 290; ejderhah, 252; 
madeni, 232. 

Ayse-Bibi mescidi, 304. 

Ayvan, 259. 

Azilien irk, bk. irklar, 3. 



B 



Babaci Hatun mescidi, 304. 

Bakir: bicak, 18; biz, 18; eserler, 
21, .23, 27; kiipe, 18,38; tel, 18. 

Bakir cevheri, 366. 

Bakir cagi, 52. 

Balbal, 131, 146, 153, 166, 196, 201, 
202, 263, 275. 

Bahk : Avi, 205, 226; kurbani, 210; 
oltasi, 248. 

Bahkcihk, 13, 15, 26, 35. 

Baltk sirti motif i, bk. Motif ler, 10, 
95, 101, 107. 

Bahk sirti motifi, bk. Motif ler, 10 
95, 1 01, 107. 

Balta : 24, 35, 38, 55, 213, 229, 231, 
235, 247, 248; Cermen baltasi, 
247; harp, 232; tskandinav, 247; 
. Saltovo, 235. 

Bark, bk. Ev, mezar, 131, 165, 195* 

Basma teknigi, bk. Pres teknigi, 281. 

Bayrak, bk. Tug : Araba bayragi, 
204; at kuyrugundan, 261; dort 
kose, 205; ipek, 205; Kirgiz, 
209; kizak bayragi, 2O4; Ku- 
nkan, 205; kurt bash, 161; 
mizrakh, 163; siivari, 163, 205; 
tug, 261; lie dilimli, 205. 



39° 



ORTA ASYA 



Bedizgi, ressam dekoratdr, 131, 166. 

Bey kanah, bk. Sulama kanali, 22a. 

Beyaz irk, bk. Irklar: 4, 5, 7, n, 32, 
47; Altaylarda, 32, 36, 47, 63, 
64; Baykal golii cevresinde, 13; 
heykellerde, 169; Kumanlarda, 
291, 294; Tanri daglannda, 39. 

Bicak : u, 15, 23,29, 30,35, 55, 145, 
213, 294; bakir, 18; bronz, 39; 
demir, 75, 152, 172, 325; kemik, 
18; kemik saph, 252; kinh, 144, 
231; bronz kmli, 232; gumiis 
kinh, 232; kmsiz, 231; 
Rus bi^agi, 163; tek agizli, 197, 
220. 

Biyik, 168. 

Bilegi tasi, 287. 

Bilezik: 23, 31, no, 172, 325, 343; 
altm, 251; at ba?i figurlii, 251; 
bronz, 38, 154; boncuklu, 173; 
Cermen, 109; kemik, 18, 31; 
ormeli, 37, 38, 109, 251; yek- 
pare, 251. 

Bina, bk. Ev, 195. 

Bison Iongicornis, 11. 

Bison priscus deminitus, n. 

Biz: Bakir, 18; kemik, 18; Mayemir, 
34; Sol.-Belka, 34; Sukuluk, 24. 

Bizans : 257, 274; kaynaklan, 256, 
257, 290; mimarisi, 228; mo- 
tifleri, 242; paralan, 235; te- 
sirleri, 118, 125, 126, 278. 

Boga : Basi, 84; tasviri, 85. 

Boncuk : 140; anberden, no; cam- 
dan, 173; dik ddrtgen, 109; 
kucuk, 34. 

Botanik tetkikler, 89, 164. 

Boya, bk. Renkler : Cin kaplarinda, 
68; kirmizi, 11, 18; oliilerde, 
18; tabutlarda, 59. 

Boynuz, bk. Kiipe, 17. 

Bozkir kavimieri, 283. 

Bon mezhebi, Tibet'de, 85. 

Bork, bk. §apka, 169. 



Brakisefaller : 6, 7, 47; Altay'da, 6; 
Amu ve Sirderya'da, 47 ; Andro- 
novo'da, 25; beyaz irktan, 6, 
47, 196; Kazakistan'da 7; Mon- 
goloid irktan, 48. 

Bronz : Asma siisler, 55; ayna, 34; 
balta, 24; bicak, 39; bilezik, 38; 
i54> J 72; dugme, 55; gerdanhk, 
55; »gne, 37; inci, 55; kaplar, 59, 
111; kemer siisleri, 73 ; kutu, 
80; kiipe,v52, 171 ; ok uclari, 34; 
toka, 52, 55; yiizuk, 52. 

Bronz cagi : 61, 215; Altay'da, 28 ; 
Harezm'de, 27, 28; Kazakis- 
tan'da, 39, 77; Oglakti'da, 87; 
Sibirya'da, 24. 

Buda : 140, 360; mabedi, 327; nur 
halesi, 301; tasviri, 173, 

Budist : Alem, 358; ikonografyasi, 
184; sahneler, 184; san'at, 176, 

213. 358, 347- 
Budizm, 358. 
Bugday, 20, 208. 
Bulgar kulturii, 242 v.d. 
Burana mescidi, 304. 
Buyiik yazi, Kitan veya Hitay dev- 

letinde, 364. 



Cam : Boncuk, 1 73 ; inciter, 97. 

Castrum, Roma'da, 353. 

Cenaze merasimi, bk. Yog, matem, 

209. 
Cennet kusu, bk. Feniks, Cin; 148, 

172, 173, 216; Cin'de, 192; Iran' 

da, 192. 
Cermen kulturunun tesirleri, 241. 
Cezelar t Kirgizlarda, 209; hirsizlar 

icin, 209. , 

Cilah tas devri, bk. Neolitik, 3. 
Ciibbe; Kiirklii, 156. 



Cadir: Araba iizerinde, 204, 289; 
Ch'hmg-lu, 204; Gokturk, 164; 
Hiikumdar cadin, 209; Hun- 



1NDEKS 



39' 



larda, 204; kece, 204, 209; 

kizakh, 204; Kunkanlarda, 204; 

kiiciik, 209; sivri, 204; yuvar- 

lak, 204. 
gaki, bk. Bicak, 55. 
Qakmak demiri, 144, 250. 
(jlakmak tagi, 10, 11, 15, 18, 144, 

157, 216, 282. 
gam agaci, 208. 
ganta : 135, 145; bagh, 157; 91ft, 

157; deri, 243 ; heykellerde, 157, 

166; kayi$i, 284; Macarlarda, 

283 ; Tibet'tc, 85 ; yuvarlak, 1 57 ; 

Zagrebinskoye'de, 283. 
Qatalar yaziti, bk. Yazitlar, 272. 
gati, bk. Ev. mezar, 269. 
gavdar, 20. 

Qayu? oku. bk. oklar, 302. 
Qay, 59. 

gekic : 245; harp cekici, 233. 
Qelik : 163, 216; sert, 208. 
Qengel, boynuzdan, 11. 
gerag : Karahamilarda, 315. 
ge^eve, 360. 
gingiraklar, 232, 234, 235. 
gicekli motif ler, bk. Motifler ,124, 

126, 148, 153, 315. 

gin : Ajur teknigi, 213; astrolojik 
scmboller, 148; arslani, 136; 
av sahneleri, 217; aynalan, 65, 
140, 145, 157, 172, 173, 252, 
290; cehnet ku§lari, 2165 e§ya- 
lan, 60, 87; eyeri, 162: feniks- 
leri, 66; heykelleri, 168; hay- 
van heykeli, 168; mezar hey- 
kelleri, 168, 169; imparatoru, 
131; kaplari, 1 1 1 ; lakeli kap- 
lan, 68; kaplumbagasi, 136; 
keramigi, 31 1; kervan yolu, 
93; kihci, 85; koyii, 139; ku- 
ma$lari, 51, 87, 137, 156; kus- 
kunu, 65; kulturu, 3, 1.3, 27; 
mallari, 43; raaskesi, 87; mo- 
dasi, 46; motifleri, 138; para- 
jan, 37, 53, 147, 154, 172, 



210, 216, 301, 328; porseleni, 
218; rozetleri, 216; seddi, 54, 
352; ta? ijciligi, 166; tesirleri, 
52, 55> 57. 76, i4 8 > '66. ai6, 
301, 3". 359; ustalan, 166; 
iislubu, 37; iizengileri, 212, 221 
yazitlan, 71, 210; ziraati, 89. 

gin kaynaklan, 4, 66, 80, 88, 164, 
177, 196, 199, 200, 202, 203, 
209, 220. 

givi, 183. 

gizme : Deriden, 65, 205; ke9eden, 
205. 

gobanhk, 18, 35. 

gorap: Keceden, 65. 

gud kulturu, 241, 242. 

guvajca, 262. 



Dag kecisi, 217. 

Dama ta§i : Kemikten, 253. 

Damgalar : 134, 136, 225, 261; 
binalarda, 264; Bulgarlarda, 
240, 245, 255; Hazarlarda, 
225, 228, 255; mezar ta§la- 
nnda, 197; Pliska'da, 258; 
su borulannda, 259, 272; yap> 
ta$lannda, 259; tuglalarda, 245, 
259- 

Dan, 208. 

Degirmen : 226; ayak, 208; el, 299. 

Degirmen taji, 89, 146. 

Demir : 153; at gemi, 52, 97; bicak, 
93, 152, 172; cakmak, 142; 
esyalar, 30, 52, 56; kihc, 72; 
migfer, 231; ok uclan, 140; 
demir potasi, 243; saban de- 
miri, 89; tortusu, 246; iizengi, 
233; zirh, 72, 220. 

Demir cevheri, 218, 219, 366. 

Demirciler, 163. 

Demircilik, 218, 245; percm tek- 
nigi, 258; Uygurlarda, 258. 



392 



ORTA ASYA 



Demir cagi: Kazakistan'da, 77; Ma- 

yemir'de, 34; Tanri daglannda, 

30; Verhne Udinsk'te, 52. 
Demir dokiim yerleri, 139. 
Demir eritme ocagi, 139, 147, 219, 

246. 
Demir madeni, 208. 
Deri: Cizme, 205; kaplar, 155; 

Kunduz derisi, 208; pantolon, 

93; Samur, 208. 
Deve : 20, 364; Cift horgiiclu, 217; 

gure?i, 56; tasviri, 55. 
Devlet reisi, 46. 
Dev ta$lari, 263. 
D15 kale, bk. Sur, ic sur, 180. 
Dikili taslar, bk. Siitun, 314. 
Din, bk. Gan, §aman, §amanizm, 

Gok dini : §amanizm, 86; Bul- 

gar dini, 266 ; Gok dini, 46. 
Dinsel : Havuz, 266; maske, 66; 

merasim, 165, 266. 
Dirhem: Abbasi, 235; Eftalit, 185. 
Dis motif leri, bk. Motif ler, 120. 
Dolikosefaller, bk. Irk, mongoloid- 

ler, Tunguzlar : 6, 7 ; Fergana'- 

da, 15; mongoloid, 48. 
Domuz : Avi sahnesi, 141 ; tasviri, 

55; yabani, 217. 
Dogiinlemek, 68. 

Duvar, 4 bk. Mezar, ev, fresk, 148. 
Duvar freskleri, bk. Fresk, 182. 
Dugme : 31, 155; altm, 209; altin 

kakmah, 61; gumus 249; suslu, 

299- 
Diigun hediyesi, 209. 
Diilgerlik, 165. 



Ehli hayvanlar, 20. 

Ejderha : Ayna iizerinde, 252. 

Eleges yaziti, 198. 

Elbise, 31, 155, 205, 360; Cin ipe- 
ginden, 209; deriden, 86, 93; 
dikis yerleri kaytanh, 156; gom- 
lek, 65; heykellerde, 168; kaf- 



tan, 65 ; kiirklu, 1 55 ; Orhon'da, 
135; Pantolon, 93; sari, 143; 
siisler i, 54 ; yakasiz, 1 56 ; yaka- 
lari kivnk, 156; koseli, 359; 
yesil, 143; Uygurlarda, 359; 
uzun kollu, 156. 

El yazmalar evi, Uygurlarda, 357. 

Eneolit 9ag, 13, 20. 

Er, 202. 

Erkek cesedi, 11. 

Esek resmi, 228. 

E§medeme, 263. 

Ev, bk. Bark : 31, 148, 268, 274; 
ahsap, 209, 244; Araba iize- 
rinde, 165; catisi agac kabugun- 
dan, 209; depolu, 223; dort 
ko§e, 20; Goktiirklerde, 164; 
kuleli, 183, 225; mabed, 165J 
mezar iizerinde, 165; mu§te- 
rek, 32; samanli kerpicten, 325; 
tartan, 207; tavam agac, 182; 
toprak oyugundan, 227; yu- 
varlak, 92. 

Eyer, bk. At eyeri : 71, 138, 217; 
Cin, 140, 106, 203, 217; kemik 
pilakah, 295; Kirgizlarda, 66, 
162; Kunkanlarda, 203; Kus- 
kunu, 162; ortusii, 162; Pazi- 
nk'ta, 66; piiskullu, 65; Sasani, 
162; siisleri, 162; Tiirklerde, 
203. 

Eyer kari, bk. agac, eyer, kemik: 
65, 162, 217, 287. 



Farca, 267. 

Feniks, bk. Gennet kusu, Cin, kece: 

66, 148, 216. 
Fibeller, 109. 
Figiir, bk. Heykel, 61. 
Fincan, agactan, 149. 
Fresk : 183, 184, 185, 359; Cul'da, 

1 73 ; Dogu Turkistan'da, 172; 

Pencikent'de, i82;Sang'da, 172; 

Turfan'da, 142. 



1NDEKS 



393 



Gan, bk. Din, jaman, $amanizm, 209. 

Garuda, 280. 

Getjit c,ag», transition, 87-88. 

Gem, bk. At gemi : 52, 69, 99, 115, 
116, 117, 195, 213, 302; Altay- 
larda, 66; Goktiirklerde, 22 1 , 
222; Kirgizlarda, 221; Tuvuht- 
yansko'da, 221; Vorabyevo'da, 
249; £ubuklu, 160; diiz, 249; 
halkah, 162, 249, 300; hay van 
figiirlu, 66; kantarmah, 219; 
oktizlere ait, 246. 

Geometrik tezyinat, 115, 124, 304. 

Gcrdanhk, bk. Madalyon: 343; 
bronz, 55; inci dizili, 92, 232; 
istiridyeli, 37: Roma, no; 6r- 
meli, 251; sedef, 154. 

Gergedan, 208. 

Geyik : Avi, 140, 205; ceddi, 134; 
geyige binme, 204; dijleri, 29; 
t'igiirii, 305; kizagi, 204; mas- 
kesi, 66; ren geyigi, 217; Sayga 
geyigi, 13; siyah kuyruklu, 208; 
tasviri, 55, 136, 295, 307. 

Glaskovo kultiiru, 19. 

Got kuyumculugu, 99. 

Got san'ati, 101. 

Go^ebeler, 35, 164, 243; Tiirkler, 
164, 189, 201, 314. 

Gocebelik, 256, 327, 329. 

Gok dini, 46, 55. 

Goktiirk alfabesi, 196. 

Goktiirk ?agi, I, 7, 73, 114, 128- 
132, 136, 137, 198, 202, 218, 
265, 269, 272. 

Gfeko Budist, 66, 67, 189, 200, 
261, 357, 359. 

Grifon: 65, 146; 9atal kuyruklu, 
242 ; kanath, 262 ; kopek gibi, 
242; Ku? ba$li, 262; jamdan 
ayakh, 315. 

Giigum, 278. 

Gumii§ : At sorgucu, 233; diigme, 
251; gerdanhk, 251; halka, 232, 



233; kaplama, 236; kayis ucu, 
95; km > 232; masrapa, 143, 
146, 216; pilaka, 95, 143, 301; 
susler, 72; yiiziik, 236, 287. 

Giinej, 192. 

Giines kiiltii, 165. 

Giirz : Igneli, 248. 

H 

Hakimiyet mefhumu, 262. 
Hakimiyet sembolii : Siitun dik- 

tirmek, tumulus, arma, 274. 
Halka : boynuz, 17; bronz, 52; gii- 

mtis, 232. 
Hamam : 245; Rus hamami, 246. 
Hanger: 3 1, 35, 38, 215; demir, 

37; genis agizh, 220; iki agizli, 

220; Iran, 37; kabzeli, 31; 

sapi, 307; ucu kivnk, 220; 

yekpare, 220. 
Harp baltasi, bk. Balta, 235. 
Harp cekici, bk. Gekic, 233. 
Havan ve dibek, 21. 
Havan eli, 64. 
Havuz, bk. Dinsel : 321, 340; mu- 

kaddes havuz, 266. 
Hayvan motifleri, bk. Motif ler, 123 

124. 
Hayvan iislubu san'ati, 4, 35, 123, 

307- 

Hayvan yemi, 20. 

Heykel : 131, 153, 166, 195, 297, 
355; agactan, 61, 66, 212; ars- 
lan, 135, 271; at, 55; bas drtiilii, 
260; bicakh, 169; biyikh, 168; 
bronz, 55, 66; erkek, 258; 
hayvan, 61, 305; Goktiirklerde, 
1 16, 165; Greko-budist, 200; 
insan, 271; kadin, 165, 169,, 
189; kadehli, 155, 169, 296; 
Kaftanli, 156; kaplan, 55; kap- 
lumbaga, 136; Karluk, 172; 
kiligh, 159; Kirgizlarda, 169; 
koyun, 212; kiiciik, 169; Ku- 
manlarda, 293; kiipeli, 170; 



394 



ORTA ASYA 



mermer, 165, 166; mezar iize- 
rinde, 131, 165; mongoloid, 169; 
Orhon'da, 166; Sogd, 168, 169, 
189, 190; Sibirya'da, 166; tach, 
190; Tuva'da, 168. 

Hinstiyan, bk. Nesturi, 263, 268. 

Hirsizlik, 208, 209. 

Hitai tezyinat, 306, 311. 

Ho Chu-p'ing steli, 204. 

Horoz, 19a. 

Hotoz, 205. 

Hububat, bk. Ziraat, 20. 

Hun cagi, 7, 38, 39, 47-51, 54, 66, 
73-75. 77, 8o, 85, 88, 89, 92, 
94> 97> 99, 100, 102, 106, 107, 
144, 164, 165, 185, 192, 212, 
218. 

Hun-Got miinasebetleri, 307. 

Hun kuyumculugu, 99. 

Hun portreleri, 59, 203, 204. 

Hun san'ati, 97, 99, ioo, 106, 107, 
110, 118. 



Inane, Turk unvam, 199. 

Irklar : 5-8, 47-50, 126-128; Akdcniz, 
5; Andronovo, 7, 23, 129; Asia- 
tik, 8 ; Altayda, 7, 1 1 , 23 ; Azilicn, 
3; Bati Turkistan'da, 6, 7, 130; 
Germen, 209; ginli, 32, 77; 
Cigillerde, 345; Iki irmak arasi, 
irki, 130; Iran'da, 7; Kafkasya'- 
da, 8; Kazakistan'da, 7; Kirgiz, 
207; kumral, 87; Mogolistan'da 
13; Orhon'da, 13; Oguz tipi, 
4, 128-130; Pamir'de, 7, 128; 
Turk irki, 55, 130,208,209; 
Tunguz, 48. 

Islav tesirleri, 125, 277. 

Islik calan ok, bk. Ok, ok uclan, 302. 

tbrik, 278. 

1$ kale, bk. Sur, ic, sur, 180. 

tcki, 263. 



Ism, 265. 

Igreki bedizfi, has dekorator, taj 
oymaci, 166. 

Ictimai hayat, 144, 216. 

Idare eden ziimre, 164. 

tgne : 55 ; bronzdan, 37 ; kemikten, 
18, 25, 31. 

Ig basi, 38. 

tklim degisjkligi, 27. 

tkonorafya, Greko-budist, 189. 

tktisadi hayat, 218, 267. 

tlahe, 142. 

tnci : 232 ; istiridyeden, 37; ta$tan, 
25, ■ 5*. 

Inci dizisi borduru, 256. 

Inci dizisi motif i, 92, 94, 266, 307; 
kabartmah, 256, 280. 

Incrustation, bk. Kakma, Hun ku- 
yumculugu. 

lnsan figiiru, 304. 

Insan resimleri, 306. 

tpek, bk. Kumas: Atlas, 142; ba$ 
ortiisii, 93; Bizans, 158; elbise, 
157; kemha, 158; kirmizi, 93; 
kumas, 94, 158, 209, 

Ipek yolu, 181, 188. 

Iran, bk. Sasani : 143, 217; an'ane- 
leri, 28, 184; at kuskunu, 65; 
elbiseleri, 61 ; eyeri, 162; hanceri, 
37; irklari, 7; keramigi, 278; 
kuma§i, 1 37, 1 55 ; kupekri, 284 ; 
mallari, 140; tnezhebleri, 182; 
mimarisi, 228; mitolojisi, 189. 
192; motiflcri, 140; parasi, 234; 
taclan, 145, 190; tesirleri, 33, 
46, 84, 118, 119, 132, 277, 
279, 280, 358, 359; tticcarlan, 

79- 
Isakovo kultiirii, 19. 
Iskandinav kultiirii, 243. 
Iskit tesirleri, 216. 
Islam cografyacilan, 290, 319, 321, 

323. 34i- 
Islamiyet, 229, 305, 325, 329. 
Islam! abideler, 325. 



INDEKS 



395 



Islam istilasi, 336, 
islam kaynaklari, 218, 303, 
Islam kultiirii, 304. 
Islam san'ati, 250. 
Istiridye kabugu, 37. 

K 

Kabartma, bk. Resimli kaya, pilaka, 

262. 
Kadeh : 202, 261; hcykcllerde, 157, 

169, 172; kafa tasmdan, 263; 

uzun ayakh, 279. 
Kadin : Ayakkabisi, 252 ; cesedi, n; 

deri pantolonu, 94; elbisesi, 209; 

heykeli, 171, 191. 
Kafkas kultiiru, 284. 
Kaftan, bk. Elbisc: 158; kahn, 217; 

yirtmach, 217. 
Kakemono, 353. 
Kakma, bk. Incrustation, altindan, 

69. 
Kalay madeni, 208. 
Kale, bk. ic kale, di? kale, sur, 173. 
Kalkan : git seklinde, 67. 
ham, bk. Gan, saman anlamma, 209. 
Kama, bk. Hancer, 220. 
Kamct: Orta-Asya, 66; Hun, 66. 
Kanal, bk. Sulama kanah, 140, 

222, 324. 
Kap : Agac, 60, 202; altm, 210; 

bronz, 59, 111; deri, 157; kayin 

agacindan, 155; kulplu, 155; 

kulpsuz, 155; 6rdek, 307. 
Kapi : Surlara ait, 225, 268, 270. 
Kaplan .:■- 142, 217; maskesi, 66. 
Kaplumbaga, 15, 136. 
Kara budun, avam halk anlamma, 

208. 
Karacam, 61, 72. 
Karahanh eagi, 171, 200. 
Karahanh motifleri, 314. 
Karasuk kiiltiiru,. 29, 30, 32. 
Karluk cagi, 171, 172, 181, 200. 
Kargi, bk. Mizrak, 261. 



Karpuz, 366. 

Kartal : Armasi, 38; 9ift bash, 262; 

kulakh, 278, 280; kultii, 17; 

pencesi, 17. 
Kase, 278. 
Kas koyma teknigi, bk. incrustation, 

kuyumculuk, 94, 95, no, 256. 
Kajh eserler, 92, 287. 
Kasik: 55, 183; ta?tan, 25. 
Kav, 157. 

Kavimler muhacereti, 95. 
Kaya resimleri, 15, 31, 138, 161, 

r63, 202, 203, 204. 

Kaym agaci : 72; kabugu, 140, 232; 
kaplar, 155; kayaklar, 209. 

Kayis ucu : menteseli, mentesesiz, 
281. 

Kazan, 173. , 

Kazma : 55; kemik, 69. 

Kece : Aplikeli, 60; cadtr, 165, 
209, corap, 65; Gokturklerde, 
»37; japka, 209. 

Keci, 20, 55. 

Kelteminar kultiirii, 10, 15, 19, 20. 

Kement, 205. 

Kemer, belbagi : 159, 209,; heykel- 
lerde, 156, 170; siis pilakah, 
«56, 345- 

Kemer, mimaride : Sivri, 183. 

Kemer susleri, 97, 99, 108, 166, 
213, 181, 343. 

Kemer uciari : J 1-15, 116, 122, 140, 
144, 146; ajurlu, 302; altin, 
302; d6rt k6se, 148; geometrik 
tezyinath, 123; giimiis, 95; ne- 
bat! tezyinath, 123; Orhon'da, 
r 35; tezyinath, tezyinatsiz, 198; 
Turfan'da, 156. 

Kemha : Bizans, 156. 

Kemik : bicak sapi, 253; biz, 18, 
31; eserler, 73, 184, 216; eyer 
susleri, 295; igne, i8, 25, 31; 
isciligi, 253; kazma, 69; koyun, 
18; Kuyum'da, 10 ; kiirek 
kemigi, 231; levha, 104; nuz- 



39^ 



ORTA ASYA 



rak ucu, 13; ok ucu, 34, 78, 
253; oymacdigi, 294; pilaka, 
295; silindir, 152; tirkes, 292; 
yay, 160, 184, 256. 
Keramik : 18, 172, 271, 274; aga$ 
modelli, 59; Afanesyevo'da, 23; 
agzi dar, 155; genis, 155; ajur- 
lu, 302; Altay'da, 29, 154; II. 
Anau'da, 28 Andronovo'da, 28; 
Antropomorf, 189, 190; Arpa'da, 
23; Avar, 278; bahk sirti mo- 
tif li, 24, 155, 183; Barnaul'da, 
ii-;' boynu uzun, 31, 39 ; kisa, 
180; basma teknikli, 25, 27, 
190, 308, 309; bordiirlii, 311; 
biiyiik, 215; ^arkla yapilan, 
183; seraglar, 153; ^ekli, 153; 
Qu vadisinde, 39; Qin, 26, 
68; Qin iislubunda, 51; Qince 
yazih, 5 1 ; Daraut'da, 80 ; dig 
motifli, 183 ; Dogu Tiirkistan'da, 
13; duvar 9inisi, 275; diiz ta- 
banh, 17, 25, 28; finni, 183; 
: fincan, 180; elle yapilan, 183, 
244; emzikli, 306; geyik figiir- 
lii, 305; Guk;a'da, 80; giimus- 
ten, 143; harezm'de, 28; hay- 
van figiirlii, 351; inci dizili 
motifli, 190; insan figiirlii, 171; 
Iran, 276; kahve renkli, 311; 
kahph, 244; kap^al'da, 214; 
Karahanhlarda, 172, 321, 329; 
Karakol'da, 38, 71; Karasuk'- 
da, 31; Karluklarlarda, 179, 
308, 320, 322, 340; karm genis, 
306 ; yuvarlak, 3 1 ; Karoy'da, 
153; Kasan'da, 180; Kazakis- 
tan'da, 20, 26; kemerli, 311; 
Kenbulun'da, 173; Kenkol'da, 
93; kirgizlarda, 215-218; kir- 
mizi, 28; Kizart'da, 74; kilden, 
226; koyun figiirlii, 305; kulplu, 
171, 180; kulpsuz, 25; Kopen'de, 
210; Kumanlarda, 294; Kurot'- 
da, 17; ku? figiirlii, 305; kiiguk 



306; kup seklinde, 51, 183; 
lakeli, 68; madalyonlu, 278; 
mendirekli, 25, 27; Merv'de, 
185; Peykend'de, 308; Pres- 
lav'da, 275; reliyefli, 3O8; ro- 
zetli, 190, 308; Ruslarda, 247; 
Sarnara'da, 308; sari, 28; Sa- 
rig'da, 171; sivri tabanli, 15, 
i7;siyah, 28, i54;Su-Yargan'da, 
28; Tacikistan'da, 186; Tali 
Barzu'da, 84; Taraz'da, 304, 
3395 Taskent'de, 173; Turk 
mavis i, 311; Uybat'ta, 212; ii£ 
ayakh, 26; yapistirmali, 190, 
305. 3 o6 5 Y^* 1 , 39; Yonca yap- 
rakh, 306. 

Kerpi ? , 83, 227. 

Kervan yolu, 77, 341. 

Kervansaray, 324, 32,5, 336, 338. 

K1I15, 98, 115, 200, 229, 301, 360; 
Qin, 85; demir, 72; egri, 61, 
99. Hi, 159- 173. 231, 232, 
234, 248, 294; giimuslii, 233; 
heykellerde, 167; Hunlarda, 105; 
iskandinav, 283; kabzesi, 159, 
219, 236; kini, 72, 159, 233, 
236; korkulugu, 159, 242; ku- 
;anisi, 159; kti^iik, 219; Macar- 
larda, 231; megseklinde, 146, 
1 59 ; Saltovo'da, 23 1 ; sushi, 
233; tek agizh, 97, 202; Tibette, 
85; uzun, 294; Wiking'lerde, 
107. 

Kimiz, 291. 

Kin, bk. K1I15. 

Kirba^, bk. Kam9i, 66. 

Kirgiz adetleri, 208. 

Kirgiz beyleri, 211. 

Kirgiz kiiltiirii, 51, 203. 

Kirmizi boya, bk. Boya, 18. 

Kirmizi renk, bk. renkler : mukad- 
des, 208. 

Kisrak, 357. 

Kisla, 226, 



INDEKS 



397 



Ktzak, bk. Kayak ; Atli, bayrakh, 
gadirh, geyikli, ke9eli, kopekli, 

ao 4- 
Kibitka, bk. Araba, 31. 
Kilise, 271. 
Kilit : Arap, asma, hayvan jeklinde, 

Kiyev, Tatar, 249, 250. 
Kjris, bk. Yay, 104, 360. 
Kirpi, 55. 

Kitoy kulturu, 11., 19. 
Ko^basi f igiiru, 30. 
Koridor, 269. 
Koyun : 20, 75, 364; aga? heykeli, 

212; Altay'da, 35; Anau'da, 

20; Andronovo'da,, 25; Argali. 

cinsi, 55; dag koyunu, 208, 

217; kurbani, 211; mezari, 

210, 2i 1, 214; nezri, 214; resmr, 

55 ; sari, 208 ; yiinu, 20, 31.- 
Kiif&fc, 204. 
Kole kabileler, 46. 
Kole simfi, 146, 206. 
Kopek: 20; kabartmasi, 262; kizak- 

lan, 20; kurbani, 266. . 
Kopfiik, 203. 
Kostek, 279. 
Kosk, 11, 71. 
K6y, 139. 
Kristal pirit, 182. 
Kule, bk. ev, sur, 183, 225, 227; 

gozetleme, 245, 268. 
Kumas : 6o, 243 ; aplikeli, 65 ; atlas, 

140; Bizans, 156; cennet kuslu, 
192; Qin, 50, 87, 137, 156; 

Dokuma teknigi, 60; horozlu, 
192; ipekli, 59, 73, 94, 140, 
i5 6 » 345; h" a n> «37» 156; pa- 

muklu, 365; yagh, 59; yun, 

65, 209; yesil, 61. . 
Kunduz derisi, 208. 
Kurban : 166, 272; at, 296; bahk, 

210; geyik, 211; insan, 297? 

koyun, 154, 211, 214; kopek, 

266; kuj, 210. 
Kunkan kulturu, 202 v. d. 



Kurt baji, 55, 205. 

Kuskun, bk. Eyer, 65, 217. 

Kursak, bk. Ku§ak, 154. 

Kus : Kurbani, 210; motif leri, 125, 

3°5- 
Kusak, bk. Kemer, kurjak, 73, 146. 

Kutu, 79, 154. 

Kutuz, bk. Hotoz, 205. 

Kuyumculuk, 252. 

Kiip, bk. Keramik, 183. 

Kiipe: 25, 31, 52, r46, 183, 217, 
243; askih, 120; boynuzdan, 
17; erkeklere ait, 142, 171, 
233; halkah, 158, 170, 252; 
heykellerde, 167, 170; incidi- 
zili, 226; kasli, 1705 pandan^ 
tifli, 158, 170, 242, 252, 284, 
294; sepetli, 1 20. 

Kiirek : 145, : 146, 164; sivri, 214, 
248; uzun, 89, 248. 

Kurk : 142, 155, 156; kunduz, 208; 
samur, 209; yesil fare, 209. 

Kurk ticareti, 209. 

Kutuphane, 353. 



Lamba, bk. Qerag, 306, 314. 
Le coq, Albert von, 352, 353. 
Liao, Hitay devleti, 364. 
Limanlar, 2 70. 

M 

Mabed : 265; Atesperest g6$ebele- 
rin, 190; Barahsa'da, 185; Bu- 
dist, 328, 361; Hiristiyan, 328; 

magara, 265; Mani, 359; Nes- 
turi, 328; 

Pencikent'te, 184. 

Madalyon, bk. Gerdanhk, 251. 

Madara athsi, 262. 

Madara kabartmasi, 264. 

Maden cagi : Angara kit'asinda, 26; 
Baykal goliinde, 26; Harezm'de, 
20; Kazakistan'da i9;Sukuluk > -- 
da, 24. 



398 



ORTA ASYA 



Maden dokme teknigi; 121, 278, 

281; bronz, 115; agac kahplar, 

1 15- 
Maden i$leyen aletkr, 18. 
Magara; 267, 360; mabedi, 265. 
Makas, 292. 
Manas dcstam, 191. 
Mani dini, bk. Manitoeizm, 350. 
Mani rahiplcri, 349, 350. 
Maniheizm, 213, 353, 359. 
Mar, rahip vcya reis anlamina, 197. 
Masa : 64; ayaklan, 59. 
Maske : At meskesi, 66; Attila Hun- 

larinda, no; Cin'de, 87; boy- 

nuzlu, 66; geyik, 66; kaplan, 

66; Oglakti'da, 86. 
Masrapa : Gumu?ten, 146, 216; ya- 

ztth, 146, 156, 216. 
Matem, 88. 
Matem alameti : At kuyrugu kcsmc. 

68; yagh kuma;, 59. 
Mayemir kiilturu, 36. 
Mazdeizm, 88, 189. 
Me9, bk. K.1I19 : 301; agac kabzdi, 

219; kisa, 231; korkuluklu, 219. 
Megalit kiiltiir, 24. 
Megalitik eserler, menhir, 84. 
Menteje, 121. 
Mermcr : 148; heykel, 166; levha, 

259- 

Meyva, 208. 

Meyvacihk, 362. 

Mezar, aileye ait ; Kiz cocuklan 
kadintarla, 215; erkek cocuklar, 
erkeklerle, 215. 

Mezar, asillere ait Bilge Kagan'm 
'3i» 135. '36> ; Kul Tegin'in 
'35> ! 36, 195; muhariplerin, 214, 
344; pirenslerin, 58, 61, 73, 
86, 94; Sogdaklartn, 336; Ton- 
yukuk'un, 195; Turklerin, 152, 
189. 

Mezar, atlara ait: Atli, 34, 197; 
atsiz, 197. 

Mezar, balballi, bk. Balbal, 131. 



Mezar, cocuklara ait : 18, 31, 154, 
215, 233, 287. 

Mezar, 90k olulii, bk. Old gomme : 
be? olulii, 17; bir oljilii, 17. 18, 
233, 287. 297, 345; mu$tcrek, 
*3- 3», 34. »6, 88, 93, 154. 

Mezar, di$ ?ekli bakimindan : Boz- 
kir mezan, 133, 134; biiyiik, 
61, 215; Caa-Tas tipi, 212; 
Cud mezan, 133; dorl ko§e, 
296; ehram $eklinde, 6; iizeri 
halka jeklindc ta?larla cevrilmi:*, 
145, 146; Kereksur mezan, 133, 
134; Kulc $eklinde, 296; kucuk, 
61, 152; ta?, 51, 292, 296; ta$ 
dizili, 31; ta$ yigili, 24, 73, 
153, 1 68, 210; tumsekli (Grab- 
hiigel), 133; tumulus tipinde, 
274; yuvarlak, 296; yiiksek, 24. 

Mezar, erkeklere ait : 197. 

Mezar evi, bk. bark, 131, 165, 195. 

Mezar, heykelli, bk. Heykel : 131, 
«35) '65- »95; arslan, 135; ko- 
yun, 210, 214. 

Mezar hirstzlari, 61, 73. 

Mezar, ig ijckli bakimindan: Bcyzi, 
152, 212; dcrin cukurlu, 25, 98; 
dort ko$e, 145; dromoslu, 232; 
iki hiicreli, 76; katakomblu, 
197; koridorlu, 231; kubbe ta- 
vanli, 230; kuyulu, 230; ni$li, 
74, 76, 94, 230; tabani komiirle 
do$enmi$, 232; delhizli, 58. 

Mezar, kadmlara ait : 93. 149, 197. 
287,299. 

Mezar, ossuariumlu, bk. Ossuarium, 
171. 

Mezar, sandukah, bk. Sanduka, 193. 

Mezar, sunakh, bk. Sunak, 131, 

135- 
Mezar tasi, bk. Yazit : Buyiik, 212; 
dikili, 41, 166, 168, 296; Cin, 41. 
islenmemis, 134; kavmi dam- 
gali, 134, 135; perdahlanmis. 
134; resimli vc yazih, 134. 



iNDEKS 



399 



Mezar, tumiiluslu, 270. 

Mezar, yapi teknigi bakimindan : 
A g a S> 59, 61, ■ 152; catisi agac, 
•5 1 , 3 2 7j Diilger teknigi He, 
152, 165; duvan agac, 64; 
duvari tahta, 215; duvan ta§, 
85, 153, 215, 216; duvari tom- 
ruk, 61, 69, 86; kayin agaci 
kabugu, 215; kerpic, 231, 327: 
sivah, 86; tag blokla, 327; 
tas levha ile, 145, 231 ; tavani 
agac, 24; kece, 64; tugladan, 
327. 

Mezar yaziti, bk. Yazit, 131. 

Mezar yonii, bk. Oliiyu ySnleme : 
195; olunun basi batiya, 29; 
doguya, 17, 154;. kuzey-dog- 
uya, 17; Mejkkeye, 297. 

Mezar lann tasviri: Alan, 97, 294; 
, Aragol, 38; Barnau, 1 1 ; Berel, 
72; Cermen, 109; Concesti, 107; 
Gok-Bulak, 149; Goktiirk, 195, 
332; Harezm, 15; Hazar, 228; 
Hun, 58, 73, 105; Hi vadisi, 
202; Karahanh, 173; Kara- 
Hitay, 321; Karasuk, 31; Kar- 
luk, 331, 332 ; Katanda, 64 ; 
Katta, 92; Kenkol, 93; Kirgiz, 
209-215; Kizart, 73; Kuman 
231, 290; Kuyum, 10; Noyun- 
Ula, 59; Oglakti, 86; Pazink, 
64; Pecenek, 231; Pencikent, 
189; Saltovo, 232; §ibe, 69; 
Tagar, 41; Tatar, 290; Tula, 
73; Tuyahta, 38, 143; Tuva, 
197; Uygur, 197; Volga Bul- 
garian, 243; Yan-Ulagan, 243. 

Mezolitik cag, 19. 
Mezosefal, 48. 

Mizrak, bk. Kargt, 24, 161, 231, 233. 
Mizrak uclan, 13, 24, 215. 
Migfer: 35, 205, 220, 229, 294. 
Mihrap, bk. Mimari unsurlar, 270. 
Mikrolitik eserler, 27. 
Mimari, askeri, 183, 257. 



Mimari tarzlari, 183, 185, 186, 258, 

329- 

Mimari teknigi : 83,225; blpk tasla, 
227, 229, 259; kesme tasla, 259, 
265, '269, 272, 353, 355; kire- 
mitle, 265; mermerle, 259; mp- 
loz tasla, 258; samanh kerpic- 
le, 325; tugla ile, 259, 265, 304. 

Mimari tesirleri : Bizans, 228, 258; 
tran, 228; Roma, 258; Sasani, 
256. 

Mimari tipleri : Stupa tipi, 353. 

Mimari unsurlar : Avlu, 268; harem 
daifesi, 272; koridor, 268; kub- 
be, 270; mihrap, 270; mutfak, 
272; salon, 270, 272; siitun 
bashgi, 263; tabam, 272. 

Mocak, Uygur rahibi, 349. 

Mogol gocebeleri, 30. 

Monfuk, 201. 

Mongoloid irk ; 14; Baykat goliinde, 
47; Kazakistan'da, 50; Ken- 
kol'da, 56; Kuray'da, 49; Ma- 
car istan'da, 104; §ibe'de, 70; 
Tann daglannda, 49, 128; Tu 
va'da^ 94; Tuyahta'da, 37; Ye- 
nisey'de, 13, 32, 48, 49. 

Mongoloid tip : 5, 169, 293, 294; 
heykellerde, 169; Hunlarda, 48; 
Sogd paralannda, 185. 

Monoteizm, 55. 

Motif ler : Arap, 250; Ayi boynuzlu, 
251; bitkili, 124, 250, 259, 
279, 304, 314; cicekli, 148; 
geometrik, 304, 314; hayvanh, 
. 304; Hitat, 311; inci dizili, 
140, 256, 280, 307; kenger 
yaprakh, 251; madalyonlu, 278, 
279; palmetli, 278, 279, 284; 
rinsolu, 281; iizum yaprakh, 
281. 

Muharipler, 17, 34, 38, 73, 214- 

Mumya, 63, 68, 69, 86, 87. 

Musteriyen, 1 1 . 

Mutfak esyalan, 250. 

Miihiir, arapca, 315. 



400 



ORTA ASYA 



N 



Nagy-Szent-MikIo§ hazinesi, 277- 

281. 
Nekropol* Pencikerit'de, 1 80; 
Neolitik $ag 17, 1-5. 10-17. 
Nesturi mezhebi, 328. 
Niello, bk. Savat tcknigi, 281, 284. 
Nirvana magarasi, 360. 
Novozagora kabartmasi, 263. 



Ocak, demir eritmek ig-in, 15, 139, 

147. 
Oguz tipi, bk. Irklar, 3, 4, 130. 
Ok : 205, 213, 229, 245; agaa, 16a; 

$avu§ oku, 302; lshk ijalan ok, 

302; temrent, 160. 
Okluk, bk. Tirke?, 140. 
Ok u$lari, 52, 115, 213, 215, 236, 

240, 287, 294, 302, 307. 3435 

ijakmak ta?indan, 18; <jatal 248; 

delikli, 25; dik dortgen, 343; 

iki dilimli, 115; kemik 15, 34, 

78, 252, 297; kesfcin dilimli, 

2 J 9; sivri, 344; ta$tari, 25; 

uzun, 219; ii$ dilimli, 37, 96, 

97. "5. !39» '4°> 144^ 3"2.: 
yassi, 219, 344. 

Olta, bk. Bahk, 248. 

Omay, Turk ~ tann^e&i, 142. 

Ordos bronzlan, 54. 

Orak, 89, 184, 213, 222, 226, 229, 

299. 
Orhon alfabesi, 272. 
Oss uarium; 171, -173, , rgo, 324; 

Iran'da, 181^ Kapagi bay van 

figurlii, 190; yuvarlak, 189; 

ko§eli, 192; resimli, 192. 
Otag, bk. (Jadir, 209. 
Ot^i, 146. 

Oymacihk, bk. Agag, 61. 
Oyun aletleri : Agik, 253; dama 

ta§i, 253. 



O 

Okiiz ba$i figiirii, 55. 

OI9U aleti, 253. 

Olii : Etini kemikten siyirma, 92, 

171, 182, 190, 324. 
Olii : Gfimme, 30, 228, 295. 
Olii : Boyama, 18. 
Olii : Dogiinleme, 68. 
Olu : Keferileme, 87. 
Olii : Mezara konu? $ckli; dizleri 

bukuk, 29; elieri gapraz, 17; 

kann ttzerine, 18 ; sag tara- 

fma, 29, 37 ;; scdye iizerine, 60. 
Olii : Mumyalania, bk. Mumya, 63, 

68, 69, 87, 93. 
Olii: Nezirleri, 299; at, 345 287, 

299; bi$ak, 213; 299; et, 296; 

insan, 297 ; Karahanhlarda, 325 ; 

W15, 344; tirke$, 344. 
Olii: Yakma, 71, 72, 87, 88, 97, 98, 

105, 107, 209, 215, 
Olii: Yonleme, bk. Mezar yonil; 

ba?i batiya, 151, 153, 197. 

215, 292; ytizii batiya, 29; 

basi doguya, 37, 60, 149, 154, 

202, 299; giineye, 232; giiney- 

dogtiya, 344; kuzeye, 51, 98. 

• i49» 150, 154. 331- 
Ordek : Avi, 205; yabani, 208. 



Pakolitik $ag, 10, 11, .'1.3, 15. 



284. 



130. 



Palmet, bk. Motifler, 278, 

Palmiye, bk. Motifler, 242. 

Pamir irklan, bk. Irklar, 7, 

Pamiik, 365. 

Panter ba?i, 38. 

Pantolon : 217; deridcn, 94; kadin 
i^in, 94; kurklii, 156. 

Pencere, 327. 

Perdahlamak, 166. 

Perm san'ati, 284. 

Para : 37; Abbasi, 231J Arap, 171, 
184; Bizans, 235, 299; Qin, 55, 
r 47> '54. I72r 2io s 3Qi, 328; 






iNDEKS 



401 



fslami, 171, 231 ; Pencikent, 183; 
Sasani, 331; 1, Hiisrev, 234; 
Sogd, 184, 185; Tarmajirin, 
345; Turge?, 171, 17a, 201, 
325, 327; Volga Bulgarian, 
253- 

Pilakalar : 214, 231, 23a; alttn, 
23. 37, 59, 94, >o6, 196; ay 
$eklinde, 108; bahk strti motifli, 
94, 107; diiz, 107; eger susle- 
rinde, 295; gumu?, 95, 144, 
299; inci dizili, 38; kemik, 295; 
pullu, 107; zirh icin, 72, 78. 

Pirit, 184. 

Pranidhi sahnesi, 142. 

Pres teknigi, bk. basma, 281. 



Ren geyigi, 18, 19, 204. 

Renkler, bk. Boya : kirmtzi, 208; 

kirmizi maske, 87; ipek, ve 

kefen, 93; mor 361. 
Resimli kayalar, 48, 134, 217, 220, 

228, 261. 
Ressam, bk. Bedizci, 131. 
Rib'at, 321. 
Rinso, 281. 

Roma kiilturu, 103, 118, 120. 
Rozetler : 311; Avar, 117; Qin, 216. 
Rus hurdacilan, 214. 
Rua kinazhklari, 237. 
Rus kronikleri, 290. 
Riinik harflar, bk. Gokturk alfabesi, 

267, 272. 



Saban demiri, 89, 164, 222. 
Sac orgusii : 87; Qinli, kahn, yivli, 
topuzlu, 158; heykellerde, 169. 

Sac, 200. 
Sakal, 158. 
Saksagan, 208. 
Samur derisi, ao8. 



Sanduka, bk, Mezar, tabut : deligi, 
sunagi, tas levhalari, yaziti; 
Kul-Tcgin ve Tonyukuk'un san- 
dukalari, 193. 

Saray : 268, 270, 272, 276, 321; 
Pliska, 259; Madara, Preslav, 
Tuna, 272;. 

Sogd, 171. 

Sarnie, 343. 

Sasani, bk. Iran : Armasi, 262 ; mi- 
marisi, 259, 353; san'ati, 250, 
, 280; paralan, 231. 

Savat, bk. Niello teknigi, 281, 284. 

Sayga geyigi, 13. 

Serovo kiilturu, 19. 

Sedef, 154. 

Sigir, 15, 20, 25, 26, 28, 31, 35, 87. 

Sxrtlamak, 203. 

Silah deposu, 104. 

Silahlar, bk, Katkan, kihc, mizrag, 
kargt, ok, yay, 33, 68, 139, 
159, 205, 215, 2i9» 243. 

Siyavii? efsanesi, 184. 

Sogd cagi, bk. Sogdak, 171, 306. 

Sogd kolonlleri, 169, 171, 188, 189. 

Sogd sarayi, 171. 

Sogdca vesikalar, 188, 318, 326. 

Sorguc : 232; atlara ait, 203, 232. 

Sogiit agaci, 208. 

Starazagora kabartmasi, 261. 

Su yolu : 266; agac oluklu, 246; 
borusu, 259, 272; kirecten, 
246; terazisi, 272. 

Sugar suk, 204. 

Sulama kanali, bk. Kanal, 140, 
164, 180, 222, 353. 

Sunak, 131, 166. 

Sur, bk. Sehir, tabya : 224, 226, 227, 
229, 268, 321, 352; dis sur, 
227, 270, 272, 321, 322, 324, 
325. 328, 335-3395 »5 s « r , 227, 
270, 272, 321, 322, .324-328, 
335-339! agactan, 245; ta?tan, 
227. 

Sur hendegi, 227, 323-327. 

Orttt Asya, s6 



4P2 



ORTA ASYA 



Sur kulesi, 268; kose kulesi, 227; 

gozetleme kulesi, 245. 
Suliin, 262. 

Siingtig, bk. Mizrak, kargi, 161. 
Siirahi, 279. 
Siiryani, alfabesi, 328. 
Siis esyalan, 18, 25, 37, 69, 72, 140, 

i73> 1965 a '4. 216, 344. 
Siitun : 272; dikmek, 274; tastan, 

kemerli, mukaddes, 314. 
Siitun basligi, 263. 

§ 

§ad, bir Tiirk iinvani, 146, 199. 

Sadirvan, 246. 

§apka : 157-169; bork, 155, 169; 

kege, 209. 
fjaman, 166. 
fyamanizm, 85. 
§amdan, grifon ayakh, 315. 
§arapgihk, 366. 



Tabut : 75, 136, 195; kaplan rcsimli, 
38, kumasli, 59; tastan, 134- 
137; tezyinath, 13. 

Tabak, 216, 311. 

Tabya: Avar, 257; Cin, 257; Hun, 
257; kesme tasla, 269; Tica, 
274; toprak, 269; Tuna Bulgar- 
lannda, 257; Volga Bulgarla- 
nnda, 257. 

Tag : Altm, 96; Dogu Tiirkistan, 
192; Iran, 190-193; Kudirge, 
193; iic dilimli, 190. 
x Tagar kulturu: 38, 70, 2 to, 218; 
I., II., III. Tagar, 41; irr, 
Tagar, 38. 

T'ang vekayinamesi, 88. 
Tann, bk. DlN, 264, 274. 
Tanri oflu, 46. 
Tarak, 65, 146, 164, 253. 



Tas : Ale tier, 17; eserler, 184; figiir- 
ler, 28; kasjk, 25; mizrak ucu, 
13; mukaddes kaya, 265; sii- 
tun, 314. 

Tas mezarlar gagi, Mogolistan'da, 48. 

Tas oymacisi, 168. 

Tas nine, bk. heykel, balbal, 168, 
169, 196, 200, 201, 260, 293, 
297. ■ 

Tastik kulturu, 88, 210, 218. 

Tatar kurganlart, 294. 

Tatovierung, bk. Dogiinlcme, 68. 

Tavan, 183. 

Tavsan avi, 205. 

Tavus kusu, 263. 

Tayga kulturu, 19, 27. 

Tel, yivli, 109. 

Tencere, 1 44. 

Testi kulplari, 305. 

Ticaret, 43, 209, 250, 291, 326, 366. 

Tilki, 217, 263. 

Tirkes bk. Okluk: 145, 205, 294, 
307 ; agag ve kayin kabugtindan, 
140, 344; kapakli, 161; kemik, 
292. 

Toka : 55, 140, 152, 154, 197, 213, 
214, 231, 232, 343, 344; Avar. 
109, 116, 123; basik, 124; beyzi, 
109; bronz, 52, 172; dortgen, 
108; Got, 108; giimiis, 95; 
hcykellerde, 167; ka§li, 108; 
kemik, 118; yesim tasi, 172; 
yuvarlak, ro8. 

Tong kertigi, kirisin yaya baglan- 
digi yer, 172. 

Tonoz, 183. 

Torba, 144. 

Totcmizm, 55. 

Tripolje kulturu, 19. 

Tug, bk. Bayrak, 205, 208, 261. 

Tugla : 20, 225, 259, 265, 304; dam- 
gah, 245; firim 244; giineste 
pismis, 20. 

Tundra kiilturleri, 1. 
Turani tip, bk. Irklar, 6. 



\v^t>3|pS5* 



INDEKS 



403 



Turfan freskleri, 142. 
Tuz madenleri, 267. 
Tucearlar, 188, 350; musliiman, 303; 

Uygur, 366. 
Tiiccar kolonileri, 80. 
Tumulus, 274. 
Tiirbe, 186. 

Tiirge? paralari, 171, 201. 
Tiirges siiriileri, 201. 
Tiirk-Cermen miinasebetleri, 34. 
Turk - Qin uslubu, 360. 
Tiirk dili, 129. 
Tiirk irki, bk. Irklar, 7, 209. 
Turk-Islam cagi, 180. 
Tiirk hukuku, 264. 
Tiirk kulturii, 1, 69. 
Ttirklerin atalari, 7, 47. 
Tiirklesme, 177. 
Tiirk takvimi, 264. 
Turk yazisi, bk. Yazitlar, 60. 



Vareg kultiirii, 251. 
Vazo, 218. 
Vergi, 209. 



Yabani domuz, 15. 

Yabgu, bir Tiirk iinvam, 334, 366. 

Yak okiizii, 17, 18, 205, 301. 

Yaka, 156. 

Taltg, 203. 

Yangin tabakasi, 97. 

Yay : 75, 205, 229; agaci, 160; Alan, 
104; cgeyik boynuzundan, 104; 
Hun, 50, 103, 105; kabzesi, 
1 72 ; kemigi, 50, 96, 97, 98, 1 44, 
160, 189, 209, 256; siniri, 160; 
tons kertigi 172. 



U 



Un, 208. 

Uygur atlari, 366. 

Uygur cagi, 188. 

Uygur danslan, 365. 

Uygur freskleri, 129. 

Uygur mahallesi, Qin'de, 366. 

Uygur us talari, 350. ' ■ , 

U 

Uzengi: 98, irs, 140, 146, 154, 

23 *, 233, 248, 287, 300, 344; 

Altay'da, 221; Qin, 212, 221; 

demir, 233; genis tabanh, 248; 

halkali, 197, 221; Kirgiz, 221; 
tablah, 197, 221 ; tezyinath, 
221; yassi demirli, 22 r. 

Uziim, 20, 366. 



Zaharov, A. A., 231. 
Zerdiist an'aneleri, 190. 
Zerdiist dihi : 85, 142, 192, 200, 
320, 324; Manas destamnda, 

Zerdiistilik, 189. 

Zipkin ucu, 26. 

Zirh : 216, 280; agac, 220; at, 220; 

bacak, 209; demir pilakali, 72, 

220; halkali, 235. 
Zincir, 55, 243. 

Ziraat, 20, 34, 88, 139, 229,362. 
Ziraat aletleri : 184, 216; degirmen, 

226; degirmen tasi, 89; hu- 

bubat deposu, 225; kurek, 222; 

orak, 89, 226; saban demiri, 

8g, 222; sivri kurek, bel, 214, 

248. 
Ziyafet, 274. 



Fiyati : 1250 Lira 



A